ARDL/ECM çerçevesi, I(0) ve I(1) bütünleşme derecelerine sahip zaman serileri arasında hem uzun dönemli eşbütünleşme ilişkisini hem de kısa dönemli uyum dinamiklerini aynı model ailesi içinde değerlendiren bir ekonometrik yaklaşımdır. Bu çalışma, Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya ve İsveç'te 2000–2024 döneminde ekonomik büyüme ile cari sağlık harcaması, kurumsal kalite, gayrisafi sabit sermaye oluşumu ve doğrudan yabancı yatırım arasındaki dinamik ilişkileri ülke bazında incelemektedir. Araştırma doğrusal ve doğrusal olmayan birim kök testlerini, Bai–Perron çoklu yapısal kırılma analizini, ARDL bounds eşbütünleşme testini, Error Correction Model yapılarını ve ECM tabanlı Granger analizini birlikte kullanmaktadır.

Altı ülkenin tamamında uzun dönemli ortak hareket için istatistiksel kanıt bulunmuştur; ancak kanıtın gücü ve bireysel katsayıların yönü ülkeler arasında önemli ölçüde değişmektedir. Danimarka, Macaristan, Polonya ve Romanya'da bounds testi daha güçlü; Çekya ve İsveç'te yalnız %10 anlamlılık düzeyinde eşbütünleşme desteği vermektedir. Çekya ve Polonya'da bireysel uzun dönem katsayıları anlamlı değildir. Danimarka ve Macaristan'da gayrisafi sabit sermaye oluşumu pozitif, kurumsal kalite katsayısı ise negatif ve anlamlıdır. Romanya'da sağlık harcaması, kurumsal kalite ve FDI pozitif; GFCF negatif ve anlamlıdır. İsveç'te uzun dönemde yalnız GFCF pozitif ve anlamlıdır.

Sonuçlar, kurumsal kalitenin bütün ülkelerde aynı biçimde çalışan tek bir büyüme mekanizması olmadığını göstermektedir. Bununla birlikte çalışmada kurumsal kalite için formal moderasyon, etkileşim veya eşik modeli tahmin edilmemiştir. IQI modele doğrudan toplamsal bir açıklayıcı değişken olarak girmektedir; dolayısıyla “kurumsal kalite sağlık veya yatırımın büyüme etkisini istatistiksel olarak modere etti” sonucu bu modelden çıkarılamaz.

Hata düzeltme katsayıları ülkelerin uzun dönem dengesine dönüş hızında çok büyük farklar olduğunu göstermektedir. Macaristan yaklaşık −0,92 ile hızlı uyum gösterirken Çekya ve Polonya yaklaşık −0,001 ve −0,004 değerleriyle son derece yavaş uyum sergilemektedir. Granger sonuçları da ülkeye özgü çift ve tek yönlü öngörü ilişkileri göstermektedir; ancak bu ilişkiler yapısal nedensel etkiler olarak yorumlanmamalıdır.

Araştırmanın temel problemi

Ekonomik büyüme yalnız sermaye birikimine bağlı değildir. Sağlık harcamaları işgücünün sağlık ve üretkenlik kapasitesini, kurumsal kalite kaynak tahsisini ve yatırım ortamını, sabit sermaye oluşumu üretim kapasitesini, doğrudan yabancı yatırım ise sermaye, teknoloji ve bilgi aktarımını etkileyebilir. Ancak bu mekanizmaların büyümeyle ilişkisi her ülkede aynı olmayabilir.

Bu çalışma, söz konusu dört belirleyiciyi tek bir dinamik çerçevede ele alarak iki temel soruyu yanıtlamaya çalışmaktadır: Bu değişkenler ekonomik büyümeyle uzun dönemde ortak bir denge ilişkisi oluşturuyor mu ve kısa dönemli şoklardan sonra sistem bu dengeye nasıl geri dönüyor?

Neden Euro Bölgesi dışındaki AB ülkeleri?

Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya ve İsveç Avrupa Birliği'nin tek pazar ve genel düzenleyici yapısı içinde bulunurken euro alanının ortak para politikası rejiminin dışında kalmaktadır. Bu özellik, ortak Avrupa bütünleşmesine rağmen farklı para düzenlemeleri, kurumsal gelişmişlik seviyeleri, yatırım yapıları ve yakınsama süreçlerinin birlikte incelenmesine olanak vermektedir.

Kuramsal çerçeve

Çalışma Solow tipi neoklasik büyüme yaklaşımını ve Romer tipi içsel büyüme teorisini birlikte kullanmaktadır. Neoklasik çerçevede sermaye ve emek üretimin temel girdileridir; genişletilmiş büyüme modellerinde sağlık ve eğitim gibi insan sermayesi unsurları da üretken kapasitenin parçası olarak değerlendirilir.

İçsel büyüme yaklaşımında ise bilgi, teknoloji, yenilik, beşerî sermaye ve bunların birikimini sağlayan kurumlar ekonomik büyümenin içsel unsurlarıdır. Sağlık harcaması bu çerçevede yalnız bir kamu gideri değil, işgücünün sağlık sermayesini ve üretkenliğini etkileyebilecek bir insan sermayesi yatırımı olarak yorumlanmaktadır.

Kurumsal kalite bu çalışmada gerçekten bir moderatör olarak test edildi mi?

Hayır. Kurumsal kalite teorik tartışmada sağlık harcaması, yatırım ve FDI'nın etkinliğini şekillendirebilecek bir koşul olarak ele alınsa da ampirik ARDL/ECM modelinde hiçbir etkileşim terimi, eşik veya formal moderasyon yapısı bulunmamaktadır. IQI doğrudan açıklayıcı değişkendir; dolayısıyla bulgular kurumsal kalitenin ülkeye özgü büyüme ilişkisini gösterir, istatistiksel olarak tanımlanmış bir moderatör etkisini göstermez.

Temel büyüme fonksiyonu

Kaynağın temel kavramsal fonksiyonu:

\[ GDP=f(CHE,IQI,GFCF,FDI) \tag{1} \]

biçimindedir.

Burada:

• GDP: sabit 2015 ABD doları fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla.
• CHE: cari sağlık harcamasının GSYH içindeki payı.
• IQI: kurumsal kalite göstergesi.
• GFCF: gayrisafi sabit sermaye oluşumunun GSYH içindeki payı.
• FDI: net doğrudan yabancı yatırım girişinin GSYH içindeki payı.

Ekonometrik uzun dönem denklem

Kaynağın logaritmik spesifikasyonu:

\[ LGDP_{it} = \beta_0 + \beta_1 LCHE_{it} + \beta_2 IQI_{it} + \beta_3 LGFCF_{it} + \beta_4 LFDI_{it} + e_{it} \tag{2} \]

şeklindedir.

\(i\) ülkeyi, \(t\) yılı ve \(e_{it}\) hata terimini temsil eder. Kaynak \(\beta_1\), \(\beta_2\), \(\beta_3\) ve \(\beta_4\)'ü uzun dönem GDP elastikiyetleri olarak adlandırmaktadır. Bununla birlikte denklem gösteriminde IQI logaritmik değil düzey biçiminde yer aldığı için \(\beta_2\)'yi klasik log–log elastikiyeti olarak değerlendirmek teknik olarak ihtiyat gerektirir. Verianla burada kaynak formülünü değiştirmemektedir.

Kurumsal kalite göstergesi

IQI, World Governance Indicators'ın altı yönetişim boyutuna dayanmaktadır:

• Yolsuzluğun kontrolü.
• Hükümet etkinliği.
• Siyasi istikrar ve şiddet/terörizm yokluğu.
• Düzenleyici kalite.
• Hukukun üstünlüğü.
• Söz hakkı ve hesap verebilirlik.

