Suv sifati indeksi (Water Quality Index, WQI) muayyan hududdagi yer usti suvi sifatini kompozit ball bilan ifodalovchi ekologik sifat ko‘rsatkichidir; ushbu tadqiqotda WQI oshgani sari suv sifati yaxshilanadi va suvning ifloslanishi kamayadi. Tadqiqot Indoneziyaning 34 provinsiyasiga tegishli 2017–2022 davridagi 204 provinsiya-yil kuzatuvidan foydalanib, mahalliy hukumatlarning atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatlari, markaziy hukumatning oqova suvlarni boshqarish xarajatlari va toza suv xizmatini ko‘rsatuvchi kompaniyalarning suv manbalarini saqlash xarajatlarining WQI bilan bog‘liqligini sobit ta’sirlar panel modeli orqali o‘rganadi.

Tadqiqotning nazariy boshlang‘ich nuqtasi davlat xarajatlari ifloslanishga miqyos ta’siri, tarkibiy ta’sir va texnik ta’sir kabi uchta mexanizm orqali ta’sir qilishi mumkinligidir. Bu mexanizmlar nazariy jihatdan kvadratik munosabatni yuzaga keltirishi mumkin: davlat xarajatlarining dastlabki oshishi iqtisodiy faoliyat miqyosini kengaytirib ifloslanishni kuchaytirishi mumkin, xarajatlarning yuqoriroq darajalarida esa ishlab chiqarishning tozaroq tarmoqlarga yo‘nalishi va toza texnologiyalardan foydalanish ekologik sifatni yaxshilashi mumkin. Biroq manba tadqiqotidagi to‘liq nazoratli kvadratik model va likelihood ratio model taqqoslanishi ushbu U-shaklli tuzilmani qo‘llab-quvvatlamagan. Shu sababli asosiy natijalar chiziqli model orqali talqin qilingan.

To‘liq chiziqli modelda mahalliy hukumatning atrof-muhitni muhofaza qilish xarajati koeffitsiyenti 0,00328 va p = 0,069. Manba qo‘llagan %10 ahamiyatlilik darajasida bu munosabat statistik jihatdan ahamiyatli: boshqa model o‘zgaruvchilari o‘zgarmas bo‘lganda, mahalliy atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatining IDR 1 milliardga ko‘proq bo‘lishi taxminan 0,00328 WQI ball yuqoriroq suv sifati bilan bog‘liq. Toza suv xizmatini ko‘rsatuvchi kompaniyalarning suv manbalarini muhofaza qilish xarajati uchun koeffitsiyent 0,340 va p = 0,026; ushbu o‘zgaruvchining WQI bilan aloqasi ham koeffitsiyent bo‘yicha yuqoriroq, ham %5 darajada ahamiyatli. Markaziy hukumatning bir yil kechiktirilgan oqova suvlarni boshqarish xarajati esa −0,00747 va p = 0,661 bilan ahamiyatli deb topilmagan.

Bu natijalar “davlat xarajati suv sifatini aniq shuncha oshiradi” degan eksperimental sababiylik dalili emas. Tadqiqot kuzatuvga asoslangan panel ma’lumotlariga tayanadi. Provinsiya va yil sobit ta’sirlari, nazorat o‘zgaruvchilari hamda Dumitrescu–Hurlin panel Granger diagnostikasi teskari sababiylik va kuzatilmagan geterogenlik xavfini kamaytirishga urinadi, biroq vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchi barcha ehtimoliy aralashtiruvchi omillarni bartaraf etmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Toza suv miqdorining yetarli bo‘lishi bilan foydalanish mumkin bo‘lgan suvning sifatli bo‘lishi bir xil muammo emas. Manba Indoneziyadagi ko‘plab provinsiyalar suv miqdori nuqtai nazaridan nisbatan past suv stressiga ega bo‘lsa-da, yer usti suvi sifati kerakli darajaga yetmaganini ta’kidlaydi. 2022 yil holatiga ko‘ra, birorta provinsiyaning yer usti suvi sifati “yaxshi” toifasi sifatida qo‘llanadigan 70 baldan oshmagani, sakkiz provinsiya esa 50 dan pastda qolganligi qayd etiladi.

Tadqiqotning asosiy savoli shundan iborat: davlat va nodavlat subyektlarning atrof-muhit va suv boshqaruvi uchun qilgan xarajatlari haqiqatan ham provinsiya darajasidagi yer usti suvi sifati bilan bog‘liqmi va turli xarajat turlarining ta’siri bir xilmi?

Tadqiqot ayniqsa uchta xarajat kanalini ajratadi:

• LOC: Provinsiya hukumati va shu provinsiya ichidagi barcha regency/municipality hukumatlarining atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatlari yig‘indisi.
• CEN: Markaziy hukumat birliklarining oqova suvlarni boshqarish tizimi xarajatlarining bir yil kechiktirilgan qiymati.
• WAT: Toza suv xizmatini ko‘rsatuvchi kompaniyalarning suv manbalarini saqlashga qilgan xarajati.

WAT manbada “non-government sector spending” doirasida ko‘rib chiqiladi; biroq manba ayni paytda ushbu xizmat ko‘rsatuvchilarning muhim qismi hududiy davlat korxonalari ekanini ham bildiradi. Shuning uchun bu yerda “nodavlat” ifodasi avtomatik ravishda to‘liq xususiy sektor degani emas.

Suv sifati indeksi oshganda bu nimani anglatadi?

