Тафаккури тарроҳии дастгиришуда бо зеҳни сунъӣ, дар ин таҳқиқот модели педагогиест, ки марҳилаҳои тафаккури тарроҳиро бо ҷустуҷӯи иттилоот ва равандҳои бозандешии дастгиришуда бо зеҳни сунъӣ муттаҳид мекунад, то мушкилоти воқеии иҷтимоиро дар таълими шаҳрвандӣ дарк ва муайян намояд, ғояҳои алтернативии ҳалли мушкилотро таҳия кунад, тарҳҳои ҳалли мушкилотро созад ва онҳоро арзёбӣ намояд. Муҳаққиқон моделро дар барномаҳои Таълими Шаҳрвандии се донишгоҳи давлатии ҷазираи Ява, дар се синф бо иштироки тақрибан 90 донишҷӯи бакалавр, бо равиши сифатии Design-Based Research (DBR) омӯхтанд. Бозёфтҳо нишон медиҳанд, ки донишҷӯён ба баррасии масъалаҳои иҷтимоӣ аз дидгоҳҳои гуногун, сохтани низомманди робитаҳои сабабу натиҷа, таҳияи роҳҳои алтернативӣ ва арзёбии интиқодии пешниҳодҳои ҳалли худ бештар рӯ оварданд. Бо вуҷуди ин, таҳқиқот иддао намекунад, ки зеҳни сунъӣ худ ба худ тафаккури интиқодӣ эҷод мекунад; қобилияти донишҷӯ барои санҷидан, арзёбӣ кардан ва бозандешии иттилоот, инчунин сифати тарҳи таълим аҳамияти марказӣ доранд.

Маҳдудияти муҳими тафсири таҳқиқот аз усули он бармеояд. Ин таҳқиқоти сифатии DBR аст; на таҷрибаи миқдории назоратшавандаи тасодуфӣ, на муқоисаи стандартии пешсанҷиш/пассанҷиш ва на таҳлили омории андозаи таъсир. Аз ин рӯ тағйироти мусбате, ки дар манбаъ тасвир шудаанд, бояд бар асоси мушоҳидаҳо, мусоҳибаҳо, муҳокимаҳои гурӯҳӣ, маҳсулоти донишҷӯён, навиштаҳои бозандешона ва дигар додаҳои сифатии синфҳои омӯхташуда арзёбӣ шаванд. Аз ин таҳқиқот фоизи муваффақият, арзиши p ё андозаи таъсири сабабие, ки дар манбаъ вуҷуд надорад, бароварда намешавад.

Андешаи асосии модел ин нест, ки зеҳни сунъӣ ба мақоме табдил дода шавад, ки ба ҷойи донишҷӯ қарор қабул мекунад. Зеҳни сунъӣ воситаи дастгирии маърифатӣ ва бозандешонаест, ки ҳангоми дастрасӣ ба иттилоот, муқоисаи дидгоҳҳои гуногун, васеъ кардани имконоти ғоя, ҷустуҷӯи намунаҳои ҳалли мушкилот ва арзёбии пешниҳодҳо истифода мешавад. Нуқтае, ки манбаъ пайваста таъкид мекунад, ин аст, ки пазируфтани натиҷаҳои зеҳни сунъӣ бе пурсиш ба тафаккури интиқодӣ баробар нест.

Масъалаи асосии таҳқиқот

Нуқтаи оғози таҳқиқот ин андеша аст, ки таҳсилоти донишгоҳӣ набояд танҳо раванди интиқоли иттилоот бошад. Аз донишҷӯён интизор меравад, ки иттилоотро таҳлил кунанд, далелҳоро арзёбӣ намоянд, қарорҳои бар асоси далел таҳия кунанд ва мушкилоти мураккаби иҷтимоиро аз чанд дидгоҳ омӯзанд. Ин талабот барои Таълими Шаҳрвандӣ махсусан муҳим аст, зеро мавзӯи дарс танҳо омӯзиши мафҳумҳо ва қоидаҳо нест, балки баррасии интиқодии масъалаҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ ва демократӣ низ мебошад.

Муҳаққиқон баҳс мекунанд, ки омӯзиши анъанавие, ки ба интиқоли муҳтаво бештар такя мекунад, донишҷӯро аксар вақт ба қабулкунандаи ғайрифаъоли иттилоот табдил медиҳад. Дар чунин муҳит фазои зарурӣ барои муҳокима, таҳлил, ҷустуҷӯи мустақили иттилоот, бозандешӣ ва таҳияи далел метавонад маҳдуд шавад. Модели педагогии таҳияшуда мехоҳад ба ин масъала тавассути муттаҳид кардани сохтори ҳалли мушкили тафаккури тарроҳӣ ва иқтидори кашфи иттилоот/ғояи зеҳни сунъӣ посух диҳад.

