ARDL/ECM çerçevesi, I(0) ve I(1) derecelerinde bütünleşmiş zaman serileri arasında hem uzun devreli cointegration münâsebetini hem de ḳıṣa devreli intibâḳ dinamiklerini aynı model ailesi dâhilinde taḳdîr eden iḳtiṣâd-ı ḳıyâsî bir usûldür. Bu tedḳîḳ, Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya ve İsveç’te 2000–2024 devresinde büyüme-i iḳtiṣâdî ile cârî maṣârif-i ṣıḥḥiyye, keyfiyyet-i müʾessesât, teşekkül-i sermâye-i sâbite-i umûmiyye ve bilâ-vâsıṭa sermâye-i ecnebiyye arasındaki dinamik münâsebetleri memleket esâsında tetḳîḳ etmektedir. Tedḳîḳde doğrusal ve ġayr-i doğrusal unit root testleri, Bai–Perron çoklu yapısal kırılma taḥlîli, ARDL bounds cointegration testi, Error Correction Model tertîbâtı ve ECM esâslı Granger taḥlîli beraberce kullanılmaktadır.

Altı memleketin cümlesinde uzun devreli müşterek hareket için istiʿdâdî delâʾil bulunmuştur; lâkin delîlin ḳuvveti ile münferid muʿâmilâtın ciheti memleketler arasında mühim derecede tebeddül etmektedir. Danimarka, Macaristan, Polonya ve Romanya’da bounds testi daha ḳavî; Çekya ve İsveç’te ise yalnız %10 maʿnîdârlık seviyesinde cointegration desteği vermektedir. Çekya ve Polonya’da münferid uzun devre muʿâmilleri maʿnîdâr değildir. Danimarka ve Macaristan’da teşekkül-i sermâye-i sâbite-i umûmiyye müsbet, keyfiyyet-i müʾessesât muʿâmili ise menfî ve maʿnîdârdır. Romanya’da maṣârif-i ṣıḥḥiyye, keyfiyyet-i müʾessesât ve FDI müsbet; GFCF menfî ve maʿnîdârdır. İsveç’te uzun devrede yalnız GFCF müsbet ve maʿnîdârdır.

Netâyic, keyfiyyet-i müʾessesâtın bütün memleketlerde aynı sûretle işleyen yegâne bir büyüme mekanizması olmadığını göstermektedir. Bununla beraber, tedḳîḳde keyfiyyet-i müʾessesât için formel moderation, etkileşim veya eşik modeli taḳdîr edilmemiştir. IQI modele doğrudan ilâve olunan bir müfessir müteġayyir olarak girmektedir; binaenaleyh “keyfiyyet-i müʾessesât maṣârif-i ṣıḥḥiyye veya yatırımın büyümeye teʾsîrini istiʿdâdî olarak moderation etdi” hükmü bu modelden istiḫrâc olunamaz.

Error correction muʿâmilleri, memleketlerin uzun devre muvâzenesine rücûʿ sürʿatlerinde pek büyük tefâvütler bulunduğunu göstermektedir. Macaristan taḳrîben −0,92 ile sürʿatli intibâḳ gösterirken Çekya ve Polonya taḳrîben −0,001 ve −0,004 ḳıymetleriyle fevḳalâde yavaş intibâḳ sergilemektedir. Granger netâyici de memlekete maḫṣûṣ çift ve tek cihetli tahmin münâsebetleri göstermekte; lâkin bu münâsebetler yapısal sebebiyyet teʾsîrleri olarak tefsîr olunmamalıdır.

Tedḳîḳin esâs mesʾelesi

Büyüme-i iḳtiṣâdî yalnız sermâye terâkümüne tâbiʿ değildir. Maṣârif-i ṣıḥḥiyye iş gücünün sıḥḥat ve mahsûliyyet ḳābiliyyetine, keyfiyyet-i müʾessesât menâbiʿin tahsîsine ve yatırım muhîtine, teşekkül-i sermâye-i sâbite istihsâl ḳābiliyyetine, bilâ-vâsıṭa sermâye-i ecnebiyye ise sermâye, teknoloji ve maʿlûmât intiḳāline teʾsîr edebilir. Lâkin bu mekanizmaların büyüme ile münâsebeti her memlekette aynı olmayabilir.