Ushbu tadqiqotda WQI oshganda yer usti suvi sifati yaxshilanadi va ifloslanish kamayadi; shu sababli regressiyadagi musbat koeffitsiyent ekologik sifat nuqtai nazaridan ijobiy, manfiy koeffitsiyent esa boshqa shartlar o‘zgarmas bo‘lganda pastroq suv sifati yo‘nalishida talqin qilinishi kerak.

WQI qanday shakllantiriladi?

Manba Indoneziya WQI ko‘rsatkichini muayyan hudud va vaqtdagi yer usti suvi sifati parametrlarining kompozit indeksi sifatida ta’riflaydi. Indeks monitoring nuqtalarida o‘lchangan o‘nta suv sifati parametrining ifloslanish indeksi transformatsiyasi orqali sifat standarti balliga aylantirilishiga asoslanadi.

Bu farq juda muhim. Maqolaning nazariy adabiyotida “pollution level” oshgani sari ekologik holat yomonlashadi; empirik modelda qo‘llanadigan WQI esa buning teskari yo‘nalishidagi sifat ko‘rsatkichidir. Shu sababli nazariy jihatdan “ifloslanishning kamayishi” empirik modelda “WQI ning oshishi” sifatida namoyon bo‘ladi.

Tadqiqotning nazariy doirasi: Davlat xarajati ifloslanishga qanday ta’sir qilishi mumkin?

Manba López va hamkasblarining davlat xarajatlari bilan atrof-muhit o‘rtasidagi nazariy yondashuvidan foydalanadi. Jamoat tovarlariga yo‘naltirilgan xarajatlarning ifloslanishga uchta asosiy ta’siri mavjud.

1. Miqyos ta’siri: Davlat xarajati iqtisodiy ishlab chiqarish va barcha tarmoqlarning faoliyat hajmini oshirishi mumkin. Ifloslantiruvchi tarmoqlardagi ishlab chiqarish ham kengaysa, ekologik bosim kuchayishi mumkin. Ushbu mexanizm alohida baholansa, yuqoriroq davlat xarajati ko‘proq ifloslanishni yuzaga keltirishi mumkin.

2. Tarkibiy ta’sir: Davlat xarajati iqtisodiy tuzilmaning kamroq ifloslantiruvchi tarmoqlar tomon siljishiga yordam berishi mumkin. Toza tarmoqlarning nisbiy ulushi oshsa, umumiy ishlab chiqarish davom etgan holda atrof-muhitga bosim kamayishi mumkin.

3. Texnik ta’sir: Ta’lim, tadqiqot, atrof-muhitni muhofaza qilish va boshqa davlat xizmatlari inson kapitali va texnologiyadan foydalanishni oshirishi mumkin. Firmalar ifloslantiruvchi resurslarni tozaroq ishlab chiqarish usullari bilan almashtira olganda, ayni iqtisodiy faoliyat kamroq ifloslanish bilan amalga oshirilishi mumkin.

Manba xarajatlarning past darajalarida miqyos ta’siri, yuqoriroq darajalarda esa tarkibiy va texnik ta’sirlar kuchliroq bo‘lsa, kvadratik munosabat paydo bo‘lishi mumkinligini nazarda tutadi.

Augmented Environmental Kuznets Curve ushbu tadqiqotda nimani sinaydi?

Tadqiqotning kengaytirilgan Environmental Kuznets Curve mantiqi mahalliy atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatlari dastlab miqyos ta’siri orqali WQI ni pasaytirishi, xarajatlar yuqoriroq darajalarga yetganda esa tarkibiy va texnik ta’sirlar tufayli WQI ni oshirishi mumkin bo‘lgan kvadratik munosabatni sinaydi; biroq to‘liq model va likelihood ratio taqqoslashi ushbu kvadratik tuzilmani statistik jihatdan qo‘llab-quvvatlamagan.

Nega nazariy jihatdan U-shaklli WQI munosabati kutiladi?

Klassik Environmental Kuznets Curve ifloslanish darajasi nuqtai nazaridan teskari U shaklida tasavvur qilinadi: iqtisodiy o‘sishning dastlabki bosqichlarida ifloslanish ortishi, keyingi bosqichlarda esa tozaroq texnologiya va iqtisodiy tuzilma sabab kamayishi mumkin.

Ushbu tadqiqotda bog‘liq o‘zgaruvchi ifloslanishning o‘zi emas, balki teskari yo‘nalishda harakat qiluvchi WQI bo‘lgani uchun gipotezaning yo‘nalishi teskari bo‘ladi. Dastlab WQI pasayishi, so‘ng muayyan xarajat darajasidan keyin ko‘tarilishi kutiladi. Matematik jihatdan bu LOC uchun manfiy chiziqli koeffitsiyent va \(LOC^2\) uchun musbat koeffitsiyent bilan ifodalanishi mumkin.

Kvadratik model tenglamasi

Manbada berilgan asosiy model:

\[ WQI_{it} = \alpha + A_i'\gamma + \lambda_t + \rho_{11}LOC_{it} + \rho_{12}(LOC_{it})^2 + \rho_2CEN_{it} + \rho_3WAT_{it} + \delta_1LnIND_{it} + \delta_2LnHH_{it} + \delta_3RAIN_{it} + \varepsilon_{it} \]

Formula nimani hisoblaydi? Tenglama muayyan yildagi bir provinsiyaning WQI qiymatini mahalliy, markaziy va kompaniya darajasidagi atrof-muhit/suv xarajatlari; iqtisodiy va demografik nazorat o‘zgaruvchilari; provinsiya sobit ta’sirlari va yil sobit ta’sirlari bilan bog‘laydi.

