Dizayn Yönümlü Düşüncə əsaslı birgə yaratma (Design Thinking-based co-creation), əlilliyi olan şəxsləri və əlaqəli maraqlı tərəfləri iş yeri texnologiyaları, iş prosesləri və təşkilati şərtlərlə bağlı ehtiyacları birlikdə üzə çıxarmağa cəlb edən iştirakçı keyfiyyət tədqiqatı yanaşmasıdır. Bu tədqiqat əlilliyi olan şəxslərin iş yerində texnologiya ilə qarşılıqlı əlaqə zamanı qarşılaşdıqları problemləri yalnız cihaz və ya proqram təminatının əlçatanlığı baxımından deyil; təşkilati struktur, iş mədəniyyəti, təlim, insan dəstəyi, fiziki mühit və gündəlik iş axınları ilə birlikdə araşdırmışdır. İtaliyada Sentyabr–Oktyabr 2025 dövründə dörd birgə yaratma tədbiri keçirilmiş; intellektual, görmə, fiziki və eşitmə əlilliyi kontekstlərinə yönələn tədbirlərdə ümumilikdə 54 əlilliyi olan şəxs və maraqlı tərəf iştirak etmişdir.

Keyfiyyət nəticələri üç əsas sahədə toplanmışdır: sosial və təşkilati inklüzivlik problemləri; iş yerində istifadə olunan texnologiyaların iştirakı məhdudlaşdıran texniki xüsusiyyətləri; müxtəlif əlillik qruplarının insan–maşın qarşılıqlı əlaqəsi ehtiyacları. Tədqiqat xüsusilə ixtisaslaşmış dəstək rollarının çatışmazlığını, əlilliyin heterogen quruluşunun yetərincə anlaşılmamasını, əlçatan olmayan sənədləri və proqram təminatını, uyğunsuz yardımçı texnologiyaları, inklüziv olmayan təlim proseslərini və fiziki iş mühitindəki maneələri mühüm problemlər kimi üzə çıxarır.

Texnologiya dizaynı baxımından tədqiqatçılar əldə olunan keyfiyyət məlumatlarını beş analitik ölçüdə təşkil etmişdir:istifadəolunma rahatlığı (usability), əlçatanlıq (accessibility), möhkəmlik/etibarlılıq (robustness), dəqiqlik (accuracy) və fərdiləşdirmə (personalization). Bu beş ölçü bütün əlillik qruplarında əhəmiyyətli olsa da ehtiyacların konkret forması dəyişir. Məsələn, intellektual əlillikdə idrak yükünün azaldılması və addım-addım istiqamətləndirmə; görmə əlilliyində ekran oxuyucusu və mənalı rəqəmsal struktur uyğunluğu; fiziki əlillikdə aşağı fiziki səy və alternativ giriş üsulları; eşitmə əlilliyində isə real vaxtlı yazılı, vizual və ya vibrasiyalı ünsiyyət kanalları ön plana çıxır.

Qruplar arasında ortaq ehtiyaclar əlçatan və anlaşılan məlumat, etibarlı yardımçı texnologiyalar, istifadəçi tərəfindən tənzimlənə bilən sistemlər, müxtəlif alətlər arasında uyğunluq və dəstəkləyici təşkilati tətbiqlərdir. Müəlliflər bu nəticələrdən istifadə edərək iş yeri inklüzivliyini yalnız texnologiya satınalma problemi kimi deyil, texnoloji innovasiya, işin təşkili və əlçatanlıq mədəniyyətinin birlikdə inkişaf etdiyi birsosio-texniki ekosistemkimi şərh edirlər.

Tədqiqatın mühüm məhdudiyyəti əldə olunan nəticələrin kəşfiyyat xarakterli və keyfiyyət əsaslı olmasıdır. Funksional texnologiya prototipi hazırlanmayıb və ya sınaqdan keçirilməyib, konkret yardımçı texnologiyanın məhsuldarlığı və ya rifahı nə qədər artırdığı kəmiyyətcə ölçülməyib. Nümunə 54 iştirakçı və maraqlı tərəflə, həmçinin müəyyən İtaliya təşkilati/mədəni kontekstləri ilə məhduddur. Buna görə nəticələr gələcəkdə hazırlanacaq texnologiyalar üçün empirik əsaslı dizayn ehtiyacları təqdim edir; lakin bu texnologiyaların real iş mühitində effektivliyini hələ sübut etmir.

Tədqiqatın əsas problemi

Əlilliyi olan şəxslərin əmək həyatına daxil edilməsi yalnız iş tapmaq və ya rəsmi məşğulluq hüququ məsələsi deyil. İşçinin işə başladıqdan sonra rəqəmsal alətlərə çıxış əldə edə bilməsi, həmkarları ilə ünsiyyət qura bilməsi, tapşırıqları anlaya bilməsi, iş yerində təhlükəsiz hərəkət edə bilməsi, zəruri yardımçı texnologiyalardan istifadə edə bilməsi və iş prosesində müstəqilliyini qoruya bilməsi də inklüzivliyin bir hissəsidir.

Mənbə tədqiqat buna görə inklüzivliyi yalnız “əlçatan cihaz varmı?” sualı ilə məhdudlaşdırmır. Eyni texnologiya texniki baxımdan əlçatan olsa belə, iş axını uyğun deyilsə, şirkətin proqram təminatı ekran oxuyucusu ilə işləmirsə, təlim materialı əlçatan deyilsə, işçi zəruri dəstəyi yalnız xeyirxah bir həmkarından ala bilirsə və ya iş yeri fiziki olaraq istifadə edilə bilmirsə, effektiv inklüzivlik yenə də baş verməyə bilər.

Tədqiqatçıların müəyyən etdiyi ədəbiyyat boşluğu da buradadır. Əvvəlki tədqiqatların mühüm hissəsi yardımçı texnologiyalar, iş yeri inklüzivliyi, istifadəçi təcrübəsi və ya işçi rifahı kimi sahələri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirir. Bu tədqiqat isə texnoloji, təşkilati və təcrübə əsaslı ölçülərin eyni tədqiqat çərçivəsində birlikdə araşdırılmasını hədəfləyir.

