ARDL/ECM doirasi, I(0) va I(1) integratsiya darajalariga ega vaqt qatorlari o‘rtasida ham uzoq muddatli kointegratsiya munosabatini, ham qisqa muddatli moslashuv dinamikasini bir xil model oilasi doirasida baholaydigan ekonometrik yondashuvdir. Ushbu tadqiqot Chexiya, Daniya, Vengriya, Polsha, Ruminiya va Shvetsiyada 2000–2024 davrida iqtisodiy o‘sish bilan joriy sog‘liqni saqlash xarajatlari, institutsional sifat, yalpi asosiy kapital shakllanishi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar o‘rtasidagi dinamik munosabatlarni mamlakatlar kesimida o‘rganadi. Tadqiqot chiziqli va nochiziqli birlik ildiz testlarini, Bai–Perron ko‘p sonli tarkibiy uzilish tahlilini, ARDL bounds kointegratsiya testini, Error Correction Model tuzilmalarini va ECM asosidagi Granger tahlilini birgalikda qo‘llaydi.

Olti mamlakatning barchasida uzoq muddatli birgalikdagi harakat uchun statistik dalillar topilgan; biroq dalil kuchi va alohida koeffitsiyentlarning yo‘nalishi mamlakatlar o‘rtasida sezilarli darajada farq qiladi. Daniya, Vengriya, Polsha va Ruminiyada bounds testi kuchliroq; Chexiya va Shvetsiyada esa faqat %10 ahamiyatlilik darajasida kointegratsiyani qo‘llab-quvvatlaydi. Chexiya va Polshada alohida uzoq muddatli koeffitsiyentlar ahamiyatli emas. Daniya va Vengriyada yalpi asosiy kapital shakllanishi musbat, institutsional sifat koeffitsiyenti esa manfiy va ahamiyatlidir. Ruminiyada sog‘liqni saqlash xarajatlari, institutsional sifat va FDI musbat; GFCF manfiy va ahamiyatlidir. Shvetsiyada uzoq muddatda faqat GFCF musbat va ahamiyatlidir.

Natijalar institutsional sifat barcha mamlakatlarda bir xil tarzda ishlaydigan yagona o‘sish mexanizmi emasligini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, tadqiqotda institutsional sifat uchun formal moderatsiya, o‘zaro ta’sir yoki chegaraviy model baholanmagan. IQI modelga bevosita additiv tushuntiruvchi o‘zgaruvchi sifatida kiradi; shu sababli “institutsional sifat sog‘liqni saqlash yoki investitsiyaning o‘sishga ta’sirini statistik jihatdan moderatsiya qildi” degan xulosa bu modeldan chiqarilmaydi.

Xatoni tuzatish koeffitsiyentlari mamlakatlarning uzoq muddatli muvozanatga qaytish tezligida juda katta farqlar borligini ko‘rsatadi. Vengriya taxminan −0,92 bilan tez moslashuv ko‘rsatsa, Chexiya va Polsha taxminan −0,001 va −0,004 qiymatlari bilan nihoyatda sekin moslashadi. Granger natijalari ham mamlakatga xos ikki tomonlama va bir tomonlama bashorat munosabatlarini ko‘rsatadi; biroq bu munosabatlar tarkibiy sababiy ta’sirlar sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Iqtisodiy o‘sish faqat kapital jamg‘arilishiga bog‘liq emas. Sog‘liqni saqlash xarajatlari ishchi kuchining salomatlik va unumdorlik salohiyatiga, institutsional sifat resurslar taqsimoti va investitsiya muhitiga, asosiy kapital shakllanishi ishlab chiqarish salohiyatiga, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar esa kapital, texnologiya va bilim uzatilishiga ta’sir qilishi mumkin. Biroq bu mexanizmlarning o‘sish bilan aloqasi har bir mamlakatda bir xil bo‘lmasligi mumkin.

Ushbu tadqiqot mazkur to‘rtta omilni yagona dinamik doirada ko‘rib chiqib, ikki asosiy savolga javob berishga urinadi: Bu o‘zgaruvchilar iqtisodiy o‘sish bilan uzoq muddatda umumiy muvozanat munosabatini hosil qiladimi va qisqa muddatli zarbalardan keyin tizim bu muvozanatga qanday qaytadi?

Nega Yevro hududidan tashqaridagi YI mamlakatlari?