\(WQI_{it}\): \(i\) provinsiyaning \(t\) yildagi Water Quality Index qiymati.

\(\alpha\): umumiy doimiy had.

\(A_i'\gamma\): provinsiyaga xos sobit ta’sir. Vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmaydigan geografiya, havza xususiyatlari, madaniyat yoki ekologik xabardorlik kabi kuzatilgan yoki kuzatilmagan sobit provinsiya xususiyatlarini nazorat qilishga yordam beradi.

\(\lambda_t\): yil sobit ta’siri. COVID-19, mamlakat miqyosidagi fiskal siyosatlar yoki muayyan yilda barcha provinsiyalarga ta’sir qilgan umumiy shoklarni nazorat qilishga yordam beradi.

\(LOC_{it}\): provinsiya va shu provinsiya ichidagi regency/municipality hukumatlarining jami atrof-muhitni muhofaza qilish xarajati; birligi milliard Indoneziya rupiyasi.

\((LOC_{it})^2\): mahalliy xarajatning kvadrati. Manba buni tarkibiy va texnik ta’sirlar birgalikda yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan nochiziqli munosabatni sinash uchun qo‘llaydi.

\(CEN_{it}\): markaziy hukumatning oqova suvlarni boshqarish tizimiga qilgan xarajatining bir yil kechiktirilgan qiymati; milliard rupiya.

\(WAT_{it}\): toza suv xizmatini ko‘rsatuvchi kompaniyalarning suv manbalarini saqlash xarajati; milliard rupiya.

\(LnIND_{it}\): yirik va o‘rta ishlab chiqarish korxonalari sonining natural logarifmi.

\(LnHH_{it}\): uy xo‘jaliklari sonining natural logarifmi.

\(RAIN_{it}\): provinsiyadagi jami yog‘ingarchilik.

\(\varepsilon_{it}\): modelga kiritilmagan boshqa ta’sirlarni qamrab oluvchi xato hadi.

Nega mahalliy atrof-muhitni muhofaza qilish xarajati turli boshqaruv darajalarini birlashtiradi?

Manba suv ifloslanishini nazorat qilish Indoneziyada bir nechta mahalliy boshqaruv darajasining umumiy mas’uliyati ekanini tushuntiradi. Bir provinsiya chegarasi ichidagi atrof-muhitni muhofaza qilish faoliyatlari faqat provinsiya hukumati tomonidan emas, balki regency va municipality hukumatlari tomonidan ham amalga oshiriladi. Shu sababli LOC o‘zgaruvchisi ushbu hukumatlarning atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatlarini provinsiya kesimida jamlaydi.

Nega markaziy hukumat xarajati bir yil kechiktirilgan?

Markaziy hukumatning oqova suvlarni boshqarish xarajati ayni yil emas, bir yil kechiktirilgan holda qo‘llanadi; chunki yirik oqova suv infratuzilmasi investitsiyalari kapital shakllanishi xususiyatiga ega va sarflangan mablag‘ning ekologik natijasi ayni yilning o‘zida paydo bo‘lishi kutilmasligi mumkin.

Manba bunga qarama-qarshi ravishda mahalliy atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatlarida kapital shakllanishi ulushi taxminan %20 ekanini va toza suv kompaniyalarining suv manbalarini saqlash xarajatlari to‘g‘ridan-to‘g‘riroq ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini bildiradi.

Nazorat o‘zgaruvchilari nega tanlangan?

Iqtisodiy faoliyat suv ifloslanishiga ta’sir qilishi mumkin. Biroq manba sanoat sektorining iqtisodiy ulushini bevosita nazorat o‘zgaruvchisi qilish “bad control” muammosini keltirib chiqarishi mumkinligini bildiradi; chunki davlat xarajatining o‘zi iqtisodiy tarkibga ta’sir qilishi mumkin. Buning o‘rniga yirik va o‘rta sanoat korxonalari soni qo‘llanadi.

Uy xo‘jaliklari soni maishiy faoliyatlar va oqova suvlarni boshqarish ehtiyojining ko‘rsatkichi sifatida ishlatiladi. Manba urbanizatsiya darajasi har yili e’lon qilinmagani sabab uy xo‘jaliklari sonini muqobil o‘zgaruvchi sifatida tanlaydi.

Yog‘ingarchilik esa iqlim va gidrologik sharoitlarni nazorat qiladi. Juda kam yog‘ingarchilik daryo oqimini kamaytirib, ifloslantiruvchi moddalar konsentratsiyasini oshirishi mumkin.

Sobit ta’sirlar modeli nega qo‘llanildi?

Sobit ta’sirlar panel modeli xarajat qarorlari tasodifiy berilmagani sabab OLS da yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan og‘ishni kamaytirish uchun provinsiyalarning vaqt davomida o‘zgarmaydigan xususiyatlarini va barcha provinsiyalarga bir yilda ta’sir qilgan umumiy shoklarni nazorat qilishga urinadi; biroq vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchi va modelda bo‘lmagan barcha aralashtiruvchilarni bartaraf etmagani uchun natijalar randomizatsiyalangan eksperimental sababiylik sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Provinsiya sobit ta’siri nimani nazorat qiladi?