Холигии таҳқиқот

Мувофиқи адабиёте, ки дар манбаъ оварда шудааст, имконияти тафаккури тарроҳӣ барои эҷодкорӣ, ҳалли мушкилот ва омӯзиши ҳамкорӣ қаблан дар таҳқиқоти гуногун омӯхта шудааст. Аммо муҳаққиқон дар заминаи Таълими Шаҳрвандӣ дар таҳсилоти олӣ таҳқиқотеро, ки марҳилаҳои тафаккури тарроҳӣ, дастгирии зеҳни сунъӣ ва рушди тафаккури интиқодиро дар як модели педагогӣ ба таври ошкор муттаҳид мекунанд, маҳдуд медонанд. Иддаои навгонии таҳқиқот ба ҳамгироии ин се унсур дар доираи равиши DBR асос ёфтааст.

Тафаккури Тарроҳии Дастгиришуда бо Зеҳни Сунъӣ Чист?

Тафаккури тарроҳии дастгиришуда бо зеҳни сунъӣ дар ин таҳқиқот равиши педагогиест, ки ба раванди тафаккури тарроҳӣ — ки ба донишҷӯён имкон медиҳад аввал мушкили иҷтимоиро аз таҷрибаҳо ва дидгоҳҳои тарафҳои гуногун дарк кунанд, сипас мушкили асосиро муайян намоянд, роҳҳои алтернативӣ эҷод кунанд, тарҳҳои ҳалли мушкилотро таҳия ва онҳоро арзёбӣ намоянд — зеҳни сунъиро ҳамчун дастгирии кашфи иттилоот, муқоисаи дидгоҳҳо, рушди ғоя ва арзёбии бозандешона илова мекунад.

Панҷ марҳилаи тафаккури тарроҳӣ

Модел аз панҷ марҳилаи асосии тафаккури тарроҳӣ иборат аст: empathise, define, ideate, prototype ва test. Дар шарҳи тоҷикӣ онҳоро метавон мутаносибан ҳамдардӣ/дарк, муайян кардани мушкил, эҷоди ғоя, сохтани прототип ё тарҳи ҳалли мушкил ва санҷиш/арзёбӣ номид. Аммо ин марҳилаҳо дар таҳқиқот ҳамчун рӯйхати механикии вазифаҳо не, балки ҳамчун раванди омӯзише баррасӣ мешаванд, ки тарзи фикрронии донишҷӯро қадам ба қадам рушд медиҳад.

1. Марҳилаи ҳамдардӣ: Мушкилро танҳо аз дидгоҳи худ надидан

Дар марҳилаи ҳамдардӣ аз донишҷӯён талаб нашудааст, ки фавран ҳалли мушкил пешниҳод кунанд. Аввал интизор мерафт, ки онҳо таҷрибаҳои шахсон ва гурӯҳҳои аз мушкили иҷтимоӣ таъсирдида, заминаи иҷтимоӣ ва дидгоҳҳои гуногунро дарк кунанд. Барои ин ҷустуҷӯи рақамии иттилоот, мушоҳидаи иҷтимоӣ, муҳокимаи гурӯҳӣ ва ҷустуҷӯи дидгоҳҳои дастгиришуда бо зеҳни сунъӣ истифода шуданд.

Яке аз мисолҳои таҳқиқот таҳаммулнопазирии рақамӣ аст. Гузориш мешавад, ки донишҷӯён дар оғоз майл доштанд мушкилро танҳо ҳамчун муноқишаи байни шахсон дар шабакаҳои иҷтимоӣ бинанд; бо пешрафти раванд онҳо инчунин омилҳои бо ҳам алоқаманд, аз ҷумла алгоритмҳои шабакаҳои иҷтимоӣ, фарҳанги сиёсӣ, қутбишавии иттилоотӣ ва саводнокии рақамиро ба назар гирифтанд. Нуктаи омӯзанда ин аст, ки мушкилоти мураккаби иҷтимоӣ аксаран танҳо як сабаб надоранд.

Зеҳни сунъӣ дар ин марҳила ба донишҷӯён барои ёфтани манбаъҳои иттилоот, андешаҳо ё дидгоҳҳои алтернативие, ки қаблан ба онҳо таваҷҷуҳ накарда буданд, кӯмак кард. Аммо манбаъ фарқи муҳимро нишон медиҳад: донишҷӯёни бозандештар зеҳни сунъиро барои васеъ кардани таҳлили худ истифода мекарданд, дар ҳоле ки донишҷӯёни камтар бозандеш метавонистанд иттилооти тавлидкардаи зеҳни сунъиро бидуни арзёбии кофӣ қабул кунанд.

2. Марҳилаи муайянкунӣ: Аломатро аз мушкили аслӣ ҷудо кардан

Пас аз марҳилаи ҳамдардӣ аз донишҷӯён талаб карда шуд, ки мушкили асосиро ба таври низоммандтар муайян кунанд. Ҳадаф танҳо посух додан ба саволи «чӣ рӯй дода истодааст?» нест; балки таҳлил кардани он аст, ки дар паси мушкил кадом сабабҳо, робитаҳо, бархӯрди манфиатҳо ё шароити заминавӣ вуҷуд доранд.