Kaynak metodoloji bölümünde bu altı bileşenin Principal Component Analysis kullanılarak kurumsal kalite indeksine dönüştürüldüğünü belirtmektedir. PCA bileşen yükleri veya özdeğerleri makalenin ana yöntem ve sonuç tablolarında ayrıca raporlanmadığı için bu değerler Verianla tarafından üretilmemektedir.

WGI göstergeleri göreli yönetişim ölçüleridir. Dolayısıyla IQI mutlak bir “kurum kalitesi puanı” değil, örneklem ve zaman içindeki göreli kurumsal performans farklılıklarının ölçüsüdür.

Örneklem ve temel tanımlayıcı yapı

Tanımlayıcı istatistiklerde Danimarka ve İsveç en yüksek ortalama kurumsal kalite düzeylerine ve görece yüksek sağlık harcaması paylarına sahiptir. Romanya örneklemin en düşük ortalama IQI düzeyine sahiptir. FDI en yüksek oynaklığı özellikle Macaristan'da göstermektedir.

Kaynak Şekil 1–5'in bilimsel mesajı

Kaynağın 9–10. sayfalarındaki Şekil 1–5 sırasıyla GDP, cari sağlık harcaması, kurumsal kalite, GFCF ve FDI'nın ülke serilerini göstermektedir. GDP serilerinde uzun dönemli yükseliş ve 2019–2020 çevresinde COVID-19 kaynaklı belirgin bozulma görülür. Sağlık harcamaları genel olarak yükselmekle birlikte ülkeye özgü sapmalar göstermektedir. Kurumsal kalite Danimarka ve İsveç'te sürekli olarak daha yüksek seviyededir. GFCF ile FDI ise GDP ve sağlık harcamalarına kıyasla daha döngüsel ve şoklara duyarlıdır.

Doğrusallık sınaması

Harvey testi bütün serilerin doğrusal davranmadığını göstermektedir. Kaynakta doğrusal olmayanlık:

• Çekya'da GDP ve IQI'da,
• Danimarka'da FDI'da,
• Macaristan'da GDP'de,
• Romanya'da IQI'da,
• İsveç'te GDP ve CHE'de

raporlanmaktadır. Polonya, bütün değişkenlerde doğrusal yapı hipotezinin reddedilmediği tek ülkedir.

Bai–Perron yapısal kırılmaları

Kaynak maksimum beş kırılmaya izin veren Bai–Perron yaklaşımını, Schwarz/BIC ve LWZ kriterleriyle kullanmıştır. Kırılmalar özellikle dört zaman kümesinde yoğunlaşmaktadır:

GDP serilerinde çoğu ülkede dört veya beş kırılma bulunması, büyüme sürecinin tek ve sabit bir rejim olarak modellenmesinin sınırlı olabileceğini göstermektedir. GFCF kırılmalarının 2009 çevresinde, FDI kırılmalarının ise 2008–2009 ve 2020–2021 gibi küresel şok dönemlerinde yoğunlaşması yatırım serilerinin çevrimsel duyarlılığını desteklemektedir.

Eşbütünleşme bulunması her ülkede aynı uzun dönem etkisi olduğu anlamına gelir mi?

Hayır. Bounds testi altı ülkede ortak uzun dönem hareket için kanıt verse de bireysel katsayıların işareti, anlamlılığı ve hata düzeltme hızı önemli ölçüde değişmektedir. Çekya ve Polonya'da uzun dönem katsayılarının tamamı anlamsızken Romanya, Danimarka, Macaristan ve İsveç'te farklı değişkenler öne çıkmaktadır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

ARDL modeli

Kaynağın ARDL yapısı özetle:

\[ \Delta LGDP_t = \beta_0 + \sum \beta_{1i}\Delta LGDP_{t-j} + \sum \beta_{2i}\Delta LCHE_{t-j} + \sum \beta_{3i}\Delta IQI_{t-j} + \sum \beta_{4i}\Delta LGFCF_{t-j} + \sum \beta_{5i}\Delta LFDI_{t-j} \]

\[ + \delta_1LGDP_{t-1} + \delta_2LCHE_{t-1} + \delta_3IQI_{t-1} + \delta_4LGFCF_{t-1} + \delta_5LFDI_{t-1} + e_t \tag{5} \]

şeklindedir.