Bu tedḳîḳ, mezkûr dört âmili tek bir dinamik çerçevede ele alarak iki esâs suʾâle cevab aramaktadır: Bu müteġayyirler büyüme-i iḳtiṣâdî ile uzun devrede müşterek bir muvâzene münâsebeti teşkîl ediyor mu ve ḳıṣa devreli şoklardan sonra sistem bu muvâzeneye nasıl avdet ediyor?

Niçin Euro Mıntıḳası ḫâricindeki AB memleketleri?

Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya ve İsveç Avrupa Birliği’nin tek pazarı ve umûmî tanzîm nizâmı içinde bulunmakla beraber euro sahasının müşterek siyâset-i naḳdiyye rejiminin ḫâricinde kalmaktadır. Bu ḫuṣûsiyyet, müşterek Avrupa bütünleşmesine rağmen muḫtelif naḳdî tertîbâtın, müʾessesâtın tekâmül seviyelerinin, yatırım bünyelerinin ve yaḳınlaşma süreçlerinin beraberce tetḳîḳine imkân vermektedir.

Nazarî çerçeve

Tedḳîḳ, Solow nevʿi neoklasik büyüme yaklaşımı ile Romer nevʿi endogenous growth nazariyyesini beraberce kullanmaktadır. Neoklasik çerçevede sermâye ve emek, istihsâlin esâs girdileridir; tevsiʿ edilmiş büyüme modellerinde sıḥḥat ve taʿlîm gibi beşerî sermâye unsurları da mahsûl ḳābiliyyetinin bir cüzʾü olarak mütâlaʿa edilmektedir.

Endogenous growth yaklaşımında ise maʿrifet, teknoloji, ibdâʿ, beşerî sermâye ve bunların terâkümünü temîn eden müʾessesât büyüme-i iḳtiṣâdînin dâhilî unsurlarıdır. Maṣârif-i ṣıḥḥiyye bu çerçevede yalnız bir masraf-ı umûmî değil, iş gücünün sıḥḥat sermâyesine ve mahsûliyyetine teʾsîr edebilecek bir beşerî sermâye yatırımı olarak tefsîr olunmaktadır.

Keyfiyyet-i müʾessesât bu tedḳîḳde hakîḳaten moderator olarak imtihân olundu mu?

Ḫayır. Keyfiyyet-i müʾessesât nazarî müzâkerede maṣârif-i ṣıḥḥiyye, yatırım ve FDI’nin müessiriyyetini şekillendirebilecek bir şart olarak ele alınmış ise de, tatbîḳî ARDL/ECM modelinde hiçbir etkileşim terimi, eşik veya formel moderation yapısı yoktur. IQI doğrudan müfessir müteġayyirdir; binaenaleyh bulgular keyfiyyet-i müʾessesâtın memlekete maḫṣûṣ büyüme münâsebetini gösterir, istiʿdâdî olarak taʿrîf edilmiş bir moderator teʾsîrini göstermez.

Esâs büyüme fonksiyonu

Meʾhazın esâs mefhûmî fonksiyonu:

\[ GDP=f(CHE,IQI,GFCF,FDI) \tag{1} \]

şeklindedir.

Burada:

• GDP: sâbit 2015 ABD doları fiyatlarıyla gayrisâfî yurt içi hâsıla.
• CHE: cârî maṣârif-i ṣıḥḥiyyenin GDP içindeki hissesi.
• IQI: keyfiyyet-i müʾessesât göstergesi.
• GFCF: teşekkül-i sermâye-i sâbite-i umûmiyyenin GDP içindeki hissesi.
• FDI: bilâ-vâsıṭa sermâye-i ecnebiyye safî girişlerinin GDP içindeki hissesi.