Дар таҳқиқот сатҳи пасти иштироки сиёсии ҷавонон ҳамчун мисол муҳокима шудааст. Гуфта мешавад, ки донишҷӯён дар оғоз метавонистанд бо шарҳи умумии «ҷавонон ба сиёсат шавқ надоранд» маҳдуд шаванд; вале дар раванди муайянкунӣ ба пайваст кардани омилҳое чун саводнокии пасти сиёсӣ, беэътимодӣ ба ниҳодҳои сиёсӣ, таъсири сиёсати ҳувият ва нақши расонаҳои рақамӣ дар дарки сиёсӣ оғоз карданд.

Дар ин марҳила зеҳни сунъӣ барои ҷустуҷӯи маълумот, баррасии манбаъҳои сиёсӣ, муқоисаи далелҳои гуногун ва ҷамъоварии дидгоҳҳои мухталиф дар бораи мушкил истифода шудааст. Аммо муҳаққиқон боз ҳамон маҳдудиятро таъкид мекунанд: гирифтани ҷавоб аз зеҳни сунъӣ худи тафаккури интиқодӣ нест. Донишҷӯ бояд иттилоотро тафсир кунад, эътимоднокии онро арзёбӣ намояд ва ба далели асоснок табдил диҳад.

3. Марҳилаи эҷоди ғоя: Аз ҷустуҷӯи як ҷавоби дуруст ба роҳҳои алтернативӣ гузаштан

Дар марҳилаи эҷоди ғоя донишҷӯён тавассути муҳокимаҳои гурӯҳӣ, бориши фикр ва ҷустуҷӯи ғоя бо дастгирии зеҳни сунъӣ барои як мушкил якчанд роҳи алтернативӣ таҳия карданд. Ҳадаф ба ҷои қабул кардани аввалин ҷавоби ёфтшуда васеъ кардани фазои роҳҳои ҳал буд.

Манбаъ мегӯяд, ки ин раванд ба донишҷӯён барои нишон додани эҷодкории зеҳнӣ ва чандирии маърифатӣ кӯмак кардааст. Донишҷӯён ғояҳои гуногун пешниҳод карданд, аз андешаҳои худ дифоъ намуданд ва пешниҳодҳои аъзои дигари гурӯҳро ба таври интиқодӣ арзёбӣ карданд. Ҳамин тавр муҳокимаи гурӯҳӣ танҳо мубодилаи ғоя набуда, ба муҳити бозандешие табдил ёфт, ки дар он далелҳо рӯ ба рӯ гузошта мешуданд.

Зеҳни сунъӣ дар ин марҳила ҳамчун воситае истифода шуд, ки дастрасӣ ба намунаҳои сиёсат, барномаҳои иҷтимоӣ ва равишҳои ҳалли мушкилотро дар заминаҳои гуногун осон мекард. Донишҷӯён кӯшиш карданд ин намунаҳоро ба заминаи иҷтимоии омӯхтаашон мутобиқ созанд. Бо вуҷуди ин, манбаъ махсусан таъкид мекунад, ки сифати ғоя ба қобилияти донишҷӯ барои арзёбӣ ва бозандешӣ вобаста мемонад.

4. Марҳилаи прототип ва 5. санҷиш: Санҷидани ғоя аз ҷиҳати қобили амал будан

Мафҳуми «прототип» дар ин ҷо ҳатман маънои маҳсулоти ҷисмонӣ надорад. Натиҷаҳои таҳиякардаи донишҷӯён метавонанд барномаи иҷтимоӣ, маъракаи рақамӣ, модели соддаи сиёсӣ ё тарҳи навъи дигари дахолати иҷтимоӣ бошанд. Ҳамин тавр пешниҳоди абстрактӣ мушаххастар, баҳсшаванда ва арзёбишаванда мегардад.

Дар марҳилаи санҷиш ин пешниҳодҳои ҳалли мушкил тавассути муҳокимаҳо, симулятсияҳо, бозандешии гурӯҳӣ ва бозхурд арзёбӣ шуданд. Ҳадаф андешидан буд, ки ҳалли аз ҷиҳати мафҳумӣ хубнамо дар заминаи воқеии иҷтимоӣ ба кадом мушкилот рӯ ба рӯ шуда метавонад.