Fark terimleri kısa dönem hareketlerini, gecikmeli seviye terimleri ise uzun dönem eşbütünleşme yapısını temsil eder. Bounds testinde:

\[ H_0:\delta_1=\delta_2=\delta_3=\delta_4=\delta_5=0 \]

eşbütünleşme olmadığını; alternatif hipotez ise uzun dönem ilişkinin bulunduğunu ifade eder.

Ülke bazında seçilen ARDL gecikme yapıları

Bu yüksek gecikme dereceleri ülke başına yalnız 25 yıllık gözlem bulunması nedeniyle önemli bir serbestlik derecesi baskısı oluşturur. Kaynak bu nedenle katsayıların kesin yapısal elastikiyetler değil, ülkeye özgü dinamik ilişkiler olarak değerlendirilmesini önermektedir.

Bounds eşbütünleşme sonuçları

Kaynağın kullandığı dört açıklayıcı değişken için üst kritik sınır \(I(1)\) %10'da 3,56, %5'te 4,22 ve %1'de 5,84'tür.

Uzun dönem katsayılarının ülkeye göre özeti

Bu tablo, kaynak özetindeki genel ifadelerin mutlaka ülke düzeyindeki sonuçlarla birlikte okunması gerektiğini gösterir. Örneğin GFCF Danimarka, Macaristan ve İsveç'te pozitif anlamlıdır; fakat Romanya'da negatif ve anlamlıdır. Dolayısıyla sermaye oluşumunun etkisi bütün ülkelerde aynı işaretli değildir.

Danimarka ve Macaristan'daki negatif IQI katsayısı nasıl yorumlanmalı?

Kaynak bu katsayıları güçlü kurumların büyümeyi azalttığının kanıtı olarak görmemektedir. Danimarka'da yüksek ve az değişken kurumsal kalite, marjinal etkinin ekonometrik olarak ayrıştırılmasını güçleştirebilir. Macaristan'da ise eşanlılık, dışlanmış değişkenler ve ülkeye özgü politik-ekonomik dinamikler katsayının işaretini etkileyebilir.

Error Correction Model

Uzun dönem ilişki saptandıktan sonra model:

\[ \Delta LGDP_t= \text{kısa dönem fark terimleri} + \lambda ECM_{t-1} + \varepsilon_t \tag{6} \]

biçimine dönüştürülmektedir.

\(\lambda\) hata düzeltme katsayısıdır. Negatif ve anlamlı bir \(\lambda\), kısa dönemli sapmanın sonraki dönemlerde uzun dönem dengesine doğru düzeltildiğini gösterir.

Macaristan'da yaklaşık %92'lik yıllık hata düzeltme oranı ile Çekya ve Polonya'daki yaklaşık %0,1 ve %0,4'lük değerler arasındaki fark, ortak bir “Euro Bölgesi dışındaki AB ülkesi” kategorisinin önemli ekonomik heterojenliği gizleyebileceğini göstermektedir.

Kısa dönem örüntüsü

Kısa dönem katsayıları tek bir ortak işaret göstermemektedir. Kaynağın genel sentezine göre sağlık harcaması bazı ülkelerde mevcut dönemde pozitif fakat sonraki gecikmelerde negatif katsayılara sahip olabilir. Kurumsal kalite etkileri çoğunlukla gecikmeli görülmektedir. GFCF sık biçimde pozitif mevcut dönem etkisi ve bunu izleyen negatif gecikmeler göstermektedir. FDI'nın sonuçları ise ağırlıklı olarak kısa dönemli ve ülkeye özgü oynaklığa sahiptir.