Chexiya, Daniya, Vengriya, Polsha, Ruminiya va Shvetsiya Yevropa Ittifoqining yagona bozori va umumiy tartibga solish tizimi tarkibida bo‘lsa-da, yevro hududining umumiy pul-kredit siyosati rejimidan tashqarida qoladi. Bu xususiyat umumiy Yevropa integratsiyasiga qaramay turli pul rejimlari, institutsional rivojlanish darajalari, investitsiya tuzilmalari va yaqinlashuv jarayonlarini birgalikda o‘rganish imkonini beradi.

Nazariy doira

Tadqiqot Solow tipidagi neoklassik o‘sish yondashuvi va Romer tipidagi endogen o‘sish nazariyasini birgalikda qo‘llaydi. Neoklassik doirada kapital va mehnat ishlab chiqarishning asosiy resurslaridir; kengaytirilgan o‘sish modellarida sog‘liqni saqlash va ta’lim kabi inson kapitali unsurlari ham ishlab chiqarish salohiyatining bir qismi sifatida baholanadi.

Endogen o‘sish yondashuvida esa bilim, texnologiya, innovatsiya, inson kapitali va ularning jamg‘arilishini ta’minlaydigan institutlar iqtisodiy o‘sishning ichki unsurlaridir. Sog‘liqni saqlash xarajatlari bu doirada faqat davlat xarajati emas, balki ishchi kuchining salomatlik kapitali va unumdorligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan inson kapitaliga investitsiya sifatida talqin qilinadi.

Institutsional sifat ushbu tadqiqotda haqiqatan moderator sifatida sinovdan o‘tkazildimi?

Yo‘q. Institutsional sifat nazariy muhokamada sog‘liqni saqlash xarajatlari, investitsiya va FDI samaradorligini shakllantirishi mumkin bo‘lgan shart sifatida ko‘rilsa-da, empirik ARDL/ECM modelida hech qanday o‘zaro ta’sir hadi, chegara yoki formal moderatsiya tuzilmasi mavjud emas. IQI bevosita tushuntiruvchi o‘zgaruvchidir; shu sababli natijalar institutsional sifatning mamlakatga xos o‘sish munosabatini ko‘rsatadi, statistik jihatdan aniqlangan moderator ta’sirini emas.

Asosiy o‘sish funksiyasi

Manbaning asosiy konseptual funksiyasi:

\[ GDP=f(CHE,IQI,GFCF,FDI) \tag{1} \]

ko‘rinishidadir.

Bu yerda:

• GDP: doimiy 2015 AQSh dollari narxlaridagi yalpi ichki mahsulot.
• CHE: joriy sog‘liqni saqlash xarajatlarining GDPdagi ulushi.
• IQI: institutsional sifat ko‘rsatkichi.
• GFCF: yalpi asosiy kapital shakllanishining GDPdagi ulushi.
• FDI: sof to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiya kirimlarining GDPdagi ulushi.

Ekonometrik uzoq muddatli tenglama

Manbaning logarifmik spetsifikatsiyasi:

\[ LGDP_{it} = \beta_0 + \beta_1 LCHE_{it} + \beta_2 IQI_{it} + \beta_3 LGFCF_{it} + \beta_4 LFDI_{it} + e_{it} \tag{2} \]

ko‘rinishidadir.

\(i\) mamlakatni, \(t\) yilni va \(e_{it}\) xato hadini ifodalaydi. Manba \(\beta_1\), \(\beta_2\), \(\beta_3\) va \(\beta_4\)ni uzoq muddatli GDP elastikliklari deb ataydi. Biroq tenglama yozilishida IQI logarifmik emas, daraja shaklida qatnashgani sababli \(\beta_2\)ni klassik log–log elastikligi sifatida baholash texnik jihatdan ehtiyotkorlikni talab qiladi. Verianla bu yerda manba formulasini o‘zgartirmaydi.

Institutsional sifat ko‘rsatkichi

IQI, World Governance Indicators’ning olti boshqaruv o‘lchoviga asoslanadi:

• Korrupsiyani nazorat qilish.
• Hukumat samaradorligi.
• Siyosiy barqarorlik va zo‘ravonlik/terrorizmning yo‘qligi.
• Tartibga solish sifati.
• Qonun ustuvorligi.
• Ovoz berish huquqi va hisobdorlik.