Дар манбаъ маъракаҳои рақамии anti-hoax, яъне мубориза бо иттилооти бардурӯғ, ҳамчун мисол оварда мешаванд. Гузориш мешавад, ки донишҷӯён дарк карданд муваффақияти маърака танҳо ба сифати муҳтаво вобаста нест; омилҳои заминавӣ, ба мисли фарҳанги рақамӣ, саводнокии расонаӣ ва одатҳои истеъмоли иттилоот аз ҷониби ҷавонон, низ бояд ба назар гирифта шаванд. Ин мисол нишон медиҳад, ки марҳилаҳои прототип ва санҷиш барои аз нав баррасӣ кардани фарзияҳо ва нуқсонҳои эҳтимолии ҳалли мушкил хизмат мекунанд.

Оё Зеҳни Сунъӣ Дар Ин Модел Ба Ҷойи Донишҷӯ Фикр Мекунад?

Не. Дар таҳқиқоти манбаъ зеҳни сунъӣ на ҳамчун низоме, ки ба ҷойи донишҷӯ қарорҳои интиқодӣ қабул мекунад, балки ҳамчун воситае ҷойгир шудааст, ки ҷустуҷӯи иттилоот, муқоисаи дидгоҳҳо, эҷоди ғоя ва арзёбии ҳалли мушкилро дастгирӣ мекунад. Муҳаққиқон ошкоро таъкид мекунанд, ки истифодаи зеҳни сунъӣ тафаккури интиқодиро худкор рушд намедиҳад ва қобилияти донишҷӯ барои санҷидан, арзёбӣ кардан ва бозандешии натиҷаҳои зеҳни сунъӣ ҳалкунанда аст.

Чор вазифаи асосии дастгирии зеҳни сунъӣ

• Кашфи иттилоот: Ба донишҷӯён барои дастрасӣ ба манбаъҳо ва дидгоҳҳои гуногун оид ба мушкили иҷтимоӣ кӯмак кардан.
• Васеъ кардани дидгоҳ: Осон кардани дидани шарҳҳои алтернативӣ ё дидгоҳҳои ҷонибҳои манфиатдор, ки донишҷӯ дар оғоз ба онҳо фикр накарда буд.
• Дастгирии эҷоди ғоя: Васеъ кардани фазои ғоя тавассути ҷустуҷӯи намунаҳои алтернативии сиёсат, барнома ё ҳалли мушкил.
• Арзёбии бозандешона: Ҳангоми муҳокимаи натиҷаҳои эҳтимолии роҳҳои алтернативӣ, намунаҳои татбиқ ва таъсири онҳо дастгирии иловагии таҳлилӣ фароҳам овардан.

Ҳеҷ яке аз ин чор вазифа маънои дуруст шуморидани натиҷаи зеҳни сунъиро надорад. Модели педагогии манбаъ донишҷӯро ҳамчун арзёбандаи иттилоот ва субъекти раванди ниҳоии фикрронӣ нигоҳ медорад.

Пайванд бо андрагогика

Муҳаққиқон моделро инчунин бо принсипҳои андрагогика вобаста ба омӯзиши калонсолон мепайванданд. Андрагогика равишест, ки ба мустақилияти омӯзандагони калонсол, аҳамияти таҷрибаи онҳо ва омӯзиши бар мушкилоти воқеӣ асосёфта таъкид мекунад. Ба ҷои танҳо гирифтани иттилооти омода, омӯхтан, таҳқиқ кардан ва муҳокима кардани масъалаҳои воқеии иҷтимоӣ ва арзёбии пешниҳодҳои ҳалли худ аз ҷониби донишҷӯён ба ин чаҳорчӯба мувофиқ аст.

Ин пайванд мантиқи педагогии таҳқиқотро шарҳ медиҳад: тафаккури тарроҳӣ танҳо барои эҷоди ғояҳои нав не, балки барои пайваст кардани таҷрибаи шахсии донишҷӯ, заминаи мушкил ва бозандешии интиқодии ӯ истифода мешавад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Design-Based Research (DBR) Дар Ин Таҳқиқот Чиро Ифода Мекунад?

Design-Based Research дар ин таҳқиқот равиши даврии таҳқиқот аст, ки барои тарҳрезӣ, татбиқ, мушоҳида, арзёбӣ ва дар асоси бозёфтҳои бадастомада аз нав такмил додани модели таълимӣ дар муҳити воқеии омӯзиш истифода мешавад. Модел ҳамчун маҳсулоти собите, ки як бор анҷом ёфтааст, қабул нашуда; равандҳои таҳлил, тарроҳӣ, татбиқ, арзёбӣ ва такмил ҳамчун даври таҳқиқотии ба ҳамдигар таъсиркунанда баррасӣ шудаанд.

Тарҳи таҳқиқот

Интихоби мақсаднок чӣ маъно дорад?

Интихоби мақсаднок ин интихоби иштирокчиён аз рӯи хусусиятҳои муайяни вобаста ба саволи таҳқиқот аст, на интихоби комилан тасодуфӣ. Дар ин таҳқиқот иштироки донишҷӯён дар дарсҳои вобаста ба таҳлили мушкилоти иҷтимоӣ, омӯзиши шаҳрвандӣ ва фаъолиятҳои лоиҳавӣ дар раванди интихоб ба назар гирифта шудааст. Аз ҳар донишгоҳ як синфе, ки барои татбиқи модели тафаккури тарроҳии дастгиришуда бо AI мувофиқ буд, ба таҳқиқот дохил карда шуд.