Model istikrarı

Şekil 7'de CUSUM istatistikleri bütün ülkelerde %5 kritik sınırları içinde kalmaktadır. CUSUMSQ sonuçlarında ise Çekya istisna olarak gösterilmektedir. Bu nedenle Çekya modelinde yapısal istikrar konusunda ayrıca ihtiyat gerekir.

Ham serilerde Bai–Perron yapısal kırılmalarının bulunması ile ARDL artıklarından türetilen CUSUM istikrar sınamalarının çoğunlukla sınırlar içinde kalması birbirine zorunlu olarak aykırı değildir. İlk test serilerde tarihsel rejim değişikliklerini ararken ikinci test tahmin edilen model katsayılarının artık davranışından hareketle istikrarını değerlendirir.

Tanısal testlerde Romanya istisnası

Kaynak anlatısı ARCH testlerinde bütün ülkelerde heteroskedastisite bulunmadığını belirtmektedir. Ancak Romanya için yayımlanan Tablo 6'da Breusch–Godfrey p=0,038 ve ARCH p=0,013'tür. Bu değerler %5 anlamlılık düzeyinde sıfır hipotezlerinin reddedilmesine işaret eder. Dolayısıyla Romanya için hata terimi tanıları diğer ülkelere göre daha temkinli değerlendirilmelidir.

ECM tabanlı Granger analizi

Kaynağın genel Granger formu:

\[ \Delta Y_t= \mu_0+ \sum_{i=1}^{p}\alpha_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\beta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_1ECT_{t-1} + u_t \tag{7} \]

ve karşı yön için:

\[ \Delta X_t= \phi_0+ \sum_{i=1}^{p}\gamma_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\delta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_2ECT_{t-1} + e_t \tag{8} \]

şeklindedir.

Granger nedenselliği yapısal ekonomik nedensellik anlamına gelir mi?

Hayır. ECM tabanlı Granger testi bir değişkenin geçmiş değerlerinin başka bir değişkenin gelecekteki değişimlerini tahmin etmede ek bilgi taşıyıp taşımadığını sınar. Eşanlılık, ters nedensellik ve dışlanmış değişkenler tamamen çözülmediği için bu sonuçlar “X, Y'nin gerçek dünyadaki yapısal nedenidir” biçiminde okunmamalıdır.

Ülkelere göre başlıca Granger ilişkileri

Çekya'daki ilişkiler özellikle ihtiyatla yorumlanmalıdır; çünkü uzun dönem katsayıları anlamsız ve ECM uyum hızı neredeyse sıfırdır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Altı ülkenin tamamında büyüme, sağlık harcaması, kurumsal kalite, GFCF ve FDI arasında en az %10 düzeyinde uzun dönemli ortak hareket kanıtı vardır.
• Uzun dönem katsayıların işaret ve anlamlılığı ülkeler arasında büyük ölçüde değişmektedir.
• GFCF Danimarka, Macaristan ve İsveç'te pozitif anlamlı uzun dönem ilişkisi gösterir.
• Romanya'da sağlık harcaması ve kurumsal kalite pozitif, GFCF negatif, FDI pozitif ve anlamlıdır.
• Çekya ve Polonya'da bounds eşbütünleşmesi bulunmasına rağmen bireysel uzun dönem katsayılar anlamlı değildir.
• Uyum hızları ülkeler arasında çok farklıdır.
• FDI kısa dönem şoklarına ve dış koşullara karşı görece oynaktır.
• Kurumsal kalite ve yatırım ilişkileri ülkenin kurumsal olgunluğu ve ekonomik yapısına göre değişmektedir.
• Serilerde doğrusal olmayanlık ve çoklu tarihsel yapısal kırılmalar bulunmaktadır.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Kurumsal kalitenin sağlık harcaması veya yatırımın büyüme etkisini formal olarak modere ettiği gösterilmemiştir.
• Bütün altı ülke için tek bir ortak katsayı veya tek bir politika formülü bulunmamaktadır.
• Negatif Danimarka veya Macaristan IQI katsayısı güçlü kurumların büyümeye zarar verdiğini kanıtlamaz.
• Granger ilişkileri yapısal nedensellik değildir.
• Yüksek \(R^2\) değerleri tek başına modelin gerçek dünyada üstün tahmin gücünü kanıtlamaz.
• 25 gözlemli ülke örneklerinden elde edilen sonuçlar başka ülkelere doğrudan genellenemez.
• Endojenlik, eşanlılık ve dışlanmış değişken yanlılığı tamamen giderilmemiştir.
• Ticaret açıklığı, eğitim, işgücü özellikleri ve nüfus dinamikleri temel modelde doğrudan kontrol edilmemiştir.