Manba metodologiya bo‘limida ushbu olti komponent Principal Component Analysis yordamida institutsional sifat indeksiga aylantirilganini bildiradi. PCA komponent yuklamalari yoki xos qiymatlari maqolaning asosiy usul va natija jadvallarida alohida keltirilmagani sababli bu qiymatlar Verianla tomonidan yaratilmaydi.

WGI ko‘rsatkichlari nisbiy boshqaruv o‘lchovlaridir. Shuning uchun IQI mutlaq “institut sifati balli” emas, balki tanlanma va vaqt ichidagi nisbiy institutsional faoliyat farqlarining o‘lchovidir.

Tanlanma va asosiy tavsifiy tuzilma

Tavsifiy statistikada Daniya va Shvetsiya eng yuqori o‘rtacha institutsional sifat darajalariga hamda nisbatan yuqori sog‘liqni saqlash xarajatlari ulushiga ega. Ruminiya tanlanmadagi eng past o‘rtacha IQI darajasiga ega. FDI ayniqsa Vengriyada eng yuqori o‘zgaruvchanlikni ko‘rsatadi.

Manbadagi 1–5-shakllarning ilmiy xabari

Manbaning 9–10-betlaridagi 1–5-shakllar mos ravishda GDP, joriy sog‘liqni saqlash xarajatlari, institutsional sifat, GFCF va FDI bo‘yicha mamlakat qatorlarini ko‘rsatadi. GDP qatorlarida uzoq muddatli o‘sish va 2019–2020 atrofida COVID-19 bilan bog‘liq yaqqol buzilish kuzatiladi. Sog‘liqni saqlash xarajatlari umuman oshib borsa-da, mamlakatga xos og‘ishlarni ko‘rsatadi. Institutsional sifat Daniya va Shvetsiyada doimiy ravishda yuqoriroq darajada. GFCF va FDI esa GDP va sog‘liqni saqlash xarajatlariga qaraganda ko‘proq siklik va zarbalarga sezgir.

Chiziqlilik sinovi

Harvey testi barcha qatorlar chiziqli xulq-atvor ko‘rsatmasligini bildiradi. Manbada nochiziqlik:

• Chexiyada GDP va IQIda,
• Daniyada FDIda,
• Vengriyada GDPda,
• Ruminiyada IQIda,
• Shvetsiyada GDP va CHEda

qayd etilgan. Polsha barcha o‘zgaruvchilarda chiziqli tuzilma gipotezasi rad etilmagan yagona mamlakatdir.

Bai–Perron tarkibiy uzilishlari

Manba eng ko‘pi bilan beshta uzilishga ruxsat beruvchi Bai–Perron yondashuvini Schwarz/BIC va LWZ mezonlari bilan qo‘llagan. Uzilishlar ayniqsa to‘rtta vaqt guruhida jamlangan:

GDP qatorlarida ko‘pchilik mamlakatlarda to‘rtta yoki beshta uzilish topilishi o‘sish jarayonini bitta va barqaror rejim sifatida modellashtirish cheklangan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. GFCF uzilishlarining 2009 atrofida, FDI uzilishlarining esa 2008–2009 va 2020–2021 kabi global zarba davrlarida jamlanishi investitsiya qatorlarining siklik sezgirligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Kointegratsiya topilishi har bir mamlakatda bir xil uzoq muddatli ta’sir borligini anglatadimi?

Yo‘q. Bounds testi olti mamlakatda umumiy uzoq muddatli harakat uchun dalil bersa-da, alohida koeffitsiyentlarning belgisi, ahamiyatliligi va xatoni tuzatish tezligi sezilarli darajada farq qiladi. Chexiya va Polshada barcha uzoq muddatli koeffitsiyentlar ahamiyatsiz bo‘lsa, Ruminiya, Daniya, Vengriya va Shvetsiyada turli o‘zgaruvchilar ajralib turadi.

Tadqiqot usuli va natijalari

ARDL modeli

Manbaning ARDL tuzilmasi qisqacha:

\[ \Delta LGDP_t = \beta_0 + \sum \beta_{1i}\Delta LGDP_{t-j} + \sum \beta_{2i}\Delta LCHE_{t-j} + \sum \beta_{3i}\Delta IQI_{t-j} + \sum \beta_{4i}\Delta LGFCF_{t-j} + \sum \beta_{5i}\Delta LFDI_{t-j} \]

\[ + \delta_1LGDP_{t-1} + \delta_2LCHE_{t-1} + \delta_3IQI_{t-1} + \delta_4LGFCF_{t-1} + \delta_5LFDI_{t-1} + e_t \tag{5} \]

ko‘rinishidadir.