Manba misol sifatida provinsiyadagi daryo havzalari soni, daryolarning geografik xususiyatlari, madaniyat va ekologik xabardorlik kabi vaqt davomida juda kam o‘zgaradigan xususiyatlarni keltiradi. Bu farqlar ham atrof-muhit xarajati, ham suv sifati bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi sababli sobit ta’sirlar modeli ularning doimiy qismini ajratishga urinadi.

Yil sobit ta’siri nimani nazorat qiladi?

Muayyan yilda barcha provinsiyalarga ta’sir qilgan umumiy shoklar yil sobit ta’sirlari orqali nazorat qilinadi. Manba COVID-19 pandemiyasi va 2021 National Economic Recovery siyosatini misol sifatida ko‘rsatadi.

Teskari sababiylik nega tekshirildi?

Suv sifati yomonlashganda hukumatlar keyingi yil ko‘proq ekologik byudjet ajratishi mumkin. Bunday holatda xarajat bilan WQI o‘rtasidagi munosabat faqat “xarajat → suv sifati” yo‘nalishida bo‘lmasligi mumkin.

Manba ushbu xavfni baholash uchun Dumitrescu–Hurlin panel Granger sababiylik testidan foydalangan. Asosiy regressiya 2017–2022 davrida bo‘lsa-da, testning vaqt o‘lchamini uzaytirish uchun faqat ushbu diagnostika maqsadida 2015–2023 davridagi qo‘shimcha WQI va xarajat kuzatuvlari ishlatilgan.

Mualliflar WQI ning mahalliy atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatini Granger-sabablayotganiga dalil topilmaganini bildiradilar. Biroq manba Z-tilde test statistikasini va exact p-qiymatini e’lon qilmaydi. Shu sababli Verianla tomonidan raqam yaratilmagan.

Tadqiqot usuli va natijalari

Namuna va ma’lumot manbalari

Asosiy tahlil Indoneziyaning barcha 34 provinsiyasini va 2017–2022 orasidagi olti yilni qamrab oladi:

\[ 34\ il \times 6\ yıl = 204\ il\text{-}yıl\ gözlemi \]

Asosiy tavsifiy statistika

LOC taqsimotida o‘rtacha 694,84 milliard IDR bo‘lib, mediana 391,41 milliard IDR va maksimum 5.046,38 milliard IDR ga yetishi provinsiyalar o‘rtasida xarajat miqyoslari sezilarli farqlanishini ko‘rsatadi.

Kvadratik modelning dastlabki ko‘rinishi

Dastlabki sodda modelda manfiy LOC va musbat \(LOC^2\) koeffitsiyentlari nazariy U-shaklli munosabatga mos ko‘rinadi. Biroq yil sobit ta’sirlari, boshqa xarajat kanallari va nazorat o‘zgaruvchilari modelga qo‘shilganda LOC ham, LOC² ham statistik jihatdan ahamiyatsiz bo‘lib qoladi.

Bu natija dastlab kuzatilgan nochiziqli munosabat nazoratlar kiritilganda barqaror emasligini ko‘rsatadi. Mualliflar shu sababli kvadratik munosabatning iqtisodiy kattaligini alohida talqin qilmagan.

Likelihood ratio testi nega qo‘llanildi?

Kvadratik model chiziqli modelga qo‘shimcha ravishda \(LOC^2\) hadini o‘z ichiga oladi. Likelihood ratio testi ushbu qo‘shimcha murakkablik model mosligini sezilarli yaxshilaydimi yoki yo‘qmi, baholash uchun ishlatilgan.

Manba LR testi kvadratik had qo‘shilishi model mosligini sezilarli yaxshilamaganini ko‘rsatganini bildiradi. Shu sababli asosiy ilmiy talqin chiziqli model asosida amalga oshirilgan.

Manba exact LR test statistikasi va p-qiymatini e’lon qilmaydi. Shu sababli bu qiymatlar Verianla tomonidan taxmin qilinmagan.

Asosiy chiziqli model natijalari

Modelda provinsiya sobit ta’sirlari va yil sobit ta’sirlari mavjud. N = 204 va R² = 0,267.

Mahalliy hukumat xarajati koeffitsiyenti nimani anglatadi?

LOC koeffitsiyenti 0,00328. LOC milliard IDR birligida bo‘lgani uchun modelning chiziqli talqinida, boshqa o‘zgaruvchilar o‘zgarmas bo‘lganda mahalliy atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatining IDR 1 milliardga ko‘proq bo‘lishi 0,00328 ball yuqoriroq WQI bilan bog‘liq.

Manba p = 0,069 qiymatini %10 ahamiyatlilik darajasida qabul qiladi va buni %93,1 ishonch darajasi ifodasi bilan tushuntiradi.

Koeffitsiyent musbat bo‘lsa-da, uning kattaligi kichik. Mualliflar shu sababli mahalliy hukumatning ekologik xarajati statistik jihatdan ahamiyatli, biroq iqtisodiy kattalik nuqtai nazaridan cheklanganligini ta’kidlaydilar.

Manbadagi iqtisodiy kattalik hisob-kitobi

2017–2022 davrida mahalliy atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatining o‘rtacha o‘sishi %17,11 va o‘rtacha xarajat 694,84 milliard IDR. Manba ushbu ikki qiymatdan taxminan 118,89 milliard IDR qo‘shimcha xarajatni hisoblaydi.

\[ 694{,}84 \times 0{,}1711 \approx 118{,}89\ \text{milyar IDR} \]

Chiziqli model koeffitsiyenti qo‘llanganda:

\[ 118{,}89 \times 0{,}00328 \approx 0{,}39 \]

Manba natijani taxminan 0,389 WQI ball deb beradi.