Ин шакли интихоб паёмади муҳими тафсирӣ дорад: ҳадафи таҳқиқот сохтани намунаи тасодуфие нест, ки аз ҷиҳати оморӣ ҳамаи донишҷӯёни донишгоҳро намояндагӣ кунад. Муҳаққиқон кӯшиш карданд, ки чӣ гуна татбиқ шудани моделро дар муҳитҳои гуногуни донишгоҳӣ муфассал дарк кунанд ва интиқолпазирии бозёфтҳоро ба заминаҳои монанд тақвият диҳанд.

Даври таҳқиқоти DBR

Марҳилаи якуми DBR: таҳлил

Дар марҳилаи аввал мушкилоти омӯзишӣ ва ниёзҳои педагогии вобаста ба малакаҳои тафаккури интиқодии донишҷӯён муайян карда шуданд. Муҳаққиқон бо истифода аз баррасии адабиёт, мушоҳидаҳои синфӣ ва мусоҳибаҳои донишҷӯ/омӯзгор кӯшиш карданд шароити мавҷудаи омӯзиш ва мушкилоти рӯбарӯро дарк кунанд.

Марҳилаи дуюми DBR: тарроҳӣ

Дар марҳилаи дуюм қадамҳои ҳамдардӣ, муайянкунӣ, эҷоди ғоя, прототип ва санҷиш ба раванди омӯзиш ҷойгир карда шуданд. Зеҳни сунъӣ ба модел тавре ворид шуд, ки ҷустуҷӯи иттилоот, рушди ғоя, бозандешӣ ва арзёбии ҳалли мушкилро дастгирӣ кунад. Муҳаққиқон дар ин марҳила сенарияҳои омӯзиш, фаъолиятҳои донишҷӯён, маводи таълимӣ ва нишондиҳандаҳои тафаккури интиқодие, ки ҳадафи рушди онҳо буд, омода карданд.

Марҳилаи сеюми DBR: татбиқ

Модел дар муҳити воқеии синф татбиқ шуд. Донишҷӯён мушкилоти иҷтимоиро омӯхтанд, дар гурӯҳҳо муҳокима карданд, пешниҳодҳои ҳалли мушкил таҳия намуданд ва дар тамоми раванди тафаккури тарроҳӣ бозандешии интиқодӣ анҷом доданд. Муҳаққиқон динамикаи синф, ҳамкории донишҷӯён, тарзи истифодаи зеҳни сунъӣ дар таҳлили мушкил ва равандҳои қабули қарор ҳангоми омӯзишро мушоҳида карданд.

Марҳилаи чоруми DBR: арзёбӣ ва бозандешӣ

Арзёбии пас аз татбиқи модел бар асоси таҷрибаҳои омӯзишии донишҷӯён, динамикаи муҳокимаҳои гурӯҳӣ, сифати роҳҳои ҳалли таҳияшуда ва бозхурди донишҷӯ/омӯзгор анҷом дода шуд. Арзёбиҳои бадастомада барои такмили модел дар даврҳои баъдӣ ҳамчун вуруд истифода шуданд. Хусусияти фарқкунандаи DBR дар ҳамин ҷо зоҳир мешавад: модел як бор тарҳрезӣ шуда, бетағйир гузошта намешавад.

Додаҳои сифатӣ чӣ гуна таҳлил шуданд?

Таҳқиқоти манбаъ формулаи математикӣ барои холгузорӣ гузориш намедиҳад. Додаҳо тавассути равандҳои кодгузорӣ, категориябандӣ ва муайян кардани қолабҳо таҳлил шуданд. Муҳаққиқон тафаккури интиқодии донишҷӯёнро махсусан аз рӯи чор рафтор арзёбӣ карданд:

1. Қобилияти муайян кардани мушкил,
2. Қобилияти таҳлили иттилоот,
3. Қобилияти арзёбии далелҳо,
4. Қобилияти таҳияи роҳҳои мантиқӣ ва бар асоси далел.

Раванди таҳлил бо кам кардани додаҳо, намоиши додаҳо ва хулосабарории бозандешона ба таври интерактивӣ анҷом дода шуд. Аз ин рӯ дар ин ҷо ба ҷои ченкунии миқдории «хол баланд шуд» қолабҳои сифатие, ки дар равандҳои фикрронӣ ва маҳсулоти донишҷӯён пайдо шуданд, омӯхта шуданд.

Эътимоднокӣ чӣ гуна таъмин карда шуд?