Uzun devre iḳtiṣâd-ı ḳıyâsî muʿâdelesi

Meʾhazın logaritmik specification’ı:

\[ LGDP_{it} = \beta_0 + \beta_1 LCHE_{it} + \beta_2 IQI_{it} + \beta_3 LGFCF_{it} + \beta_4 LFDI_{it} + e_{it} \tag{2} \]

şeklindedir.

\(i\) memleketi, \(t\) seneyi ve \(e_{it}\) ḫaṭâ terimini temsil eder. Meʾhaz \(\beta_1\), \(\beta_2\), \(\beta_3\) ve \(\beta_4\)’ü uzun devre GDP elastikiyetleri olarak tesmiye etmektedir. Bununla beraber muʿâdele gösteriminde IQI logaritmik değil seviye sûretinde yer aldığından, \(\beta_2\)’yi klasik log–log elastikiyeti olarak mütâlaʿa etmek fennî iḥtiyâṭ ister. Verianla burada meʾhazın formülünü tebdîl etmemektedir.

Keyfiyyet-i müʾessesât göstergesi

IQI, World Governance Indicators’ın altı idâre ölçüsüne dayanmaktadır:

• Rüşvet ve fesâdın kontrolü.
• Ḥükûmetin müessiriyyeti.
• Siyâsî istikrâr ve şiddet/terörizmin adem-i vücûdu.
• Tanzîm keyfiyyeti.
• Hükm-i ḳānûn.
• Reʾy ve mesʾûliyyet.

Meʾhaz, methodology bâbında bu altı unsurun Principal Component Analysis kullanılarak keyfiyyet-i müʾessesât indeksine tahvîl olunduğunu bildirmektedir. PCA component loadings veya eigenvalues makalenin esâs usûl ve netîce cedvellerinde ayrıca rapor edilmediğinden, bu ḳıymetler Verianla tarafından îcâd edilmemektedir.

WGI göstergeleri nisbî idâre ölçüleridir. Binaenaleyh IQI mutlaḳ bir “müʾessese keyfiyyeti puanı” değil, numûne ve zaman içindeki nisbî müʾessesî performans tefâvütlerinin ölçüsüdür.

Numûne ve esâs tavṣîfî yapı

Tavṣîfî istiʿdâdiyâtta Danimarka ve İsveç en yüksek vasatî keyfiyyet-i müʾessesât seviyelerine ve nisbeten yüksek maṣârif-i ṣıḥḥiyye hisselerine mâliktir. Romanya numûnenin en aşağı vasatî IQI seviyesine sahiptir. FDI bilhassa Macaristan’da en yüksek oynaklığı göstermektedir.

Meʾhaz Şekil 1–5’in ʿilmî mesajı

Meʾhazın 9–10. sahîfelerindeki Şekil 1–5 sırasıyla GDP, cârî maṣârif-i ṣıḥḥiyye, keyfiyyet-i müʾessesât, GFCF ve FDI’nin memleket serilerini göstermektedir. GDP serilerinde uzun devreli irtifâʿ ve 2019–2020 civârında COVID-19 menşeʾli bâriz bozulma görülür. Maṣârif-i ṣıḥḥiyye umûmen yükselmekle beraber memlekete maḫṣûṣ inḥirâflar göstermektedir. Keyfiyyet-i müʾessesât Danimarka ve İsveç’te dâimâ daha yüksek seviyededir. GFCF ile FDI ise GDP ve maṣârif-i ṣıḥḥiyyeye nisbetle daha devrî ve şoklara daha hassastır.

Doğrusallık imtihânı

Harvey testi bütün serilerin doğrusal hareket etmediğini göstermektedir. Meʾhazda ġayr-i doğrusallık:

• Çekya’da GDP ve IQI’de,
• Danimarka’da FDI’de,
• Macaristan’da GDP’de,
• Romanya’da IQI’de,
• İsveç’te GDP ve CHE’de

rapor olunmaktadır. Polonya bütün müteġayyirlerde doğrusal yapı faraziyyesinin reddedilmediği yegâne memlekettir.