Tədqiqat sualları

Tədqiqat üç əsas suala yönəlmişdir. Birincisi, əlilliyi olan şəxslərin iş yerinə daxil edilməsinə hansı sosial və təşkilati problemlərin təsir etdiyidir. İkincisi, mövcud iş yeri texnologiyalarında hansı məhdudiyyətlərin və çıxış maneələrinin olmasıdır. Üçüncüsü isə intellektual, görmə, fiziki və eşitmə əlilliyi kontekstlərində insan–maşın qarşılıqlı əlaqəsi ehtiyaclarının necə fərqləndiyi və hansı ehtiyacların əlillik qrupları arasında ortaq olduğudur.

Niyə Dizayn Yönümlü Düşüncə seçildi?

Mənbə tədqiqat İstifadəçi Mərkəzli Dizayn, iştirakçı metodlar və Dizayn Yönümlü Düşüncə yanaşmalarını bir-birindən fərqləndirir. Hər üç yanaşma istifadəçi iştirakına önəm verir; lakin tədqiqatçılara görə Dizayn Yönümlü Düşüncə istifadəçi təcrübəsi ilə texnologiya və təşkilati iş şərtlərini eyni təkrarlanan proses daxilində qiymətləndirmək üçün xüsusilə uyğundur.

Tədqiqatın dörd Dizayn Yönümlü Düşüncə mərhələsi

Metod dörd mərhələ şəklində qurulmuşdur:empatiya qurma (Empathize), problemi müəyyənləşdirmə (Define), ideya inkişaf etdirmə (Ideate) və prototipləşdirmə (Prototype). Lakin bu mərhələləri klassik məhsul inkişafı prosesindəki mənaları ilə tam eyniləşdirmək olmaz.

Empatiya mərhələsində əlilliyi olan şəxsləri təmsil edən birliklərlə görüşülərək müxtəlif iş rutinləri və qarşılaşılan çətinliklər haqqında ilkin məlumat toplanmışdır. Bu təşkilatlar eyni zamanda əlilliyi olan şəxslərin tədqiqata etik və əlçatan şəkildə daxil edilməsinə kömək etmişdir.

Problemi müəyyənləşdirmə mərhələsində real iş mühitlərini təqlid edən səkkiz uydurma, lakin realistik istifadəçi ssenarisi hazırlanmışdır. Ssenarilər yalnız tədqiqatçıların təsəvvür etdiyi profillər deyil; birliklərlə aparılan ilkin görüşlər, əlaqəli ədəbiyyat və tədqiqat qrupunun insan–maşın qarşılıqlı əlaqəsi təcrübəsi birlikdə istifadə olunmuşdur. İlkin ssenarilər təmsilçi təşkilatlarla müzakirə edilmiş, reallıq və aydınlıq baxımından nəzərdən keçirilmiş və seminar materialları üçün daxili pilot yoxlama da aparılmışdır.

İdeya inkişaf etdirmə mərhələsində əlilliyi olan şəxslər ilə birliklər, texnologiya mütəxəssisləri, siyasət hazırlayan şəxslər, təlimçilər, məşğulluqda inklüzivlik üzrə məsul şəxslər, disability manager rolundakı iştirakçılar və tədqiqatçılar birgə müzakirələrdə iştirak etmişdir.

Prototipləşdirmə mərhələsi isə bu tədqiqatda fiziki və ya proqram prototipi hazırlamaq demək deyil. Toplanan keyfiyyət məlumatları təhlil edilərək istifadəçi ehtiyacları və gələcək dizaynlar üçün tətbiq edilə bilən nəticələr şəklində strukturlaşdırılmışdır.

Səkkiz qarşılıqlı əlaqə ssenarisi

Mənbədaxili metod qeydi:Məqalə ümumilikdə səkkiz ssenarini Cədvəl 2-də dörd əlillik kontekstinə hər birinə iki ssenari olmaqla paylayır. Metod mətni həmçinin tədbirlərdə bu səkkiz ssenarinin müzakirə əsası kimi təqdim edildiyini bildirir. Verianla, mənbədə daha ətraflı tədbir–ssenari bölgüsü verilmədiyi üçün hansı tədbirdə hansı ssenarinin neçə dəfə istifadə edildiyi barədə əlavə fərziyyə irəli sürmür.

İş Yeri İnklüzivliyi Niyə Sosio-Texniki Ekosistem Kimi Nəzərdən Keçirilir?

Tədqiqatda iş yeri inklüzivliyi yalnız yardımçı texnologiyanın texniki xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilməyən; texnologiya, iş prosesləri, təşkilati rollar, təlim, insan dəstəyi, fiziki mühit və əlçatanlıq mədəniyyətinin bir-birinə təsir etdiyi sosio-texniki ekosistem kimi şərh olunur. Bu “ekosistem” ifadəsi eksperimental olaraq hesablanmış model deyil, dörd co-creation tədbirindən çıxan keyfiyyət nəticələrini birləşdirmək üçün istifadə olunan nəzəri cəhətdən məlumatlandırılmış interpretativ çərçivədir.

Struktur və təşkilati problemlər

İştirakçı müzakirələrində mühüm problemlərdən biri müəssisələrin əlilliyi olan işçilərin fərdi ehtiyaclarını qiymətləndirəcək ixtisasa həmişə malik olmamasıdır. Disability manager, tutor, job coach və ya yardımçı texnologiya üzrə istiqamət verəcək mütəxəssis rollarının olmaması texnologiya seçimini və iş yerinə uyğunlaşdırmanı sistematik proses olmaqdan çıxara bilər.

Tədqiqat həmçinin həmkarlar, ailə üzvləri və ya fərdi təlimçilər kimi qeyri-rəsmi dəstək şəbəkələrinin mühüm olduğunu; lakin yalnız bu şəbəkələrdən asılı sistemin kövrək ola biləcəyini göstərir. Dəstək müəyyən şəxslərin xoş niyyətindən asılı olduqda işçi muxtariyyəti uzun müddətdə təmin edilmir.