Politika açısından anlamı

Kaynağın politika önerisi yalnız daha fazla sağlık harcaması veya daha fazla yatırım yapılması değildir. Harcamanın ve yatırımın ekonomik sonuçlara dönüşebilmesi için yönetişim, şeffaflık, düzenleyici etkinlik, yolsuzlukla mücadele ve kamu kapasitesi önemlidir.

Sağlık harcaması insan sermayesine yapılan stratejik yatırım olarak görülmeli; ancak yalnız bütçe büyüklüğü değil, kaynakların verimli kullanımı ve ölçülebilir sağlık/üretkenlik sonuçlarına dönüşmesi dikkate alınmalıdır.

Yatırım politikaları açısından istikrarlı makroekonomik ortam, öngörülebilir düzenlemeler ve sermaye girişlerinin teknoloji yayılımı ile üretken kapasiteye dönüşmesini sağlayan kurumsal mekanizmalar önemlidir.

Çoklu yapısal kırılmalar nedeniyle tek tip politika yaklaşımı yerine ülkeye özgü ve şoklara uyum sağlayabilen politikalar önerilmektedir. Euro Bölgesi dışında bulunmak ortak bir kurumsal kategori oluştursa da Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya ve İsveç aynı ekonomik mekanizmaya sahip homojen bir grup değildir.

Sınırlılıklar

Birinci temel sınırlılık örneklem büyüklüğüdür. Her ülkede yalnız 25 yıllık gözlem bulunmaktadır. Fark alma ve gecikme kullanımı etkin örneklemi daha da küçültmekte; özellikle ARDL(2,3,3,3,3) gibi yüksek boyutlu modellerde serbestlik derecesi üzerinde ciddi baskı oluşturmaktadır.

İkinci sınırlılık endojenliktir. GDP, GFCF ve FDI birlikte belirlenebilir; kurumsal kalite ekonomik performansı etkileyebildiği gibi ekonomik performanstan da etkilenebilir. ARDL/ECM'nin gecikmeli yapısı bu sorunu otomatik olarak çözmez.

Üçüncü sınırlılık dışlanmış değişkenlerdir. Ticaret açıklığı, eğitim, işgücü yapısı, nüfus ve diğer büyüme belirleyicileri temel modelde yer almamaktadır. Tahmin edilen katsayılar bu dışlanmış faktörlerin etkisinin bir bölümünü taşıyabilir.

Dördüncü sınırlılık kurumsal kalite mekanizmasının biçimidir. IQI yalnız toplamsal açıklayıcı değişkendir. Kurumların sağlık harcaması veya yatırımın verimliliğini hangi seviyede ve ne kadar değiştirdiğini gösterecek etkileşim veya eşik analizi yapılmamıştır.

Beşinci sınırlılık doğrusal ARDL yaklaşımıdır. Kaynak bazı serilerde doğrusal olmayanlık ve yapısal kırılmalar bulsa da örneklem boyutu nedeniyle tam doğrusal olmayan modeller yerine parsimonik doğrusal ARDL/ECM kullanmaktadır. Dolayısıyla katsayılar bütün tarihsel rejimlerde değişmez yapısal parametreler olarak görülmemelidir.