2022 yilgi milliy WQI maqsadiga erishish uchun zarur o‘sish 1,42 ball ekani qayd etiladi. Mualliflar butun yuk faqat mahalliy hukumat xarajatiga berilgan sodda chiziqli hisobda taxminan IDR 432 milliard qo‘shimcha xarajat kerak bo‘lishi mumkinligini baholaydilar.

Ushbu IDR 432 milliard qiymat byudjet kafolati yoki eksperimental xarajat-samaradorlik natijasi emas. Bu mavjud chiziqli koeffitsiyentni maqsad farqiga qo‘llashdan hosil qilingan modelga asoslangan hisob-kitobdir.

Toza suv xizmatini ko‘rsatuvchilar xarajati nega kuchliroq ko‘rinadi?

WAT koeffitsiyenti 0,340 va p = 0,026. Suv manbalarini saqlash xarajatining bir milliard IDR ga ko‘proq bo‘lishi, boshqa o‘zgaruvchilar o‘zgarmas bo‘lganda 0,340 WQI ball yuqoriroq qiymat bilan bog‘liq.

Bu koeffitsiyent LOC ning 0,00328 koeffitsiyentidan ancha katta. Manba suv xizmatini ko‘rsatuvchi kompaniyalar xarajatining bevosita suv manbalarini saqlashga yo‘naltirilgani sababli ekologik natijaga qisqaroq va to‘g‘ridan-to‘g‘ri uzatish zanjiriga ega bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi.

Shu bilan birga, ikki koeffitsiyentni faqat raqamli kattalik asosida “100 baravar samaraliroq” deb talqin qilish to‘g‘ri emas. Xarajat qamrovi, faoliyat turi, miqyos, institutsional tuzilma va tanlash mexanizmlari bir-biridan farq qiladi. Tadqiqot randomizatsiyalangan xarajat-samaradorlik eksperimenti emas.

Markaziy hukumat xarajati nega ahamiyatli chiqmadi?

CEN koeffitsiyenti −0,00747 va p = 0,661. Manba bir yillik kechikish qo‘llanganiga qaramay, markaziy hukumatning yirik oqova suv infratuzilma loyihalari ta’siri uzoqroq muddatda namoyon bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi.

Markaziy hukumat loyihalari provinsiya chegaralaridan oshib ketishi yoki milliy strategik infratuzilma xususiyatiga ega bo‘lishi mumkin. Yirik qurilish loyihalarida xarajat amalga oshirilishi bilan o‘lchanadigan yer usti suvi sifati yaxshilanishi o‘rtasida bir yildan ortiq vaqt bo‘lishi mumkin.

Shu sababli “markaziy hukumat xarajati suv sifatiga hech qanday hissa qo‘shmaydi” degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Tadqiqot faqat ushbu xarajat proxy-sining bir yil kechiktirilgan qiymati uchun 2017–2022 panelida ahamiyatli WQI munosabati topilmaganini aytadi.

Uy xo‘jaliklari soni natijasi

LnHH koeffitsiyenti −7,625 va p = 0,098. Uy xo‘jaliklari soni logarifmik bo‘lgani sababli manba taxminan %1 uy xo‘jaligi o‘sishini WQI da taxminan 0,0762 ball kamayish bilan bog‘laydi:

\[ -7{,}625 \times 0{,}01 \approx -0{,}07625 \]

Manba buni maishiy oqova suv bosimi bilan bog‘laydi va 2022 National Socioeconomic Survey ma’lumotlariga ko‘ra uy xo‘jaliklarining faqat %13,22 qismi oqova suvlarni boshqarish tizimidan foydalanishini bildiradi.

Sanoat korxonalari soni

LnIND uchun koeffitsiyent −4,049 va p = 0,430. Belgisi pastroq WQI yo‘nalishida bo‘lsa-da, statistik jihatdan ahamiyatli emas. Shu sababli tadqiqot yirik va o‘rta ishlab chiqarish korxonalari sonining WQI ga ishonchli mustaqil ta’siri borligini ko‘rsatmaydi.

Yog‘ingarchilik natijasi

RAIN koeffitsiyenti 0,00254 va p = 0,044. Manba ko‘proq yog‘ingarchilik yuqoriroq WQI bilan bog‘liqligini va kam yog‘ingarchilik suv oqimini kamaytirib, ifloslantiruvchi moddalar konsentratsiyasini oshirishi mumkinligini muhokama qiladi.

Biroq Jadval 1 RAIN o‘zgaruvchisini jami yog‘ingarchilik deb ta’riflaydi va logarifmik transformatsiyani ko‘rsatmaydi. Shunga qaramay, manba muhokamasida “yog‘ingarchilikdagi %1 kamayish WQI ni 0,0000254 ball kamaytiradi” degan ifoda mavjud. Daraja o‘zgaruvchisidagi koeffitsiyentni bevosita foiz o‘zgarishiga aylantirish uchun zarur masshtablash manbada tushuntirilmagani sababli bu foiz talqini manba ichidagi hisobot noaniqligi sifatida saqlanishi kerak.

Yuqori %25 xarajat quyi namunasi nega tahlil qilindi?