Дар таҳқиқоти сифатӣ сифати таҳқиқот танҳо бо коэффитсиентҳои анъанавии омории эътимоднокӣ арзёбӣ намешавад. Дар ин таҳқиқот муҳаққиқон credibility, transferability, dependability ва confirmability ҳамчун чор меъёри эътимоднокӣ истифода карданд.

Member checking, барои кам кардани хатари нодуруст намояндагӣ кардани таҷрибаи иштирокчиён аз ҷониби тафсирҳои муҳаққиқ, бозёфтҳо ё тафсирҳоро бо иштирокчиён аз нав санҷиданро ифода мекунад. Триангулятсия бошад санҷидани ҳамон як падида тавассути манбаъҳо ё усулҳои гуногун, бе вобастагӣ ба як манбаи ягонаи дода мебошад. Дар ин таҳқиқот ҳам триангулятсияи манбаъ ва ҳам усул зикр мешавад.

Бозёфти асосӣ: Раванди омӯзиш фаъолтар ва бозандешонатар шуд

Муҳаққиқон гузориш медиҳанд, ки ҳангоми татбиқи модел донишҷӯён аз омӯзиши бар такрори ғайрифаъоли иттилоот асосёфта ба шакли фаъолтар, ҳамкорона ва бар таҳқиқи мушкил асосёфта гузаштанд. Донишҷӯён дар равандҳои муайян кардани масъалаҳои иҷтимоӣ, омӯзиши дидгоҳҳои гуногун, таҳияи роҳҳои алтернативӣ ва арзёбии таъсири ғояҳои худ фаъолтар иштирок карданд.

Дар байни масъалаҳои иҷтимоии омӯхташуда таҳаммулнопазирӣ, қутбишавии рақамӣ, иттилооти бардурӯғ, иштироки сиёсии ҷавонон, нобаробарии иҷтимоӣ ва масъалаҳои гуногуни демократӣ буданд. Ин равиш ба донишҷӯён имкон дод мафҳумҳои назариявии шаҳрвандиро бо заминаҳои воқеии иҷтимоӣ пайванд диҳанд.

Тағйироти мушоҳидашуда дар марҳилаи ҳамдардӣ

Мувофиқи манбаъ, донишҷӯён дар оғоз майл доштанд баъзе масъалаҳои иҷтимоиро бо шарҳҳои шахсӣ ё меъёрӣ баррасӣ кунанд; пас аз марҳилаи ҳамдардӣ онҳо бештар ба андешидани омилҳои иҷтимоӣ, фарҳангӣ, иқтисодӣ ва сиёсӣ дар якҷоягӣ рӯ оварданд. Ба назар гирифтани таҷрибаи гурӯҳҳои гуногун ба арзёбии мушкилҳо ҳамчун падидаҳои иҷтимоии бисёрсабаб мусоидат кард.

Тағйироти мушоҳидашуда дар марҳилаи муайянкунӣ

Дар раванди муайянкунӣ донишҷӯён аз тавсифҳои умумии мушкил ба муҳокимаи низоммандтари робитаҳои сабабу натиҷа ва сохторҳои асосии мушкил гузаштанд. Ин марҳила махсусан бо тартиб додани иттилоот, сохтани робитаҳои сабабӣ ва таҳияи далелҳои бар асоси далел пайваст карда шудааст.

Тағйироти мушоҳидашуда дар марҳилаи эҷоди ғоя

Донишҷӯён ташвиқ шуданд, ки ба ҷои ҷустуҷӯи як «ҷавоби дуруст» вариантҳои гуногуни ҳалли мушкил созанд. Дар муҳокимаҳои гурӯҳӣ онҳо на танҳо ғоя пешниҳод карданд, балки дар муқобили пешниҳодҳои якдигар далел оварданд ва алтернативаҳоро арзёбӣ намуданд. Манбаъ ин равандро бо чандирии маърифатӣ ва эҷодкории зеҳнӣ мепайвандад.

Тағйироти мушоҳидашуда дар марҳилаҳои прототип ва санҷиш

Донишҷӯён пешниҳодҳои ҳалли худро ба сохторҳои мушаххастар, ба мисли барнома, маърака ё модели соддаи сиёсӣ табдил доданд; сипас онҳоро тавассути муҳокима, симулятсия, бозхурди гурӯҳӣ ва бозандешӣ омӯхтанд. Вазифаи асосии омӯзишии ин марҳилаҳо ин буд, ки донишҷӯён арзёбӣ кунанд: пешниҳоди аз ҷиҳати назариявӣ ҷолиб ҳангоми татбиқ дар заминаи иҷтимоӣ метавонад ба маҳдудиятҳо ва натиҷаҳои номатлуб рӯ ба рӯ шавад.

Нақши мусбат ва маҳдудияти асосии зеҳни сунъӣ

Дар таҳқиқот зеҳни сунъӣ барои васеъ кардани гуногунии иттилоот ва дидгоҳҳо муфид дониста шудааст. Он ба донишҷӯён барои дастрасӣ ба манбаъҳои гуногун, муқоисаи далелҳо, ёфтани намунаҳои сиёсат ё барномаҳои иҷтимоӣ ва таҳияи роҳҳои алтернативӣ кӯмак кардааст.