İştirakçılar əlilliyin vahid və dəyişməz vəziyyət kimi qəbul edilməsini də problem kimi müəyyən etmişlər. Eyni əlillik kateqoriyasındakı şəxslərin rəqəmsal bacarıqları, iş tapşırıqları, yardımçı texnologiya seçimləri və ehtiyacları bir-birindən fərqli ola bilər. Buna görə yalnız “görmə əlilliyi olan istifadəçi”, “fiziki əlilliyi olan istifadəçi” kimi geniş kateqoriyalara əsaslanaraq standart vahid həll almaq kifayət deyil.

Mədəni maneələr

Tədqiqatda qərəz, işəgötürənlərin işçi qabiliyyətinə dair tərəddüdləri və əlilliyin müxtəlifliyi barədə məhdud bilik mədəni maneələr sırasında yer alır. Hüquqi və ya məcburi işə qəbul siyasətlərinin, iş mədəniyyəti dəyişmədikcə, real inklüzivliyi təkbaşına təmin etməyəcəyi vurğulanır.

İnklüziv kommunikasiya yalnız əlilliyi olan işçinin təlim almasını tələb etmir. Tədqiqatda bütün işçilərin əlçatan sənəd hazırlama, vizual dəstək olmadan anlaşılan təqdimat qurma, yardımçı texnologiyalardan ortaq iş axınlarında düzgün istifadə və müxtəlif kommunikasiya ehtiyaclarını tanıma üzrə əsas bacarıqlara malik olmalı olduğu fikri ön plana çıxmışdır.

Əməliyyat maneələri

Əlçatan olmayan sənədlər, universal design prinsipləri ilə hazırlanmamış proqram təminatı, dəyişdirilə bilməyən qapalı platformalar və əlçatan olmayan korporativ təlimlər gündəlik iş prosesində davamlı maneələr yarada bilər.

Məsələn, yalnız yardımçı cihazın əlçatan olması kifayət deyil. Cihazın birlikdə işlədiyi idarəetmə proqramı ekran oxuyucusu ilə uyğun deyilsə, bütün iş axını yenə əlçatmaz ola bilər. Buna görə tədqiqat “vahid əlçatan alət” yanaşmasından “əlçatan iş sistemi” yanaşmasına keçidin zəruri olduğunu göstərir.

Fiziki iş sahələri də bu sistemin bir hissəsidir. İştirakçıların bildirdiyi nümunələr arasında iş yerinə gedən daxili marşrutlarda işarələnməmiş maneələr, çatılması çətin rəflər, iş nöqtəsindən uzaqda yerləşən printerlər, fiziki qabiliyyətə uyğun olmayan iri skanerlər və kağız əsaslı proseslər var.

Təlim niyə mərkəzi problemdir?

Texnologiya əlçatan olsa belə, işçi onun istifadəsinə dair uyğun təlim almırsa, alət effektiv istifadə olunmaya bilər. Tədqiqatda xüsusilə görmə və eşitmə əlilliyi kontekstlərində təlim materiallarının əlçatan olmaması, məcburi məsafədən təhsil platformalarının qismən əlçatmaz olması və ya saytın əlçatan səhifəsinə aparan naviqasiya yolunun özünün əlçatmaz olması kimi problemlər bildirilmişdir.

Müəlliflərin şərhində əlçatanlıq müəyyən əlilliyi olan işçi işə başladıqdan sonra əlavə edilən xüsusi düzəliş deyil, iş yerinin sənəd, proqram təminatı, fiziki məkan, təlim və proses dizaynına əvvəldən yerləşdirilməli ümumi dizayn prinsipidir.

Texnoloji mürəkkəblik

Bütün qruplarda təkrarlanan problemlərdən biri texnologiyaların lazımsız dərəcədə mürəkkəbləşə bilməsidir. Çoxsaylı funksiyalar, sıx ikonlar, kiçik klik sahələri, intuitiv olmayan menyular və yazı, rəng və ya ikon ölçülərinin kifayət qədər fərdiləşdirilə bilməməsi iş performansını çətinləşdirə bilər.

Bu nəticə “əlilliyi olan şəxslər texnologiyadan istifadə edə bilməz” demək deyil. Əksinə, tədqiqatın keyfiyyət məlumatları bir çox şəxsin iş tapşırıqlarını yerinə yetirə bildiyini; əsas problemin uyğun qarşılıqlı əlaqə alətinin və ya iş tənzimləməsinin olmaması olduğunu göstərir.

Yardımçı texnologiyalarda uyğunluq problemi

Görmə əlilliyi olan iştirakçılar üçün ekran oxuyucuları, Braille ekranları və böyütmə alətləri ilə proqram təminatının uyğunluğu mühüm ehtiyacdır. Quruluşsuz PDF sənədləri, izahsız vizuallar və semantik baxımdan yaxşı strukturlaşdırılmamış rəqəmsal interfeyslər çıxışı məhdudlaşdıra bilər.

Bir texnologiya təkbaşına əlçatan görünərkən başqa proqram və ya avadanlıqla birlikdə istifadə edildikdə işləməyə bilər. Mənbə buna görə interoperabelliyi əlçatanlığın mühüm hissələrindən biri kimi müzakirə edir.

Dəqiqlik yalnız performans metrikası deyil

Bu tədqiqatda “accuracy” maşın öyrənməsi modelinin test dəqiqliyi mənasında istifadə edilmir. Qarşılıqlı əlaqə ehtiyacı kimi dəqiqlik yardımçı sistemin istifadəçi girişini, vizual məzmunu, nitqi, mövqeni və ya ətraf mühit vəziyyətini yanlış şərh etməməsini ifadə edir.