Manba kvadratik munosabat rasmiy testlarda qo‘llab-quvvatlanmaganiga qaramay, xarajat taqsimotining turli qismlarida iqtisodiy kattalik o‘zgaradimi yoki yo‘qmi, kashfiy tarzda tekshirgan.

Xarajat taqsimoti to‘rt kvartilga bo‘lingan. Manba birinchi kvartilda manfiy, ikkinchi kvartilda zaif musbat, uchinchi kvartilda barqaror bo‘lmagan va to‘rtinchi kvartilda aniqroq musbat naqshni ta’riflaydi. Biroq bu kuzatuv to‘liq namunada ishonchli kvadratik munosabat dalili emas.

Asosiy qo‘shimcha tahlil LOC qiymati IDR 775,04 milliarddan yuqori bo‘lgan eng yuqori %25 kuzatuv guruhiga qaratilgan.

Eng yuqori xarajat guruhida LOC koeffitsiyenti 0,00349 gacha oshadi, biroq kattalikdagi o‘zgarish cheklangan bo‘lib qoladi. WAT koeffitsiyenti esa 0,726 gacha oshadi va p = 0,007 bilan ahamiyatli.

Manba bu topilmani suv manbalarini saqlashga bevosita yo‘naltirilgan xarajatlar, ayniqsa mahalliy ekologik byudjeti yuqori hududlarda, WQI bilan kuchliroq munosabat ko‘rsatishi mumkinligi tarzida talqin qiladi.

Biroq bu quyi namuna tahlili manba tomonidan kashfiy sifatida taqdim etilgan. IDR 775,04 milliard qiymat isbotlangan biologik yoki iqtisodiy “chegara” emas va kelajakda har bir hudud uchun qo‘llaniladigan qat’iy siyosat chegarasi sifatida ishlatilmasligi kerak.

Mahalliy ekologik xarajatning uzatish mexanizmi

Manba musbat LOC koeffitsiyentini miqyos ta’siriga qarshi tarkibiy va texnik ta’sirlar sof holda kuchliroq bo‘lishi mumkinligi tarzida talqin qiladi.

Taklif etilgan uzatish kanallaridan biri mahalliy hukumatlarning ifloslantiruvchi faoliyatlar ustidan nazoratidir. Yetarli ekologik byudjet oqova suv standartlarini qo‘llash va tozalash talablariga rioya etilishini tekshirishni qo‘llab-quvvatlashi mumkin.

Ikkinchi mexanizm iqtisodiy tarkibdir. Manba qishloq xo‘jaligi, konchilik va ishlab chiqarish kabi nisbatan ko‘proq ifloslantiruvchi tarmoqlarning iqtisodiy tuzilmadagi ulushi kamayishi suv ifloslanishini pasaytirishi mumkinligini muhokama qiladi.

Uchinchi mexanizm texnik ta’sirdir. Davlat xarajati inson kapitali va toza texnologiyalardan foydalanishni qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Biroq mualliflar bu uzatish avtomatik emasligini va tadqiqot-ishlanma yoki texnologiyani o‘zlashtirish kabi qo‘shimcha rag‘batlar zarur bo‘lishi mumkinligini aniq bildiradi.

Bu mexanizmlar nazariy va talqin qiluvchi doiradir. Tadqiqot firma darajasida texnologiyadan foydalanish yoki tekshiruvlar soni orqali alohida vositachilik tahlilini amalga oshirmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Nazorat o‘zgaruvchilari va yil sobit ta’sirlari qo‘shilganda mahalliy ekologik xarajat uchun nazarda tutilgan kvadratik munosabat barqaror emas.
• Likelihood ratio taqqoslashi kvadratik had qo‘shilishi model mosligini sezilarli yaxshilamasligini ko‘rsatadi.
• Asosiy chiziqli modelda LOC, WQI bilan musbat va %10 darajada ahamiyatli munosabatga ega.
• WAT, WQI bilan musbat va %5 darajada ahamiyatli munosabatga ega.
• Bir yil kechiktirilgan CEN koeffitsiyenti statistik jihatdan ahamiyatli emas.
• Uy xo‘jaliklari sonining ortishi WQI bilan manfiy va %10 darajada ahamiyatli munosabat ko‘rsatadi.
• Yog‘ingarchilik o‘zgaruvchisi musbat va %5 darajada ahamiyatli.
• Yirik va o‘rta sanoat korxonalari sonining mustaqil ta’siri ahamiyatli emas.
• Yuqori %25 LOC quyi namunasida WAT koeffitsiyenti to‘liq namunaga nisbatan yuqoriroq qayd etilgan.
• Dumitrescu–Hurlin diagnostikasida WQI ning mahalliy xarajatni Granger-sabablayotganiga dalil topilmagani bildirilgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• Davlat xarajatlari bilan WQI o‘rtasidagi kvadratik/U-shaklli munosabat asosiy modelda tasdiqlanmagan.
• Markaziy hukumatning oqova suv xarajatlari suv sifatiga umuman ta’sir qilmasligi ko‘rsatilmagan; faqat bir yil kechiktirilgan proxy ahamiyatli deb topilmagan.
• Bir provinsiyada IDR 1 milliard qo‘shimcha xarajat WQI ni aniq 0,00328 ball oshirishi eksperimental tarzda isbotlanmagan.
• WAT koeffitsiyenti LOC dan katta bo‘lishi suv xizmatini ko‘rsatuvchi kompaniya xarajati har qanday sharoitda ayni nisbatda ko‘proq xarajat-samarador ekanini isbotlamaydi.
• IDR 775,04 milliardlik quyi namuna chegarasi isbotlangan siyosat chegarasi emas.
• Tadqiqot suv ifloslanishining barcha manbalarini bevosita o‘lchamaydi.
• Tadqiqot Indoneziyadagi barcha ekologik xarajatlarni faqat suv ifloslanishiga xos xarajat deb qabul qilmaydi; bu holatning o‘zi ham muhim cheklovdir.
• Panel Granger testi randomizatsiyalangan eksperimental sababiylik o‘rnini bosmaydi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