Аммо яке аз муҳимтарин паёмҳои маҳдудияти таҳқиқот чунин аст: Истифодаи AI малакаи тафаккури интиқодиро худкор ба вуҷуд намеорад. Агар иттилооти аз зеҳни сунъӣ гирифташуда санҷида, муқоиса ва бозандешӣ нашавад, донишҷӯ метавонад танҳо корбари ғайрифаъоли манбаи нави иттилоот шавад. Аз ин рӯ муҳаққиқон нақши омӯзгорро на ҳамчун интиқолдиҳандаи иттилоот, балки бештар ҳамчун мусоидаткунандаи равандҳои бозандешӣ ва арзёбӣ муайян мекунанд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Дар амалияҳои синфии омӯхташуда тафаккури тарроҳии дастгиришуда бо AI бо равандҳои омӯзиши фаъолтар, ҳамкорона ва бозандешона алоқаманд буд.
• Дар тарзи баррасии масъалаҳои иҷтимоӣ аз дидгоҳҳои гуногун аз ҷониби донишҷӯён тағйироти сифатӣ мушоҳида шуд.
• Дар марҳилаи муайянкунӣ сабабҳои аслӣ, робитаҳои сабабӣ ва омилҳои заминавӣ низоммандтар баррасӣ шуданд.
• Марҳилаи эҷоди ғоя истеҳсоли роҳҳои алтернативӣ ва далелсозии дохили гурӯҳро дастгирӣ кард.
• Марҳилаҳои прототип ва санҷиш ба донишҷӯён имкон доданд қобили амал будан ва натиҷаҳои эҳтимолии пешниҳодҳои ҳалли худро аз нав арзёбӣ кунанд.
• Зеҳни сунъӣ ҳамчун воситаи кашфи иттилоот ва васеъ кардани ғояҳо муфид дониста шуд, аммо ошкоро таъкид гардид, ки он ҷойгузини арзёбии интиқодии донишҷӯ нест.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Таҳқиқот исбот намекунад, ки зеҳни сунъӣ тафаккури интиқодиро танҳо ё ба таври худкор рушд медиҳад.
• Азбаски таҷрибаи рандомизатсияшуда бо гурӯҳи назоратӣ вуҷуд надорад, дар манбаъ баҳодиҳии омории сабабияти таъсири модел нест.
• Дар манбаъ холҳои стандартии пешсанҷиш/пассанҷиш, арзишҳои p ё андозаҳои таъсир гузориш нашудаанд.
• Бозёфтҳои сифатии аз тақрибан 90 донишҷӯ гирифташуда наметавонанд бевосита аз ҷиҳати оморӣ ба ҳамаи донишҷӯёни донишгоҳ умумӣ карда шаванд.
• Таҳқиқот нишон намедиҳад, ки ҳамаи низомҳои зеҳни сунъӣ ё ҳамаи заминаҳои Таълими Шаҳрвандӣ ҳамон натиҷаро медиҳанд.
• Таҳқиқот нишон намедиҳад, ки натиҷаҳои зеҳни сунъӣ ба таври худкор дуруст ё боэътимод мебошанд.

Маҳдудияти тафсири методологӣ

Дар матни манбаъ бахши алоҳида ва фарогири «limitations» пешниҳод нашудааст. Аз ин рӯ нисбат додани маҳдудиятҳое, ки дар манбаъ нестанд, дуруст нест. Бо вуҷуди ин, доираи худи усул равшан аст: таҳқиқот бо равиши сифатии DBR анҷом шудааст; иштирокчиён тақрибан 90 донишҷӯи бакалавр мебошанд, ки бо интихоби мақсаднок интихоб шудаанд; таҳқиқот дар се синфи се донишгоҳи давлатии ҷазираи Ява гузаронида шудааст. Ин хусусиятҳо тарзи тафсири натиҷаҳоро муайян мекунанд.

Махсусан ибораи «модел самаранок аст» набояд бо андозаи миқдории таъсир ҳаммаъно дониста шавад. Самаранокии дар манбаъ зикршуда арзёбии педагогиест, ки муҳаққиқон аз манбаъҳои додаҳои сифатӣ баровардаанд. Оё модел дар кишварҳои дигар, низомҳои донишгоҳии гуногун, гурӯҳҳои гуногуни донишҷӯён ё фанҳои дигар ҳамон натиҷаро медиҳад, бояд алоҳида таҳқиқ шавад.

Чаро дар таҳқиқот формула нест?