Yanlışlıq yalnız istifadə narahatlığı yaratmaya bilər; bəzi kontekstlərdə təhlükəsizlik riski yarada bilər. Tədqiqatda müzakirə olunan nümunələrdən biri maneə aşkarlayan ağıllı əsaların çoxsaylı yanlış müsbət xəbərdarlıqlar yarada bilməsidir. Digər nümunədə qapalı məkanda peyk əsaslı mövqeləndirmənin təxminən üç metr səviyyəsində dəqiqliyinin görmə əlilliyi olan istifadəçi üçün qapı ilə pilləkəni təhlükəsiz ayırd etməyə yetməyə biləcəyi bildirilir. Bu təxminən üç metr dəyəri tədqiqatın öz laboratoriya ölçümü deyil; texnologiya məhdudiyyəti müzakirəsində istifadə olunan mənbə/iştirakçı kontekstli nümunədir.

Fövqəladə vəziyyət kommunikasiyası

Eşitmə əlilliyi olan işçilər üçün yalnız səsli siqnaldan istifadə edən fövqəladə vəziyyət sistemləri mühüm təhlükəsizlik problemi yarada bilər. Tədqiqat yanğın, zəlzələ və ya digər dinamik vəziyyətlərdə səsli xəbərdarlığın vizual və vibrasiyalı kanallarla dəstəklənməli olduğunu göstərir.

Eyni şəkildə görüşlər, təlimlər və gündəlik kommunikasiya yalnız səs kanalına əsaslanmamalıdır. Real vaxtlı subtitrlər, yazılı kommunikasiya, İtalyan İşarə Dili dəstəyi və istifadəçi seçiminə uyğun vizual və ya haptik bildiriş variantları inklüziv kommunikasiyanın hissələri kimi ortaya çıxmışdır.

İnnovasiya niyə avtomatik olaraq inklüzivlik deyil?

İştirakçılar süni intellekt, geyilə bilən cihazlar və qapalı məkan naviqasiyası kimi texnologiyalara maraq göstərməklə yanaşı yanlış müsbətlər, aşağı dəqiqlik, idrak səs-küyü və informasiya yükü barədə də narahatlıq bildirmişlər. Bu nəticə tədqiqatın mühüm məhdudiyyətlərindən birini üzə çıxarır: texnoloji baxımdan inkişaf etmiş sistem istifadəçinin real iş şəraitində daha çox mürəkkəblik yaradırsa, inklüziv nəticə verməyə bilər.

Buna görə müəlliflər əlilliyi olan şəxslərin birgə dizayn, sınaq və real mühitə uyğunlaşdırmada birbaşa iştirakını vacib sayırlar.

İnklüziv İş Yeri Texnologiyaları üçün Beş Əsas Qarşılıqlı Əlaqə Ölçüsü Hansılardır?

Tədqiqatda keyfiyyət nəticələrindən çıxarılan beş əsas ölçü istifadəolunma rahatlığı, əlçatanlıq, möhkəmlik/etibarlılıq, dəqiqlik və fərdiləşdirmədir; bu ölçülər bütün əlillik qruplarında əhəmiyyət daşısa da, hər ölçünün praktik qarşılığı intellektual, görmə, fiziki və eşitmə əlilliyi kontekstlərində fərqli formalarda ortaya çıxır.

İstifadəolunma rahatlığı ilə əlçatanlıq eyni şey deyil

İstifadəolunma rahatlığı, sistemin tapşırığın anlaşılan, səmərəli və idarə oluna bilən şəkildə yerinə yetirilməsini dəstəkləməsi ilə bağlıdır.Əlçatanlıqisa istifadəçinin sistemdəki məlumat və funksiyalara əlilliyi səbəbindən kənarlaşdırılmadan çata bilməsini ifadə edir.

İnterfeys ümumi istifadəçi üçün asan istifadə oluna bilər, lakin ekran oxuyucusu tərəfindən oxuna bilmirsə, görmə əlilliyi olan istifadəçi üçün əlçatan deyil. Əksinə, texniki baxımdan əlçatan sistem lazımsız mürəkkəblik səbəbindən yüksək idrak yükü yaradırsa, istifadəolunma rahatlığı problemi davam edə bilər.

Möhkəmlik niyə xüsusilə vacibdir?

Yardımçı texnologiyada səhv bəzi istifadəçilər üçün adi istifadə fasiləsindən daha ciddi nəticə doğura bilər. Görmə əlilliyi olan istifadəçi üçün naviqasiya sistemindəki səhv fiziki təhlükəsizliyə; eşitmə əlilliyi olan istifadəçi üçün işləməyən fövqəladə vəziyyət xəbərdarlığı kritik məlumatın qaçırılmasına; intellektual əlillik kontekstində tapşırıq istiqamətləndirməsinin qəfil yox olması isə iş axınının tam kəsilməsinə təsir göstərə bilər.

Fərdiləşdirmə niyə ortaq prinsipdir?

Tədqiqatda fərdiləşdirmə bütün əlillik qruplarını birləşdirən əsas prinsiplərdən biridir. Bunun səbəbi eyni diaqnozun və ya əlillik qrupunun eyni istifadəçi ehtiyacı demək olmamasıdır. İstifadəçi bacarıqları, tapşırıq növü, yardımçı cihaz təcrübəsi, fiziki qabiliyyət, kommunikasiya üstünlüyü və iş konteksti dəyişə bilər.

Ortaq ehtiyaclarla əlilliyə xas ehtiyaclar

Bu Tədqiqatdakı “Prototipləşdirmə” Mərhələsində İşlək Texnologiya Prototipi Hazırlandımı?

Xeyr. Mənbə prototipləşdirmə mərhələsinin fiziki və ya funksional cihaz, proqram təminatı və ya yardımçı texnologiyanın hazırlanması və sınaqdan keçirilməsi mərhələsi olmadığını açıq şəkildə bildirir; bu mərhələ keyfiyyət co-creation məlumatlarının istifadəçi ehtiyacları və gələcək inklüziv texnologiya dizaynları üçün dizayn spesifikasiyalarına çevrildiyi konseptual və analitik sintez mərhələsidir.