Farq hadlari qisqa muddatli harakatlarni, kechiktirilgan daraja hadlari esa uzoq muddatli kointegratsiya tuzilmasini ifodalaydi. Bounds testida:

\[ H_0:\delta_1=\delta_2=\delta_3=\delta_4=\delta_5=0 \]

kointegratsiya yo‘qligini, muqobil gipoteza esa uzoq muddatli munosabat mavjudligini ifodalaydi.

Mamlakatlar bo‘yicha tanlangan ARDL kechikish tuzilmalari

Bu yuqori kechikish darajalari har bir mamlakat uchun atigi 25 yillik kuzatuv mavjudligi sababli erkinlik darajalariga jiddiy bosim qiladi. Shuning uchun manba koeffitsiyentlarni aniq tarkibiy elastikliklar emas, balki mamlakatga xos dinamik munosabatlar sifatida baholashni tavsiya etadi.

Bounds kointegratsiya natijalari

Manba qo‘llagan to‘rtta tushuntiruvchi o‘zgaruvchi uchun yuqori kritik chegara \(I(1)\) %10da 3,56, %5da 4,22 va %1da 5,84.

Uzoq muddatli koeffitsiyentlarning mamlakatlar bo‘yicha xulosasi

Bu jadval manba xulosasidagi umumiy iboralarni albatta mamlakat darajasidagi natijalar bilan birga o‘qish kerakligini ko‘rsatadi. Masalan, GFCF Daniya, Vengriya va Shvetsiyada musbat va ahamiyatli; Ruminiyada esa manfiy va ahamiyatli. Demak, kapital shakllanishining ta’siri barcha mamlakatlarda bir xil belgiga ega emas.

Daniya va Vengriyadagi manfiy IQI koeffitsiyenti qanday talqin qilinishi kerak?

Manba bu koeffitsiyentlarni kuchli institutlar o‘sishni kamaytirishining dalili deb hisoblamaydi. Daniyada yuqori va kam o‘zgaruvchi institutsional sifat marjinal ta’sirni ekonometrik jihatdan ajratishni qiyinlashtirishi mumkin. Vengriyada esa bir vaqtlilik, chiqarib tashlangan o‘zgaruvchilar va mamlakatga xos siyosiy-iqtisodiy dinamika koeffitsiyent belgisiga ta’sir qilishi mumkin.

Error Correction Model

Uzoq muddatli munosabat aniqlangach, model:

\[ \Delta LGDP_t= \text{kısa dönem fark terimleri} + \lambda ECM_{t-1} + \varepsilon_t \tag{6} \]

ko‘rinishiga o‘tkaziladi.

\(\lambda\) xatoni tuzatish koeffitsiyentidir. Manfiy va ahamiyatli \(\lambda\), qisqa muddatli og‘ish keyingi davrlarda uzoq muddatli muvozanat tomon tuzatilishini ko‘rsatadi.

Vengriyadagi taxminan %92 yillik xatoni tuzatish darajasi bilan Chexiya va Polshadagi taxminan %0,1 va %0,4 qiymatlari o‘rtasidagi farq umumiy “Yevro hududidan tashqaridagi YI mamlakati” toifasi muhim iqtisodiy geterogenlikni yashirishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Qisqa muddatli naqsh

Qisqa muddatli koeffitsiyentlar yagona umumiy belgini ko‘rsatmaydi. Manbaning umumiy sinteziga ko‘ra, sog‘liqni saqlash xarajatlari ayrim mamlakatlarda joriy davrda musbat, ammo keyingi kechikishlarda manfiy koeffitsiyentlarga ega bo‘lishi mumkin. Institutsional sifat ta’sirlari ko‘pincha kechikkan holda namoyon bo‘ladi. GFCF tez-tez musbat joriy davr ta’siri va undan keyingi manfiy kechikishlarni ko‘rsatadi. FDI natijalari esa asosan qisqa muddatli va mamlakatga xos o‘zgaruvchanlikka ega.

Model barqarorligi

7-shaklda CUSUM statistikasi barcha mamlakatlarda %5 kritik chegaralari ichida qoladi. CUSUMSQ natijalarida esa Chexiya istisno sifatida ko‘rsatiladi. Shu sababli Chexiya modelida tarkibiy barqarorlik bo‘yicha qo‘shimcha ehtiyotkorlik zarur.