LOC o‘lchov qamrovi: Mahalliy hukumat xarajati faqat suv sifatiga xos emas. “Environmental protection” funksiyasi tabiiy resurslarni muhofaza qilish, hududiy rejalashtirish va yer boshqaruvi kabi boshqa faoliyatlarni ham qamrab olishi mumkin.

2020 yilgacha bo‘lgan tasnif muammosi: Manba 2020 Ministry of Home Affairs tartibidan oldin oqova suvlarni boshqarish xarajatlari atrof-muhitni muhofaza qilish funksiyasi ostida doim ham bir xil tarzda kodlanmagan bo‘lishi mumkinligini bildiradi.

Markaziy xarajat proxy-si to‘liq bo‘lmasligi mumkin: Markaziy hukumatda suv sifati va oqova suvlarni boshqarishga mas’ul ayrim direksiyalarning xarajatlari provinsiya kesimida ajratib bo‘lmagani uchun CEN o‘zgaruvchisi haqiqiy jami markaziy xarajatlarni kamroq ifodalashi mumkin.

Nodavlat sektor proxy-si to‘liq bo‘lmasligi mumkin: WAT faqat toza suv xizmatini ko‘rsatuvchi kompaniyalarning suv manbalarini saqlash xarajatlarini qamrab oladi. Boshqa korxonalarning ekologik nazorat xarajatlari bo‘yicha yetarli ma’lumot mavjud emas.

Qisqa vaqt o‘lchami: Asosiy panel faqat 2017–2022 davrini qamrab oladi. Yirik infratuzilma loyihalarining ekologik ta’siri ushbu davrdan uzoqroq muddatda namoyon bo‘lishi mumkin.

Kuzatuvga asoslangan dizayn: Sobit ta’sirlar va nazoratlar muhim bo‘lsa-da, vaqt davomida o‘zgaradigan barcha kuzatilmagan omillarni bartaraf etib bo‘lmaydi.

LR test hisobot cheklovi: Manba chiziqli model tanlovini LR testiga asoslaydi, biroq exact test statistikasi va p-qiymatini e’lon qilmaydi.

Granger test hisobot cheklovi: Manba teskari sababiylik yo‘qligi haqidagi xulosani Z-tilde p-qiymatiga asoslaydi, biroq exact raqamni e’lon qilmaydi.

Yog‘ingarchilik talqinining miqyosi: RAIN daraja o‘zgaruvchisi sifatida ta’riflangan bo‘lsa-da, muhokamada foiz o‘zgarishi tili ishlatiladi. Ushbu transformatsiyaning matematik tafsiloti manbada tushuntirilmagan.

Kelgusi tadqiqotlar uchun manba tavsiyalari

Manba 2020 yildan keyin batafsilroq ma’lumotlar to‘plangan sari umumiy atrof-muhitni muhofaza qilish funksiyasi o‘rniga bevosita oqova suvlarni boshqarish quyi funksiyasi xarajatlaridan foydalanishni tavsiya qiladi.

Shuningdek, mahalliy hukumatlarning funksional xarajat kodlashidagi tasnif xatolarini kamaytirish maqsadida suv va oqova suv sifatiga bevosita bog‘liq dastur darajasidagi xarajat kodlarini o‘rganish mumkinligi qayd etiladi.

Markaziy hukumatning hududlar bo‘yicha ajratib bo‘lmaydigan suv sifati xarajatlarini va toza suv kompaniyalaridan tashqari firmalarning ekologik nazorat xarajatlarini ma’lumot qamroviga kiritish ham o‘lchov kamchiliklarini kamaytirishi mumkin.

Manba va usul haqida izoh

Asl tadqiqot: The Role of Government Spending in Water Pollution Control.

Mualliflar: Ari Anggrayni Ramadhan, Benedictus Raksaka Mahi.

Mualliflar tartibi: Manba PDF va rasmiy maqola qaydidagi tartib saqlangan.

Teng hissa: Manba PDF da teng hissa yoki teng birinchi mualliflik bayonoti ko‘rinmaydi.

Mas’ul muallif: Ari Anggrayni Ramadhan.

Muassasalar: Ari Anggrayni Ramadhan — BPS-Statistics Indonesia. Benedictus Raksaka Mahi — Faculty of Economics and Business, Universitas Indonesia.

Jurnal: Economics Development Analysis Journal.

Nashriyot: Universitas Negeri Semarang tarkibidagi Department of Economic Development; joriy jurnal sahifasi Asosiasi Pendidikan Ekonomi LPTK ni ham nashriyot tuzilmasining bir qismi sifatida ko‘rsatadi.

Jild / son / sahifalar: Volume 14, Number 4, 522–536.

Son yili: 2025.

Article ID: 21415.

DOI: 10.15294/edaj.v14i4.21415.

Maqola tarixi: PDF da Received October 2025; Accepted January 2026; Published February 2026.