Bu fərq niyə vacibdir?

Çünki tədqiqat “təklif olunan xüsusiyyətlər işləyir” nəticəsini ölçməyib. Məsələn, real vaxtlı subtitr, AI əsaslı vizual təsvir, göz izləmə, haptik xəbərdarlıq və ya fərdiləşdirilmiş idrak yardımçılarının tədqiqatda hazırlanıb istifadəçi performansı üzərində sınaqdan keçirildiyi düşünülməməlidir.

Bunlar iştirakçıların təcrübə və ehtiyaclarından yaranan dizayn istiqamətləri və gələcəkdə sınaqdan keçirilməli texnologiya imkanlarıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədbirlərin vaxtı və quruluşu

Dörd co-creation tədbiri İtaliyada Sentyabr–Oktyabr 2025 dövründə keçirilmişdir. Hər tədbir müəyyən əlillik kontekstinə fokuslanmış və üç saat davam etmişdir.

İntellektual əlillik tədbirində 15, görmə əlilliyi tədbirində 14, fiziki əlillik tədbirində 10 və eşitmə əlilliyi tədbirində 15 nəfər olmaqla ümumilikdə54 iştirakçı və maraqlı tərəfyer almışdır.

İştirakçıların maraqlı tərəf qruplarına görə bölgüsü

Cədvəl 3-ün cəminə görə 54 şəxsin 22-sinin əlilliyi olan şəxslərdən, 32-sinin isə təmsilçi təşkilatlar və digər maraqlı tərəf qruplarından ibarət olduğu görünür. Bu rəqəm Verianla tərəfindən mənbə cədvəl dəyərlərinin toplanması ilə əldə edilmiş sadə arifmetik xülasədir; yeni tədqiqat nəticəsi deyil.

İştirakçı seçimi

Yalnız 18 yaş və yuxarı şəxslər tədqiqata daxil edilmişdir. İştirak könüllü təşkil edilmiş və təmsilçi birliklər əlilliyi olan şəxslərin tədqiqata etik və hörmətli şəkildə daxil edilməsinə kömək etmişdir.

Tədqiqat qrupu iştirakçı seçimində təxminən %50 kişi–%50 qadın balansını hədəflədiyini bildirir. Mənbə fərdi cinsiyyət saylarını cədvəl şəklində vermədiyi üçün bu ifadə dəqiq həyata keçirilmiş nümunə nisbəti kimi yenidən yazılmır.

İştirakçılar tədqiqatçıların görüş, e-poçt və telefon vasitəsilə birbaşa əlaqələri ilə yanaşı sosial media və institusional şəbəkələrdə dolayı elanlarla cəlb edilmişdir.

Əlçatan iştirak necə təmin edildi?

Hər tədbirdə iki moderator müzakirəni asanlaşdırmış, bərabər iştirakı təşviq etmiş və lazım olduqda izah və ya nümunə vermişdir.

İntellektual əlillik tədbirində easy-to-read, yəni asan oxunan və anlaşılan dil istifadə edilmiş; tərəfdaş birliklərdən təlimçilər moderatorlara dəstək vermişdir.

Eşitmə əlilliyi olan iştirakçılar üçün iki İtalyan İşarə Dili (LIS) tərcüməçisi təyin edilmişdir.

Fiziki əlillik kontekstindəki tədbir əlil arabasından istifadə edən şəxslərin səyahət maneəsini azaltmaq məqsədilə onlayn keçirilmişdir.

Görmə əlilliyi olan iştirakçılar üçün sessiya zamanı paylaşılan vizual məzmunlar şifahi təsvir edilmişdir.

Məlumat necə toplandı?

İştirakçılar hər ssenaridən sonra üç növ sualı müzakirə etmişlər: müvafiq şəxsin texnologiyadan istifadə edərkən hansı çətinliklərlə qarşılaşa biləcəyi və səbəbi; bu çətinliklərin innovativ texnologiyalarla necə azaldıla biləcəyi; cihaz və ya alətlərin iş təcrübəsini yaxşılaşdırmaq üçün hansı xüsusiyyətlərə malik olmalı olduğu.

CavablarSlido 1.14.2vasitəsilə yazılı və moderatorlu qrup müzakirələri zamanı şifahi olaraq toplanmışdır. Tədqiqatçılar şifahi müzakirələrdən qeydlər götürmüşlər.

Məqalə ümumi Slido cavablarının və ya ümumi kodların sayını vermir. Buna görə Verianla mətnində mənbədə olmayan keyfiyyət məlumatı həcmi yaradılmamışdır.

Keyfiyyət təhlili necə aparıldı?

Slido-dan ixrac olunan yazılı cavablar və tədqiqatçı qeydləri vahid keyfiyyət məlumatı korpusunun hissələri kimi istifadə edilmişdir. Kontekstual mənanı qorumaq üçün iki məlumat mənbəyi əvvəlcə ayrı kodlaşdırılmış, sonra oxşarlıq və fərqləri tapmaq üçün təkrarlanan şəkildə müqayisə edilərək birləşdirilmişdir.

Təhlilinduktiv açıq kodlaşdırmayanaşması ilə aparılmışdır. İnduktiv kodlaşdırma tədqiqatçının bütün kateqoriyaları əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirmək əvəzinə, mətndəki təkrarlanan mənaların və problemlərin məlumatdan ortaya çıxmasına imkan verməsidir.

İki tədqiqatçı materialı müstəqil şəkildə təsviri kodlara ayırmışdır. İlkin kodlaşdırma çərçivələri sonra birlikdə müqayisə edilmiş və müzakirə ilə inkişaf etdirilmişdir. Fikir ayrılıqları konsensusla həll edilmiş; lazım olduqda üçüncü tədqiqatçı kateqoriya təriflərini dəqiqləşdirmək üçün vasitəçi olmuşdur.