Xom qatorlarda Bai–Perron tarkibiy uzilishlari topilishi bilan ARDL qoldiqlaridan olingan CUSUM barqarorlik sinovlarining ko‘pincha chegaralar ichida qolishi majburiy ravishda bir-biriga zid emas. Birinchi test qatorlarda tarixiy rejim o‘zgarishlarini izlaydi, ikkinchi test esa baholangan model koeffitsiyentlarining qoldiq xatti-harakatidan kelib chiqib barqarorligini baholaydi.

Diagnostik testlarda Ruminiya istisnosi

Manba bayonida ARCH testlarida barcha mamlakatlarda geteroskedastiklik topilmagani aytiladi. Biroq Ruminiya uchun e’lon qilingan 6-jadvalda Breusch–Godfrey p=0,038 va ARCH p=0,013. Bu qiymatlar %5 ahamiyatlilik darajasida nol gipotezalarining rad etilishiga ishora qiladi. Shu sababli Ruminiya uchun xato hadlari diagnostikasi boshqa mamlakatlarga nisbatan ehtiyotkorroq baholanishi kerak.

ECM asosidagi Granger tahlili

Manbaning umumiy Granger shakli:

\[ \Delta Y_t= \mu_0+ \sum_{i=1}^{p}\alpha_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\beta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_1ECT_{t-1} + u_t \tag{7} \]

va qarama-qarshi yo‘nalish uchun:

\[ \Delta X_t= \phi_0+ \sum_{i=1}^{p}\gamma_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\delta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_2ECT_{t-1} + e_t \tag{8} \]

ko‘rinishidadir.

Granger sababiyligi tarkibiy iqtisodiy sababiylikni anglatadimi?

Yo‘q. ECM asosidagi Granger testi bir o‘zgaruvchining o‘tmishdagi qiymatlari boshqa o‘zgaruvchining kelajakdagi o‘zgarishlarini bashorat qilishda qo‘shimcha axborot beradimi-yo‘qmi, shuni sinaydi. Bir vaqtlilik, teskari sababiylik va chiqarib tashlangan o‘zgaruvchilar to‘liq hal qilinmagani sababli bu natijalar “X, Y ning real dunyodagi tarkibiy sababidir” tarzida o‘qilmasligi kerak.

Mamlakatlar bo‘yicha asosiy Granger munosabatlari

Chexiyadagi munosabatlar ayniqsa ehtiyotkorlik bilan talqin qilinishi kerak; chunki uzoq muddatli koeffitsiyentlar ahamiyatsiz va ECM moslashuv tezligi deyarli nolga teng.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Olti mamlakatning barchasida o‘sish, sog‘liqni saqlash xarajatlari, institutsional sifat, GFCF va FDI o‘rtasida kamida %10 darajasida uzoq muddatli birgalikdagi harakat dalili mavjud.
• Uzoq muddatli koeffitsiyentlarning belgisi va ahamiyatliligi mamlakatlar o‘rtasida keskin farq qiladi.
• GFCF Daniya, Vengriya va Shvetsiyada musbat va ahamiyatli uzoq muddatli munosabat ko‘rsatadi.
• Ruminiyada sog‘liqni saqlash xarajatlari va institutsional sifat musbat, GFCF manfiy, FDI musbat va ahamiyatlidir.
• Chexiya va Polshada bounds kointegratsiyasi topilgan bo‘lsa-da, alohida uzoq muddatli koeffitsiyentlar ahamiyatli emas.
• Moslashuv tezligi mamlakatlar o‘rtasida juda farq qiladi.
• FDI qisqa muddatli zarbalar va tashqi sharoitlarga nisbatan o‘zgaruvchan.
• Institutsional sifat va investitsiya munosabatlari mamlakatning institutsional yetukligi va iqtisodiy tuzilishiga qarab o‘zgaradi.
• Qatorlarda nochiziqlik va ko‘p sonli tarixiy tarkibiy uzilishlar mavjud.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• Institutsional sifat sog‘liqni saqlash xarajatlari yoki investitsiyaning o‘sishga ta’sirini formal tarzda moderatsiya qilgani ko‘rsatilmagan.
• Barcha olti mamlakat uchun yagona umumiy koeffitsiyent yoki yagona siyosat formulasi mavjud emas.
• Daniya yoki Vengriyadagi manfiy IQI koeffitsiyenti kuchli institutlar o‘sishga zarar yetkazishini isbotlamaydi.
• Granger munosabatlari tarkibiy sababiylik emas.
• Yuqori \(R^2\) qiymatlari o‘z-o‘zidan model real dunyoda ustun bashorat kuchiga ega ekanini isbotlamaydi.
• 25 kuzatuvli mamlakat tanlanmalaridan olingan natijalarni boshqa mamlakatlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Endogenlik, bir vaqtlilik va chiqarib tashlangan o‘zgaruvchilar xatoligi to‘liq bartaraf etilmagan.
• Savdo ochiqligi, ta’lim, mehnat kuchi xususiyatlari va aholi dinamikasi asosiy modelda bevosita nazorat qilinmagan.