Bai–Perron yapısal kırılmaları

Meʾhaz, âzamî beş kırılmaya cevâz veren Bai–Perron yaklaşımını Schwarz/BIC ve LWZ kıstaslarıyla kullanmıştır. Kırılmalar bilhassa dört zaman kümesinde temerküz etmektedir:

GDP serilerinde ekser memleketlerde dört veya beş kırılma bulunması, büyüme sürecinin tek ve sâbit bir rejim olarak modellenmesinin mahdûd olabileceğini göstermektedir. GFCF kırılmalarının 2009 civârında, FDI kırılmalarının ise 2008–2009 ve 2020–2021 gibi cihânî şok devrelerinde temerküz etmesi yatırım serilerinin devrî hassâsiyyetini teyîd etmektedir.

Cointegration bulunması her memlekette aynı uzun devre teʾsîri bulunduğu maʿnâsına gelir mi?

Ḫayır. Bounds testi altı memlekette müşterek uzun devre hareketi için delîl verse de münferid muʿâmillerin işâreti, maʿnîdârlığı ve error correction sürʿati mühim derecede tebeddül etmektedir. Çekya ve Polonya’da uzun devre muʿâmillerinin cümlesi maʿnîdâr değilken Romanya, Danimarka, Macaristan ve İsveç’te muḫtelif müteġayyirler öne çıkmaktadır.

Tedḳîḳin Usûlü ve Netâyici

ARDL modeli

Meʾhazın ARDL yapısı icmâlen:

\[ \Delta LGDP_t = \beta_0 + \sum \beta_{1i}\Delta LGDP_{t-j} + \sum \beta_{2i}\Delta LCHE_{t-j} + \sum \beta_{3i}\Delta IQI_{t-j} + \sum \beta_{4i}\Delta LGFCF_{t-j} + \sum \beta_{5i}\Delta LFDI_{t-j} \]

\[ + \delta_1LGDP_{t-1} + \delta_2LCHE_{t-1} + \delta_3IQI_{t-1} + \delta_4LGFCF_{t-1} + \delta_5LFDI_{t-1} + e_t \tag{5} \]

şeklindedir.

Fark terimleri ḳıṣa devre hareketlerini, gecikmeli seviye terimleri ise uzun devre cointegration yapısını temsil eder. Bounds testinde:

\[ H_0:\delta_1=\delta_2=\delta_3=\delta_4=\delta_5=0 \]

cointegration olmadığını; alternatif faraziyye ise uzun devre münâsebetinin bulunduğunu ifâde eder.

Memleket esâsında seçilen ARDL gecikme yapıları

Bu yüksek gecikme dereceleri memleket başına yalnız 25 senelik müşâhede bulunduğundan degrees of freedom üzerinde mühim tazyîḳ hâsıl eder. Bu sebeple meʾhaz muʿâmillerin katʿî yapısal elastikiyetler değil, memlekete maḫṣûṣ dinamik münâsebetler olarak mütâlaʿasını tavsiye etmektedir.

Bounds cointegration netâyici

Meʾhazın kullandığı dört müfessir müteġayyir için üst critical bound \(I(1)\) %10’da 3,56, %5’te 4,22 ve %1’de 5,84’tür.

Uzun devre muʿâmillerinin memlekete göre hulâsası

Bu cedvel, meʾhaz hulâsasındaki umûmî ifâdelerin muhakkak memleket seviyesindeki netâyic ile beraber okunması icâb ettiğini gösterir. Meselâ GFCF Danimarka, Macaristan ve İsveç’te müsbet ve maʿnîdâr; Romanya’da ise menfî ve maʿnîdârdır. Binaenaleyh sermâye teşekkülünün teʾsîri bütün memleketlerde aynı işâretli değildir.

Danimarka ve Macaristan’daki menfî IQI muʿâmili nasıl tefsîr olunmalıdır?