Mənbə Cohen's kappa və ya oxşar sayısal kodlayıcılararası uyğunluq əmsalı bildirmir. Buna görə kodlaşdırma ardıcıllığı kəmiyyət reliability metrikası ilə deyil, müstəqil kodlaşdırma, ortaq müzakirə, konsensus və lazım olduqda üçüncü tədqiqatçının vasitəçiliyi ilə idarə edilmişdir.

Üç əsas analitik sahə

Kodlar zamanla üç üst mövzuda təşkil edilmişdir:

1. İş yeri inklüzivliyinin sosial və təşkilati problemləri.
2. İştirakı və inklüzivliyi məhdudlaşdıran texnoloji maneələr.
3. Müxtəlif əlillik kontekstlərində istifadəçilərin iş yeri texnologiyaları ilə qarşılıqlı əlaqə ehtiyacları.

Bu üç əsas sahənin əvvəlcədən sabitləşdirilmədiyi, tədqiqat suallarının istiqamətləndirməsi altında induktiv təhlildən ortaya çıxdığı bildirilir.

Beş dizayn ölçüsü nə vaxt yaradıldı?

İstifadəolunma rahatlığı, əlçatanlıq, möhkəmlik, dəqiqlik və fərdiləşdirmə ölçüləri xam məlumat toplanmazdan əvvəl iştirakçılara tətbiq edilmiş kateqoriyalar deyil. İstifadəçi töhfələri təhlil edildikdən sonra insan–maşın qarşılıqlı əlaqəsi və əlçatanlıq ədəbiyyatındakı formalaşmış anlayışlardan istifadə edilərək nəticələri qruplar arasında müqayisə etmək üçün analitik alətlər kimi istifadə olunmuşdur.

Mənbə bu ölçülərin sıralamasının da təhlildən sonra aydınlığı və müqayisəni asanlaşdırmaq məqsədilə yaradıldığını bildirir.

İntellektual əlillik kontekstində nəticələr

İştirakçıların bildirdiyi ehtiyaclar əsasən idrak yükü, tapşırıq ardıcıllığı, prioritetləşdirmə və yazılı təlimatların anlaşılması ətrafında cəmlənmişdir. Xüsusilə prosedurların tez-tez dəyişdiyi iş yerlərində hansı işin hansı ardıcıllıqla və hansı müddətdə tamamlanacağının aydın olmaması səhv, qeyri-müəyyənlik və stress yarada bilər.

Təklif olunan dizayn istiqamətləri addım-addım iş axınları, sadələşdirilmiş interfeyslər, xatırlatmalar, yoxlama siyahıları, aydın geribildirim, asan oxunan məlumat və şəxsin öyrənmə sürətinə uyğunlaşdırıla bilən sistemlərdir.

Görmə əlilliyi kontekstində nəticələr

Əsas problem rəqəmsal məzmunun yardımçı texnologiyalar tərəfindən əlçatan şəkildə təqdim edilməsidir. Ekran oxuyucusu ilə uyğunsuz proqram təminatı, semantik quruluşu zəif sənədlər, izahsız vizuallar və əlçatmaz PDF strukturları mühüm problemlər kimi bildirilmişdir.

Ekran oxuyucusu, böyütmə, Braille, toxunma qarşılıqlı əlaqəsi və AI əsaslı təsvir izah sistemləri potensial alətlərdir; lakin bu alətlərin müxtəlif tətbiqlər arasında etibarlı işləməsi və yaratdığı məlumatın düzgün olması zəruridir.

Fiziki əlillik kontekstində nəticələr

Ehtiyaclar yalnız proqram interfeysinə deyil, cihazların fiziki yerləşməsinə və iş sahəsinin düzəninə də aiddir. Təkrarlanan və ya dəqiq motor hərəkətlərini azaltmaq; səsli idarəetmə, açar, göz izləmə kimi alternativ giriş üsulları təqdim etmək; cihazları əlçatan məsafə və yüksəkliklərdə yerləşdirmək vacibdir.

Həm avadanlıq, həm də proqram təminatı istifadəçinin motor qabiliyyətinə görə fərdiləşdirilə bilməlidir.

Eşitmə əlilliyi kontekstində nəticələr

Əsas ehtiyac iş yerinin yalnız səsli kommunikasiyadan asılı olmamasıdır. Görüş, təlim, gündəlik kommunikasiya və fövqəladə vəziyyət xəbərdarlıqları real vaxtlı subtitr, yazılı kommunikasiya, işarə dili, vizual siqnal və haptik bildiriş kimi alternativ kanallarla dəstəklənməlidir.

Subtitrin mövcudluğu təkbaşına kifayət deyil; onun vaxtlaması və dəqiqliyi də etibarlı olmalıdır. Yanlış nitq–mətn çevrilməsi və ya səhv işarə dili tərcüməsi anlamanı və sistemə etimadı azalda bilər.

Qruplar arasında ortaq nəticələr

Müxtəlif qarşılıqlı əlaqə formalarına baxmayaraq, bütün qruplarda əlçatan və anlaşılan məlumat, etibarlı sistemlər, istifadəçiyə uyğun tənzimlənə bilən texnologiyalar və dəstəkləyici təşkilati tətbiqlər təkrarlanan ortaq mövzulardır.