Siyosat nuqtayi nazaridan mazmuni

Manbaning siyosiy tavsiyasi faqat ko‘proq sog‘liqni saqlash xarajatlari yoki ko‘proq investitsiya qilish emas. Xarajat va investitsiyalar iqtisodiy natijalarga aylanishi uchun boshqaruv, shaffoflik, tartibga solish samaradorligi, korrupsiyaga qarshi kurash va davlat salohiyati muhim.

Sog‘liqni saqlash xarajatlari inson kapitaliga strategik investitsiya sifatida ko‘rilishi kerak; biroq faqat byudjet hajmi emas, resurslardan samarali foydalanish va ularning o‘lchanadigan sog‘liq/unumdorlik natijalariga aylanishi ham hisobga olinishi lozim.

Investitsiya siyosati nuqtayi nazaridan barqaror makroiqtisodiy muhit, oldindan bashorat qilinadigan tartibga solish va kapital kirimlarining texnologiya tarqalishi hamda ishlab chiqarish salohiyatiga aylanishini ta’minlaydigan institutsional mexanizmlar muhimdir.

Ko‘p sonli tarkibiy uzilishlar sababli bir xil siyosat yondashuvi o‘rniga mamlakatga xos va zarbalarga moslasha oladigan siyosatlar tavsiya qilinadi. Yevro hududidan tashqarida bo‘lish umumiy institutsional toifani hosil qilsa-da, Chexiya, Daniya, Vengriya, Polsha, Ruminiya va Shvetsiya bir xil iqtisodiy mexanizmga ega gomogen guruh emas.

Cheklovlar

Birinchi asosiy cheklov tanlanma hajmidir. Har bir mamlakatda atigi 25 yillik kuzatuv mavjud. Farqlash va kechikishlardan foydalanish samarali tanlanmani yanada kamaytiradi; ayniqsa ARDL(2,3,3,3,3) kabi yuqori o‘lchamli modellarda erkinlik darajalariga jiddiy bosim qiladi.

Ikkinchi cheklov endogenlikdir. GDP, GFCF va FDI birgalikda belgilanishi mumkin; institutsional sifat iqtisodiy natijalarga ta’sir qilgani kabi iqtisodiy natijalardan ham ta’sirlanishi mumkin. ARDL/ECMning kechikmali tuzilmasi bu muammoni avtomatik hal qilmaydi.

Uchinchi cheklov chiqarib tashlangan o‘zgaruvchilardir. Savdo ochiqligi, ta’lim, mehnat kuchi tuzilishi, aholi va boshqa o‘sish omillari asosiy modelga kiritilmagan. Baholangan koeffitsiyentlar ushbu chiqarib tashlangan omillar ta’sirining bir qismini o‘zida aks ettirishi mumkin.

To‘rtinchi cheklov institutsional sifat mexanizmining shaklidir. IQI faqat additiv tushuntiruvchi o‘zgaruvchidir. Institutlar sog‘liqni saqlash xarajatlari yoki investitsiya samaradorligini qaysi darajada va qancha o‘zgartirishini ko‘rsatadigan o‘zaro ta’sir yoki chegara tahlili o‘tkazilmagan.

Beshinchi cheklov chiziqli ARDL yondashuvidir. Manba ayrim qatorlarda nochiziqlik va tarkibiy uzilishlarni aniqlagan bo‘lsa-da, tanlanma hajmi sabab to‘liq nochiziqli modellar o‘rniga parsimonik chiziqli ARDL/ECMni qo‘llaydi. Shu sababli koeffitsiyentlarni barcha tarixiy rejimlarda o‘zgarmas tarkibiy parametrlar sifatida ko‘rmaslik kerak.