Meʾhaz bu muʿâmilleri ḳavî müʾessesâtın büyümeyi azalttığının delîli addetmemektedir. Danimarka’da yüksek ve az müteġayyir keyfiyyet-i müʾessesât, marginal effect’in iḳtiṣâd-ı ḳıyâsî olarak tefrîḳini müşkil kılabilir. Macaristan’da ise eşanlılık, dışlanmış müteġayyirler ve memlekete maḫṣûṣ siyâsî-iḳtiṣâdî dinamikler muʿâmilin işâretine teʾsîr edebilir.

Error Correction Model

Uzun devre münâsebeti tesbît olunduktan sonra model:

\[ \Delta LGDP_t= \text{kısa dönem fark terimleri} + \lambda ECM_{t-1} + \varepsilon_t \tag{6} \]

şekline tahvîl olunur.

\(\lambda\) error correction muʿâmilidir. Menfî ve maʿnîdâr bir \(\lambda\), ḳıṣa devre inḥirâfının müteâḳib devrelerde uzun devre muvâzenesine doğru tashîh olunduğunu gösterir.

Macaristan’da taḳrîben %92’lik senelik error correction nisbeti ile Çekya ve Polonya’daki taḳrîben %0,1 ve %0,4 ḳıymetleri arasındaki tefâvüt, müşterek bir “Euro Mıntıḳası ḫâricindeki AB memleketi” kategorisinin mühim iḳtiṣâdî heterojenliği setr edebileceğini göstermektedir.

Ḳıṣa devre örüntüsü

Ḳıṣa devre muʿâmilleri tek bir müşterek işâret göstermemektedir. Meʾhazın umûmî terkîbine göre maṣârif-i ṣıḥḥiyye bâzı memleketlerde hâzır devrede müsbet, fakat müteâḳib gecikmelerde menfî muʿâmillere mâlik olabilir. Keyfiyyet-i müʾessesât teʾsîrleri ekseriyetle gecikmeli görünmektedir. GFCF sıkça müsbet hâzır devre teʾsîri ve bunu takip eden menfî gecikmeler göstermektedir. FDI netâyici ise ekseriyetle ḳıṣa devreli ve memlekete maḫṣûṣ oynaklığa sahiptir.

Model istikrârı

Şekil 7’de CUSUM istiʿdâdiyâtı bütün memleketlerde %5 critical bounds dâhilinde kalmaktadır. CUSUMSQ netâyicinde ise Çekya istisnâ olarak gösterilmektedir. Bu sebeple Çekya modelinde yapısal istikrâr husûsunda ayrıca iḥtiyâṭ lâzımdır.

Ham serilerde Bai–Perron yapısal kırılmalarının bulunması ile ARDL bâḳiyelerinden müştak CUSUM istikrâr imtihânlarının ekseriyetle hudûd dâhilinde kalması zarûrî olarak birbirine muḫâlif değildir. İlk test serilerde târîhî rejim tebeddüllerini ararken ikinci test taḳdîr edilen model muʿâmillerinin bâḳiye davranışından hareketle istikrârını taḳdîr eder.

Teşḫîṣî testlerde Romanya istisnâsı

Meʾhazın ifâdesi ARCH testlerinde bütün memleketlerde heteroskedasticity bulunmadığını belirtmektedir. Lâkin Romanya için neşredilen Cedvel 6’da Breusch–Godfrey p=0,038 ve ARCH p=0,013’tür. Bu ḳıymetler %5 maʿnîdârlık seviyesinde sıfır faraziyyelerinin reddine delâlet eder. Binaenaleyh Romanya için ḫaṭâ terimi teşḫîṣâtı diğer memleketlere nisbetle daha iḥtiyâṭlı mütâlaʿa olunmalıdır.

ECM esâslı Granger taḥlîli

Meʾhazın umûmî Granger formu:

\[ \Delta Y_t= \mu_0+ \sum_{i=1}^{p}\alpha_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\beta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_1ECT_{t-1} + u_t \tag{7} \]

ve muḳābil cihet için:

\[ \Delta X_t= \phi_0+ \sum_{i=1}^{p}\gamma_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\delta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_2ECT_{t-1} + e_t \tag{8} \]

şeklindedir.