Müəlliflər xüsusilə əlçatanlığı ən güclü qruplararası ehtiyaclardan biri, fərdiləşdirməni isə qruplar arasındakı heterogenliyi idarə etməyin birləşdirici prinsipi kimi şərh edirlər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• İş yeri inklüzivliyində yalnız texniki əlçatanlığı deyil, təşkilati, mədəni və əməliyyat şərtlərini birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır.
• Dörd əlillik kontekstində müxtəlif qarşılıqlı əlaqə ehtiyacları vardır; vahid standart həll bütün istifadəçilər üçün kifayət deyil.
• İstifadəolunma rahatlığı, əlçatanlıq, möhkəmlik, dəqiqlik və fərdiləşdirmə qruplararası müqayisəyə uyğun beş mərkəzi dizayn ölçüsüdür.
• Əlçatan məlumat, sistem etibarlılığı, fərdiləşdirilə bilmə və inklüziv təşkilati tətbiqlər ortaq ehtiyaclardır.
• Disability manager, tutor və job coach kimi strukturlaşdırılmış dəstək rollarının mövcudluğu inklüzivlik baxımından mühüm ola bilər.
• Əlçatanlıq tək cihaz xüsusiyyəti deyil, sənəd, proqram təminatı, təlim, proses və fiziki məkanı əhatə edən sistem xüsusiyyəti kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Hər hansı yardımçı texnologiyanın iş performansını müəyyən faiz artırdığı göstərilməyib.
• AI əsaslı fərdiləşdirmənin effektiv olduğu eksperimental olaraq sınaqdan keçirilməyib.
• Real vaxtlı subtitr, naviqasiya, ağıllı əsa və ya başqa cihaz bu tədqiqatda laboratoriya sınağından keçirilməyib.
• Beş qarşılıqlı əlaqə ölçüsü kəmiyyət bal şkalası və ya psixometrik test kimi doğrulanmayıb.
• 54 iştirakçıdan əldə olunan nəticələr bütün əlilliyi olan işçi əhalisinə ümumiləşdirilə bilməz.
• İtaliyadakı təşkilati və mədəni nəticələrin digər ölkələrdə eyni şəkildə ortaya çıxacağı göstərilməyib.
• Sosio-texniki ekosistem çərçivəsi səbəbiyyət əmsallarına malik riyazi model deyil.

Statistik təhlil və ya riyazi formula varmı?

Xeyr. Tədqiqat keyfiyyət tədqiqatıdır. Mənbədə reqressiya, hipotez testi, p-dəyəri, etibar intervalı, təsir ölçüsü və ya riyazi tənlik yoxdur.

İştirakçı sayları təsviri nümunə məlumatıdır. İstifadəçi ehtiyacları isə keyfiyyət kodlaşdırması və tematik sintezlə yaradılmışdır; bir ehtiyacın başqa ehtiyacdan “statistik olaraq daha mühüm” olduğu nəticəsi çıxarılmamalıdır.

Tədqiqatın güclü tərəfi

Tədqiqatın güclü tərəfi dörd müxtəlif əlillik kontekstini eyni tədqiqat daxilində müqayisə etməsi və yalnız əlilliyi olan şəxsləri deyil, birlikləri, texnologiya mütəxəssislərini, təlimçiləri, siyasət aktorlarını, inklüzivlik üzrə məsul şəxsləri və tədqiqatçıları eyni müzakirə prosesinə daxil etməsidir.

Digər mühüm tərəf texnoloji ehtiyacları iş mədəniyyəti və təşkilati tətbiqlərdən ayırmamasıdır. Beləliklə, “daha yaxşı cihaz” ilə “daha inklüziv iş yeri” arasındakı fərq görünən olur.

Başlıca məhdudiyyətlər

Nümunənin ölçüsü və tərkibi:54 iştirakçı və maraqlı tərəf əlillik vəziyyətlərinin və iş yeri kontekstlərinin geniş heterogenliyini təmsil etmək üçün kifayət etməyə bilər.

Coğrafi və mədəni kontekst:Tədbirlər İtaliyada keçirilmişdir. Təşkilati tətbiqlər, əlçatanlıq mədəniyyəti və dəstək mexanizmləri başqa ölkə və sektorlarda fərqli ola bilər.

Kəşfiyyat xarakterli keyfiyyət dizaynı:Nəticələr istifadəçi və maraqlı tərəf təcrübələrindən əldə olunan keyfiyyət mövzularıdır; əhali səviyyəsində yayılma nisbətləri və ya səbəb təsirləri təmin etmir.

Funksional prototip yoxdur:Tədqiqatın “prototyping” mərhələsi analitikdir. Dizayn ehtiyacları real məhsulla doğrulanmayıb.

Məlumata çıxış:Xam keyfiyyət məlumatları məxfilik məhdudiyyətləri və davam edən layihə fəaliyyətləri səbəbindən ictimaiyyət üçün açıq deyil.

Kodlaşdırma hesabatı:İki tədqiqatçının müstəqil açıq kodlaşdırması, konsensus prosesi və lazım olduqda üçüncü tədqiqatçının vasitəçiliyi izah edilsə də, Cohen's kappa kimi sayısal kodlayıcılararası uyğunluq metrikası bildirilmir.

Gələcək tədqiqatlar

Müəlliflər daha geniş və müxtəlif istifadəçi qrupları ilə digər Avropa ölkələrində müqayisəli tədqiqatların aparılmasını təklif edirlər. Beləliklə, ehtiyacların müxtəlif coğrafi, təşkilati və əlillik kontekstlərində nə dərəcədə keçərli olduğu qiymətləndirilə bilər.

Texnologiya baxımından gələcəkdə AI dəstəkli fərdiləşdirmə, platformalararası yardımçı texnologiya uyğunluğu, adaptiv idrak dəstəyi, multimodal əlçatanlıq xüsusiyyətləri, erqonomik qarşılıqlı əlaqə modelləri və real vaxtlı kommunikasiya alətləri inkişaf etdirilə və real iş mühitində eksperimental olaraq doğrulana bilər.

Təşkilati strategiyalar da texnologiya ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir; çünki tədqiqatın əsas nəticəsi texnoloji müdaxilənin təkbaşına inklüziv iş mühiti yaratmamasıdır.

Verianla Live / Live Figure uyğunluğu

TədqiqatLive Process üçün uyğundur. Empatiya → problemi müəyyənləşdirmə → ideya inkişafı → analitik prototipləşdirmə → açıq kodlaşdırma → üç əsas mövzu → beş qarşılıqlı əlaqə ölçüsü prosesi sabit-parametrli şəkildə addım-addım göstərilə bilər.