Rasmiy metadata farqi: Rasmiy maqola sahifasi nashr sanasini 25 Yanvar 2026 deb ko‘rsatadi. PDF esa Published February 2026 deb yozadi. Ikki qayd o‘rtasidagi sana farqi jim tarzda muvofiqlashtirilmagan.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan miqdoriy panel ma’lumotlari tadqiqot maqolasi.

Taqriz: Jurnalning rasmiy siyosat sahifalari double-blind peer review jarayonini ko‘rsatadi.

Preprint holati: Manba PDF da alohida preprint versiyasi ko‘rsatilmagan.

Litsenziya: Manba PDF faqat © 2026 Universitas Negeri Semarang yozuvini o‘z ichiga oladi. Jurnalning eski rasmiy copyright sahifasi CC BY 3.0 siyosatini ko‘rsatadi; biroq maqolaga xos PDF da Creative Commons litsenziya qatori mavjud bo‘lmagani sabab litsenziyaning aniqligi maqolaning o‘z faylidan tasdiqlanmaydi.

Moliyalashtirish: Manba PDF da alohida moliyalashtirish bayonoti yo‘q.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manba PDF da alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti yo‘q.

Ma’lumotlar mavjudligi: Manba PDF da alohida Data Availability bo‘limi yo‘q.

CRediT / muallif hissalari: Manba PDF da alohida CRediT yoki batafsil muallif hissalari bo‘limi yo‘q.

Inson/hayvon ishtirokchilari: Tadqiqot inson ishtirokchilari yoki hayvon tajribasidan foydalanmaydi; ma’muriy, ekologik va iqtisodiy ikkilamchi panel ma’lumotlarini tahlil qiladi.

Asosiy tadqiqot davri: 2017–2022.

Asosiy namuna: Indoneziyaning 34 provinsiyasi × 6 yil = 204 provinsiya-yil kuzatuvi.

Teskari sababiylik diagnostikasi davri: Dumitrescu–Hurlin panel Granger testi uchun faqat diagnostika maqsadida 2015–2023 davri qo‘llangan; ushbu qo‘shimcha yillar asosiy regressiyalarga kiritilmagan.

Bog‘liq o‘zgaruvchi: Water Quality Index. Yuqori WQI yaxshiroq suv sifatini anglatadi.

Asosiy mustaqil o‘zgaruvchi: LOC — provinsiya va regency/municipality hukumatlarining atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatlari provinsiya kesimidagi yig‘indisi.

Taqqoslama xarajat o‘zgaruvchilari: CEN — bir yil kechiktirilgan markaziy hukumat oqova suvlarni boshqarish xarajati; WAT — toza suv xizmatini ko‘rsatuvchi kompaniyalarning suv manbalarini saqlash xarajati.

Nazoratlar: LnIND, LnHH va RAIN; shuningdek provinsiya va yil sobit ta’sirlari.

Nazariy tuzilma: López va hamkasblarining davlat xarajatlaridagi miqyos, tarkibiy va texnik ta’sirlari hamda Augmented Environmental Kuznets Curve yondashuvi.

Birinchi gipoteza: Mahalliy atrof-muhitni muhofaza qilish xarajati bilan WQI o‘rtasida kvadratik munosabat.

Kvadratik model natijasi: Sodda modelda kutilgan belgi tuzilmasi ko‘rinsa-da, to‘liq modelda LOC va LOC² ahamiyatli emas.

LR model tanlovi: Manba qo‘shimcha kvadratik had model mosligini sezilarli yaxshilamasligini bildiradi va chiziqli modelni tanlaydi. Exact LR test statistikasi va p-qiymati e’lon qilinmagan.

Asosiy chiziqli natija: LOC = 0,00328; p = 0,069. CEN = −0,00747; p = 0,661. WAT = 0,340; p = 0,026. LnIND = −4,049; p = 0,430. LnHH = −7,625; p = 0,098. RAIN = 0,00254; p = 0,044. R² = 0,267; N = 204.

Yuqori %25 quyi namuna: LOC > IDR 775,04 milliard bo‘lgan 51 kuzatuvda LOC = 0,00349; p = 0,086 va WAT = 0,726; p = 0,007.

Iqtisodiy kattalik hisobi: Manba o‘rtacha %17,11 LOC o‘sishi taxminan IDR 118,89 milliard qo‘shimcha xarajatga va chiziqli koeffitsiyent bilan taxminan 0,389 WQI ball o‘sishga mos kelishini hisoblaydi. 1,42 ball maqsad farqini faqat LOC orqali yopish uchun taxminan IDR 432 milliard baholanadi.

Sababiylik cheklovi: Sobit ta’sirlar va Granger diagnostikasiga qaramay, tadqiqot kuzatuvga asoslangan. Koeffitsiyentlar randomizatsiyalangan eksperimental sababiylik yoki siyosat kafolati emas.

WAT talqin cheklovi: Manba WAT ni “non-government spending” deb tasniflaydi; biroq ayni tadqiqot ko‘plab toza suv xizmatini ko‘rsatuvchi kompaniyalar hududiy davlat korxonalari ekanini bildiradi. Shu sababli WAT ni bevosita “xususiy sektor xarajati” bilan bir ma’noda ishlatmaslik kerak.

Yog‘ingarchilik hisobot izohi: RAIN jami yog‘ingarchilik daraja o‘zgaruvchisi sifatida ta’riflangan; manbaning %1 o‘zgarish bo‘yicha bergan talqini uchun masshtab transformatsiyasi alohida tushuntirilmagan.