Gelecek çalışmalar daha uzun zaman serileri, panel teknikleri, farklı kurumsal ve sağlık sistemi göstergeleri, daha güçlü endojenlik tanımlama stratejileri ve gerektiğinde doğrusal olmayan/eşik modelleri kullanarak bu ilişkileri yeniden sınayabilir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Health Expenditure, Institutional Quality, and Economic Growth: Evidence from EU Countries Outside the Eurozone.

Yazarlar: Gerasimos Lengos ve Melina Dritsaki.

Sorumlu yazar: Melina Dritsaki.

Kurum: Department of Economics, University of Western Macedonia, Kastoria, Greece.

Dergi: Economies.

Yayınevi: MDPI.

Bibliyografik kayıt: Economies, 2026, 14(7), 254.

DOI: 10.3390/economies14070254.

Yayın süreci: Alındı: 26 Mayıs 2026; revize edildi: 13 Haziran 2026; kabul edildi: 16 Haziran 2026; yayımlandı: 5 Temmuz 2026.

Kaynak türü: Hakemli, açık erişimli özgün araştırma makalesi.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Coğrafi kapsam: Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya ve İsveç.

Dönem: 2000–2024.

Veri kaynakları: World Bank World Development Indicators ve Worldwide Governance Indicators.

Ana yöntemler: Harvey doğrusal olmayanlık testi; Bai–Perron çoklu yapısal kırılma testi; ADF, KSS, Fourier ADF ve Fourier KSS birim kök testleri; ARDL bounds cointegration; Error Correction Model; tanısal testler; CUSUM/CUSUMSQ; ECM tabanlı Granger analizi.

Kurumsal kalite: WGI'nin altı yönetişim boyutundan oluşturulan göreli IQI göstergesi. Kaynak PCA kullanımını belirtmekte ancak ana metinde PCA yüklerini veya açıklanan varyansı ayrıntılı olarak raporlamamaktadır.

Finansman: Haricî finansman alınmamıştır.

Veri erişilebilirliği: Temel veriler World Bank WDI ve WGI veri tabanlarında kamuya açıktır. İşlenmiş veri seti ve tahmin çıktılarının makul talep üzerine sorumlu yazardan alınabileceği belirtilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma G.L. ve M.D.; yöntem G.L. ve M.D.; yazılım G.L.; doğrulama M.D.; biçimsel analiz G.L.; araştırma G.L. ve M.D.; kaynaklar G.L. ve M.D.; veri düzenleme G.L.; ilk taslak G.L.; gözden geçirme ve düzenleme M.D.; görselleştirme G.L.; gözetim ve proje yönetimi M.D. tarafından gerçekleştirilmiştir.

Temel yorum sınırı: Tahmin edilen katsayılar ülkeye özgü dinamik ilişkilerdir; formal nedensel tanımlama yapılmamıştır. IQI moderatör olarak tahmin edilmemiştir. Küçük yıllık örneklem, yüksek gecikme dereceleri, dışlanmış değişkenler ve endojenlik sonuçların yapısal parametreler biçiminde yorumlanmasını sınırlar.

Kaynak içi tutarlılık notu: Romanya için metinsel “%1 anlamlılık” ifadesi FDI'nın p=0,0145 değerini tam karşılamamaktadır. Ayrıca genel tanısal açıklamada bütün ülkelerde ARCH problemi olmadığı belirtilmesine rağmen Romanya için ARCH p=0,013 raporlanmıştır. Verianla sayısal tablo değerlerini öncelikli kanıt olarak korumaktadır.

Görsel yeniden yapılandırma notu: Bounds F-istatistikleri, ülke bazlı uzun dönem anlamlılık matrisi ve ECM uyum hızları doğrudan kaynak sayılarından özgün Verianla grafikleri olarak yeniden çizilebilir. Şekil 1–5'in yıllık zaman serileri ham veri alınmadan görselden kesin sayılar türetilerek yeniden oluşturulmamalıdır. Şekil 7'nin CUSUM/CUSUMSQ yapısı ise kaynak ilişkisine dayanan özgün bir istikrar şeması olarak yeniden çizilebilir.