Сохтори таҳлилии ин таҳқиқот бар моделсозии математикӣ ё омори таҷрибавии миқдорӣ асос наёфтааст. Таҳқиқоти манбаъ як таҳқиқоти сифатии DBR мебошад, ки кодгузорӣ, категориябандӣ, муайян кардани қолабҳо, мушоҳида, мусоҳиба, таҳлили ҳуҷҷат ва арзёбии бозандешонаро истифода мебарад. Аз ин рӯ илова кардани формулаи муваффақият, муодилаи холи миёна, фосилаи эътимод ё формулаи санҷиши оморие, ки дар манбаъ нест, таҳқиқотро таҳриф мекард. Сабаби тавлид нашудани ягон формулаи математикӣ дар баёни Verianla ҳамин аст.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: Integrating AI-assisted design thinking in citizenship education: Enhancing university students’ problem analysis and critical thinking skills

Муаллифон: Novia Wahyu Wardhani; Eni Rahmawati; Ganda Febri Kurniawan.

Муаллифи масъул: Novia Wahyu Wardhani.

Муассисаҳо: Novia Wahyu Wardhani ва Eni Rahmawati — Universitas Negeri Semarang, Semarang, Indonesia. Ganda Febri Kurniawan — Eötvös Loránd University, Budapest, Hungary.

Маҷалла: Jurnal Civics: Media Kajian Kewarganegaraan.

Ҷилд / шумора: 23(2), 2026.

DOI: 10.21831/jc.v23i2.94331

Саҳифаи расмии мақола: https://journal.uny.ac.id/index.php/civics/article/view/94331

Ношир: Universitas Negeri Yogyakarta; маҷалла дар ҳамкорӣ бо Indonesia Association Profession of Pancasila and Civic Education / Asosiasi Profesi Pendidikan Pancasila dan Kewarganegaraan (AP3KnI) нашр мешавад.

Таърихи мақола: Ирсол 10 Апрел 2026; бозбинӣ 29 Май 2026; қабул 28 Июн 2026. Сабти расмии онлайни маҷалла санаи нашрро 1 Октябр 2026 нишон медиҳад.

Ёддошти библиографӣ оид ба маълумоти саҳифаҳо: Дар сарлавҳаи PDF-и боршуда фосилаи саҳифаҳои 761–775 оварда шудааст, дар ҳоле ки сабти ҷории расмии онлайни «How to Cite»-и маҷалла фосилаи 761–776-ро медиҳад. Ин фарқият хомӯшона ислоҳ нашудааст.

Навъи манбаъ: Мақолаи аслии таҳқиқотӣ; таҳқиқоти сифатии Design-Based Research.

Тақриз: Jurnal Civics дар маълумоти ҷории маҷалла истифодаи double-anonymous peer review-ро нишон медиҳад.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0). Композитсияҳои аслии расмҳои манбаъ дар ин баёни Verianla нусхабардорӣ нашудаанд; робитаҳои зарурии раванд бо схемаҳои мустақил аз нав ифода шудаанд.

Маблағгузорӣ: Муаллифон хабар додаанд, ки таҳқиқот маблағгузорӣ нагирифтааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон изҳор кардаанд, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Ахлоқ: Таҳқиқот дахолати тиббӣ, таҷрибаи клиникии инсонӣ ё таҳқиқоти ҳайвонотро дар бар намегирад. Таҳқиқот дар доираи фаъолияти муқаррарии омӯзишии таҳсилоти олӣ тавассути мушоҳидаҳои синфӣ, супоришҳои донишҷӯён ва муҳокимаҳои академӣ анҷом шудааст. Манбаъ мегӯяд, ки додаҳо иттилооти ҳассос ё мустақиман шахсиятшинос надоштаанд, аз донишҷӯён ва омӯзгорони иштироккунанда розигӣ гирифта шудааст ва махфият ва иштироки ихтиёрӣ ҳифз шудаанд.

Саҳмҳои муаллифон: Novia Wahyu Wardhani ҳамчун ҳамоҳангсози таҳқиқот барои ташкили тақсими кори гурӯҳи таҳқиқот; Eni Rahmawati ҳамчун ҳамоҳангсози саҳро барои ҷамъоварии додаҳои таҳқиқот ва идоракунии ҷамъоварии додаҳо; Ganda Febri Kurniawan бошад барои тарҷума ва таҳрири мақола масъул гузориш шудааст. Гуфта мешавад, ки ҳамаи муаллифон матни ниҳоиро баррасӣ ва тасдиқ кардаанд.

Маҳдудияти тафсири илмӣ: Бозёфтҳои таҳқиқот аз додаҳои сифатии DBR бармеоянд. Азбаски дар манбаъ муқоисаи назоратшавандаи рандомизатсияшуда, тарҳи миқдории пешсанҷиш/пассанҷиш, арзиши p, фосилаи эътимод ё андозаи таъсир гузориш нашудааст, натиҷаҳо набояд тавре тафсир шаванд, ки чунин далелҳои миқдорӣ вуҷуд доранд.