Granger causality yapısal iḳtiṣâdî sebebiyyet maʿnâsına gelir mi?

Ḫayır. ECM esâslı Granger testi bir müteġayyirin geçmiş ḳıymetlerinin diğer bir müteġayyirin âtîdeki tebeddüllerini tahmînde ilâve maʿlûmât taşıyıp taşımadığını imtihân eder. Eşanlılık, ters sebebiyyet ve dışlanmış müteġayyirler tamâmen hallolunmadığından bu netâyic “X, Y’nin hakîḳî dünyadaki yapısal sebebidir” sûretinde okunmamalıdır.

Memleketlere göre başlıca Granger münâsebetleri

Çekya’daki münâsebetler bilhassa iḥtiyâṭla tefsîr olunmalıdır; zîrâ uzun devre muʿâmilleri maʿnîdâr değil ve ECM intibâḳ sürʿati hemen sıfırdır.

Tedḳîḳin teyîd ettiği netâyic

• Altı memleketin cümlesinde büyüme, maṣârif-i ṣıḥḥiyye, keyfiyyet-i müʾessesât, GFCF ve FDI arasında en az %10 seviyesinde uzun devreli müşterek hareket delîli vardır.
• Uzun devre muʿâmillerinin işâret ve maʿnîdârlığı memleketler arasında büyük derecede tebeddül etmektedir.
• GFCF Danimarka, Macaristan ve İsveç’te müsbet ve maʿnîdâr uzun devre münâsebeti göstermektedir.
• Romanya’da maṣârif-i ṣıḥḥiyye ve keyfiyyet-i müʾessesât müsbet, GFCF menfî, FDI müsbet ve maʿnîdârdır.
• Çekya ve Polonya’da bounds cointegration bulunmasına rağmen münferid uzun devre muʿâmilleri maʿnîdâr değildir.
• İntibâḳ sürʿatleri memleketler arasında pek farklıdır.
• FDI ḳıṣa devre şoklarına ve ḫâricî şartlara karşı nisbeten oynaktır.
• Keyfiyyet-i müʾessesât ve yatırım münâsebetleri memleketin müʾessesî olgunluğu ve iḳtiṣâdî bünyesine göre tebeddül etmektedir.
• Serilerde ġayr-i doğrusallık ve çoklu târîhî yapısal kırılmalar bulunmaktadır.

Tedḳîḳin teyîd etmediği netâyic

• Keyfiyyet-i müʾessesâtın maṣârif-i ṣıḥḥiyye veya yatırımın büyüme teʾsîrini formel olarak moderation ettiği gösterilmemiştir.
• Bütün altı memleket için tek bir müşterek muʿâmil veya tek bir siyâset formülü yoktur.
• Menfî Danimarka veya Macaristan IQI muʿâmili ḳavî müʾessesâtın büyümeye zarar verdiğini isbât etmez.
• Granger münâsebetleri yapısal sebebiyyet değildir.
• Yüksek \(R^2\) ḳıymetleri tek başına modelin hakîḳî dünyada üstün tahmin ḳudretini isbât etmez.
• 25 müşâhedeli memleket numûnelerinden elde edilen netâyic başka memleketlere doğrudan taʿmîm olunamaz.
• Endogeneity, eşanlılık ve omitted variable bias tamâmen bertaraf edilmemiştir.
• Ticâret açıklığı, taʿlîm, iş gücü ḫuṣûṣiyyetleri ve nüfûs dinamikleri esâs modelde doğrudan kontrol edilmemiştir.

Siyâset bakımından maʿnâsı

Meʾhazın siyâset tavsiyesi yalnız daha ziyâde maṣârif-i ṣıḥḥiyye veya daha ziyâde yatırım değildir. Masraf ve yatırımın iḳtiṣâdî netîcelere tahvîli için idâre, şeffâfiyyet, tanzîm müessiriyyeti, fesâd ile mücâdele ve ḳudret-i umûmiyye ehemmiyetlidir.