Kelgusi tadqiqotlar uzunroq vaqt qatorlari, panel usullari, turli institutsional va sog‘liqni saqlash tizimi ko‘rsatkichlari, kuchliroq endogenlikni aniqlash strategiyalari va zarur bo‘lsa nochiziqli/chegaraviy modellar yordamida ushbu munosabatlarni qayta sinashi mumkin.

Manba va usul haqida izoh

Asl tadqiqot: Health Expenditure, Institutional Quality, and Economic Growth: Evidence from EU Countries Outside the Eurozone.

Mualliflar: Gerasimos Lengos va Melina Dritsaki.

Mas’ul muallif: Melina Dritsaki.

Muassasa: Department of Economics, University of Western Macedonia, Kastoria, Greece.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI.

Bibliografik qayd: Economies, 2026, 14(7), 254.

DOI: 10.3390/economies14070254.

Nashr jarayoni: Qabul qilindi: 26 May 2026; qayta ko‘rib chiqildi: 13 June 2026; qabul qilindi: 16 June 2026; nashr etildi: 5 July 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan, ochiq kirishli original tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Geografik qamrov: Chexiya, Daniya, Vengriya, Polsha, Ruminiya va Shvetsiya.

Davr: 2000–2024.

Ma’lumot manbalari: World Bank World Development Indicators va Worldwide Governance Indicators.

Asosiy usullar: Harvey nochiziqlik testi; Bai–Perron ko‘p sonli tarkibiy uzilish testi; ADF, KSS, Fourier ADF va Fourier KSS birlik ildiz testlari; ARDL bounds cointegration; Error Correction Model; diagnostik testlar; CUSUM/CUSUMSQ; ECM asosidagi Granger tahlili.

Institutsional sifat: WGIning olti boshqaruv o‘lchovidan tuzilgan nisbiy IQI ko‘rsatkichi. Manba PCA qo‘llanganini bildiradi, biroq asosiy matnda PCA yuklamalari yoki tushuntirilgan dispersiyani batafsil keltirmaydi.

Moliyalashtirish: Tashqi moliyalashtirish olinmagan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Asosiy ma’lumotlar World Bank WDI va WGI ma’lumotlar bazalarida ommaga ochiq. Qayta ishlangan ma’lumotlar to‘plami va baholash natijalarini oqilona so‘rov asosida mas’ul muallifdan olish mumkinligi bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi haqida xabar bermagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish G.L. va M.D.; usul G.L. va M.D.; dasturiy ta’minot G.L.; tekshirish M.D.; formal tahlil G.L.; tadqiqot G.L. va M.D.; resurslar G.L. va M.D.; ma’lumotlarni tayyorlash G.L.; dastlabki qoralama G.L.; ko‘rib chiqish va tahrirlash M.D.; vizuallashtirish G.L.; nazorat va loyiha boshqaruvi M.D. tomonidan bajarilgan.

Asosiy talqin cheklovi: Baholangan koeffitsiyentlar mamlakatga xos dinamik munosabatlardir; formal sababiy identifikatsiya amalga oshirilmagan. IQI moderator sifatida baholanmagan. Kichik yillik tanlanma, yuqori kechikish darajalari, chiqarib tashlangan o‘zgaruvchilar va endogenlik natijalarni tarkibiy parametrlar sifatida talqin qilishni cheklaydi.

Manba ichidagi izchillik qaydi: Ruminiya uchun matndagi “%1 ahamiyatlilik” iborasi FDIning p=0,0145 qiymatiga to‘liq mos kelmaydi. Shuningdek, umumiy diagnostik bayonda barcha mamlakatlarda ARCH muammosi yo‘qligi aytilgan bo‘lsa-da, Ruminiya uchun ARCH p=0,013 keltirilgan. Verianla raqamli jadval qiymatlarini ustuvor dalil sifatida saqlaydi.

Vizual qayta qurish qaydi: Bounds F-statistikasi, mamlakatlar bo‘yicha uzoq muddatli ahamiyatlilik matritsasi va ECM moslashuv tezliklari bevosita manba raqamlaridan Verianla uchun original grafiklar sifatida qayta chizilishi mumkin. 1–5-shakllarning yillik vaqt qatorlari xom ma’lumot olinmasdan vizualdan aniq raqamlar chiqarib qayta tiklanmasligi kerak. 7-shakldagi CUSUM/CUSUMSQ tuzilmasi esa manba munosabatiga asoslangan original barqarorlik sxemasi sifatida qayta chizilishi mumkin.