Maṣârif-i ṣıḥḥiyye beşerî sermâyeye stratejik yatırım olarak görülmeli; lâkin yalnız bütçe miktârı değil, menâbiʿin müessir istiʿmâli ve ölçülebilir sıḥḥat/mahsûliyyet netîcelerine tahvîli de nazar-ı iʿtibâra alınmalıdır.

Yatırım siyâsetleri bakımından müstekar makro-iḳtiṣâdî muhît, öngörülebilir tanzîmât ve sermâye girişlerinin teknoloji intişârı ile mahsûl ḳābiliyyetine tahvîlini temîn eden müʾessesî mekanizmalar ehemmiyetlidir.

Çoklu yapısal kırılmalar sebebiyle yeknesak siyâset yaklaşımı yerine memlekete maḫṣûṣ ve şoklara intibâḳ edebilen siyâsetler tavsiye edilmektedir. Euro Mıntıḳası ḫâricinde bulunmak müşterek bir müʾessesî kategori teşkîl etse de Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya ve İsveç aynı iḳtiṣâdî mekanizmaya mâlik mütecânis bir grup değildir.

Maḥdûdiyyetler

Birinci esâs maḥdûdiyyet numûne cesâmetidir. Her memlekette yalnız 25 senelik müşâhede vardır. Fark alma ve gecikme kullanımı fiʿlî numûneyi daha da küçültmekte; bilhassa ARDL(2,3,3,3,3) gibi yüksek boyutlu modellerde degrees of freedom üzerine ciddî tazyîḳ kurmaktadır.

İkinci maḥdûdiyyet endogeneity’dir. GDP, GFCF ve FDI beraberce taʿayyün edebilir; keyfiyyet-i müʾessesât iḳtiṣâdî performansa teʾsîr edebildiği gibi iḳtiṣâdî performanstan da müteʾessir olabilir. ARDL/ECM’nin gecikmeli yapısı bu mesʾeleyi kendiliğinden hall etmez.

Üçüncü maḥdûdiyyet dışlanmış müteġayyirlerdir. Ticâret açıklığı, taʿlîm, iş gücü bünyesi, nüfûs ve diğer büyüme âmilleri esâs modelde yer almamaktadır. Taḳdîr edilen muʿâmiller bu dışlanmış âmillerin teʾsîrinin bir kısmını hâvî olabilir.

Dördüncü maḥdûdiyyet keyfiyyet-i müʾessesât mekanizmasının sûretidir. IQI yalnız ilâve olunan müfessir müteġayyirdir. Müʾessesâtın maṣârif-i ṣıḥḥiyye veya yatırımın müessiriyyetini hangi seviyede ve ne kadar tebdîl ettiğini gösterecek etkileşim veya eşik taḥlîli yapılmamıştır.

Beşinci maḥdûdiyyet doğrusal ARDL yaklaşımıdır. Meʾhaz bâzı serilerde ġayr-i doğrusallık ve yapısal kırılmalar bulsa da numûne cesâmeti sebebiyle tam ġayr-i doğrusal modeller yerine parsimonious doğrusal ARDL/ECM kullanmaktadır. Binaenaleyh muʿâmiller bütün târîhî rejimlerde değişmez yapısal parametreler olarak görülmemelidir.

Âtî tedḳîḳler daha uzun zaman serileri, panel teknikleri, muḫtelif müʾessesî ve sıḥḥat sistemi göstergeleri, daha ḳavî endogeneity identification stratejileri ve lüzûmunda ġayr-i doğrusal/eşik modelleri kullanarak bu münâsebetleri yeniden imtihân edebilir.

Meʾhaz ve Usûl Ḥâşiyesi

Aṣlî çalışma: Health Expenditure, Institutional Quality, and Economic Growth: Evidence from EU Countries Outside the Eurozone.

Müʾellifler: Gerasimos Lengos ve Melina Dritsaki.

Mesʾûl müʾellif: Melina Dritsaki.

Müʾessese: Department of Economics, University of Western Macedonia, Kastoria, Greece.

Mecmûʿa: Economies.

Nâşir: MDPI.

Bibliyografik kayıt: Economies, 2026, 14(7), 254.

DOI: 10.3390/economies14070254.

Neşr süreci: Alındı: 26 Mayıs 2026; revize edildi: 13 Haziran 2026; kabul edildi: 16 Haziran 2026; yayımlandı: 5 Temmuz 2026.

Meʾhaz nevʿi: Hakemli, açık erişimli aṣlî tedḳîḳ makalesi.

Ruhsat: Creative Commons Attribution (CC BY).

Coğrafî şümûl: Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya ve İsveç.

Devre: 2000–2024.

Veri meʾhazları: World Bank World Development Indicators ve Worldwide Governance Indicators.

Esâs usûller: Harvey ġayr-i doğrusallık testi; Bai–Perron çoklu yapısal kırılma testi; ADF, KSS, Fourier ADF ve Fourier KSS unit root testleri; ARDL bounds cointegration; Error Correction Model; teşḫîṣî testler; CUSUM/CUSUMSQ; ECM esâslı Granger taḥlîli.

Keyfiyyet-i müʾessesât: WGI’nin altı idâre ölçüsünden teşkîl olunan nisbî IQI göstergesi. Meʾhaz PCA kullanımını bildirmekte, lâkin esâs metinde PCA loadings veya explained variance’ı tafṣîlen rapor etmemektedir.

Finansman: Ḫâricî finansman alınmamıştır.

Veri erişilebilirliği: Esâs veriler World Bank WDI ve WGI veri tabanlarında umûma açıktır. İşlenmiş veri kümesi ile taḳdîr netâyicinin maʿḳūl taleb üzerine mesʾûl müʾelliften alınabileceği belirtilmiştir.

Menâfiʿ teʿârużu: Müʾellifler menâfiʿ teʿârużu bildirmemiştir.

Müʾellif katkıları: Mefhûmlaştırma G.L. ve M.D.; usûl G.L. ve M.D.; software G.L.; doğrulama M.D.; formel taḥlîl G.L.; tedḳîḳ G.L. ve M.D.; kaynaklar G.L. ve M.D.; veri düzenleme G.L.; ilk taslak G.L.; gözden geçirme ve taḥrîr M.D.; görselleştirme G.L.; nezâret ve proje idâresi M.D. tarafından icrâ olunmuştur.

Esâs tefsîr ḥaddi: Taḳdîr edilen muʿâmiller memlekete maḫṣûṣ dinamik münâsebetlerdir; formel causal identification yapılmamıştır. IQI moderator olarak taḳdîr edilmemiştir. Küçük senelik numûne, yüksek gecikme dereceleri, dışlanmış müteġayyirler ve endogeneity netâyicin yapısal parametreler sûretinde tefsîrini tahdîd eder.

Meʾhaz dâhilî tutarlılık ḥâşiyesi: Romanya için metindeki “%1 maʿnîdârlık” ifâdesi FDI’nin p=0,0145 ḳıymetine tam uymamaktadır. Ayrıca umûmî teşḫîṣî açıklamada bütün memleketlerde ARCH mesʾelesi olmadığı belirtilmesine rağmen Romanya için ARCH p=0,013 rapor edilmiştir. Verianla rakamlı cedvel ḳıymetlerini evleviyyetli delîl olarak muhâfaza etmektedir.

Görsel yeniden inşâ ḥâşiyesi: Bounds F-istatistikleri, memleket esâslı uzun devre maʿnîdârlık matrisi ve ECM intibâḳ sürʿatleri doğrudan meʾhaz rakamlarından Verianla için aṣlî grafikler olarak yeniden çizilebilir. Şekil 1–5’in senelik zaman serileri ham veri alınmadan görselden katʿî rakamlar çıkarılarak yeniden inşâ edilmemelidir. Şekil 7’nin CUSUM/CUSUMSQ yapısı ise meʾhaz münâsebetine dayanan aṣlî bir istikrâr şeması olarak yeniden çizilebilir.