İştirakçı saylarının dörd tədbir və maraqlı tərəf növü üzrə bölgüsüLive Comparekimi göstərilə bilər. Lakin tədqiqat kəmiyyət təsir modeli və ya eksperimental zaman sırası təqdim etmədiyi üçün texnologiyanın effektivliyini hesablayan istifadəçi nəzarətli simulyasiya yaratmaq elmi baxımdan uyğun deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq:Co-Creating Inclusive Work Environments for People with Disabilities

Azərbaycan dilində nəşr başlığı:Əlilliyi Olan Şəxslər üçün İnklüziv İş Mühitlərinin Birgə Yaradılması

Müəlliflər:Tiziana Guzzo, Carmine Abate, Maria Chiara Caschera.

Müəllif sırası:Mənbədə verildiyi kimi qorunmuşdur.

Bərabər töhfə:Mənbədə bərabər birinci müəllif və ya bərabər töhfə bəyanatı yoxdur.

Məsul müəllif:Maria Chiara Caschera.

Affiliasiya:National Research Council, Institute for Research on Population and Social Policies (CNR-IRPPS), Via Palestro 32, 00185 Rome, Italy.

Jurnal:Sustainability.

Nəşriyyat:MDPI.

Cild / nömrə / məqalə nömrəsi:18 / 12 / 5884.

DOI:10.3390/su18125884.

Göndərilmə tarixi:28 Aprel 2026.

Reviziya tarixi:4 İyun 2026.

Qəbul tarixi:7 İyun 2026.

Nəşr tarixi:9 İyun 2026.

Academic Editors:Vasile Gherhes və Diana Giurea.

Xüsusi buraxılış:Interdisciplinary Design for Sustainable Well-Being.

Mənbə növü:Article / Original Research. Kəşfiyyat xarakterli, keyfiyyət və iştirakçı tədqiqatıdır.

Rəyçilik statusu:Rəyli Sustainability jurnal məqaləsidir.

Lisenziya:Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY).

Rəsmi keçid:DOI 10.3390/su18125884 vasitəsilə MDPI rəsmi məqalə səhifəsi.

Tədqiqat konteksti:NewWorkTech layihəsi çərçivəsində İtaliyada keçirilmiş dörd co-creation tədbiri.

Tədbir tarixi:Sentyabr–Oktyabr 2025.

Ümumi iştirakçı və maraqlı tərəf:54.

Əlilliyi olan iştirakçıların sayı:Mənbə Cədvəl 3 dəyərlərinin cəminə görə 22.

Digər maraqlı tərəflər:Mənbə Cədvəl 3 dəyərlərinin cəminə görə 32; birlik nümayəndələri, siyasət hazırlayanlar, texnologiya mütəxəssisləri, təlimçilər, məşğulluqda inklüzivlik üzrə məsul şəxslər, disability manager rolları və tədqiqatçılardan ibarətdir.

Tədbirin müddəti:Hər tədbir üç saat.

Əlillik kontekstləri:İntellektual, görmə, fiziki və eşitmə əlilliyi.

Ssenari sayı:Səkkiz uydurma, lakin realistik iş yeri qarşılıqlı əlaqə ssenarisi.

Metod:Dizayn Yönümlü Düşüncə əsaslı participatory co-creation; Empathize, Define, Ideate və Prototype mərhələləri.

Mühüm metod məhdudiyyəti:Prototype mərhələsi işlək fiziki və ya rəqəmsal prototip istehsalı və sınağı deyil. İstifadəçi ehtiyacları və dizayn nəticələrinin analitik sintezidir.

Məlumat toplama:Slido Version 1.14.2 vasitəsilə yazılı cavablar və moderatorlu müzakirələr zamanı tədqiqatçı qeydləri.

Moderasiya:Hər tədbirdə iki moderator.

Keyfiyyət təhlili:İnduktiv açıq kodlaşdırma; iki tədqiqatçı müstəqil kodlaşdırma aparmış, kodlaşdırma çərçivələri ortaq müzakirə ilə inkişaf etdirilmiş, fikir ayrılıqları konsensusla və lazım olduqda üçüncü tədqiqatçının vasitəçiliyi ilə həll edilmişdir.

Sayısal kodlayıcı uyğunluğu:Mənbə Cohen's kappa və ya başqa sayısal inter-coder reliability əmsalı bildirmir.

Əsas təhlil sahələri:Sosial/təşkilati problemlər; texnoloji maneələr; müxtəlif əlillik kontekstlərində insan–maşın qarşılıqlı əlaqəsi ehtiyacları.

Beş qarşılıqlı əlaqə ölçüsü:Usability, accessibility, robustness, accuracy və personalization.

Formula:Riyazi formula yoxdur.

Statistik nəticəçıxarma:Reqressiya, hipotez testi, p-dəyəri, etibar intervalı və ya təsir ölçüsü bildirilməyib.

Tədqiqat daxilində fiqur:Nömrələnmiş elmi fiqur yoxdur. Mənbə beş əsas cədvəldən istifadə edir.

Etik iştirak:Yalnız 18 yaş və yuxarı könüllülər iştirak etmişdir. Bütün iştirakçılardan məlumat toplanmazdan əvvəl EUSurvey platforması vasitəsilə yazılı məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır.

Sağlamlıq məlumatı:Klinik, diaqnostik və ya həssas sağlamlıq məlumatı toplanmayıb; tibbi sənəd və ya sağlamlıq vəziyyəti qiymətləndirilməsi istənməyib.

Məlumatların qorunması:Şəxsiyyət məlumatları yalnız tədbir qeydiyyatı məqsədilə tədqiqat məlumatlarından ayrı işlənmişdir. Tədqiqat məlumatları anonim və aqreqasiya edilmişdir.

Etika komitəsi statusu:Müəlliflərin bəyanına görə tədqiqat klinik müdaxilə, biotibbi eksperiment və ya həssas sağlamlıq məlumatı ehtiva etmədiyi və anonim, şəxsiyyəti müəyyən edilə bilməyən minimal-risk məlumatlardan istifadə etdiyi üçün müvafiq GDPR və İtaliya qanunvericiliyi çərçivəsində rəsmi Ethics Committee/IRB təsdiqi zəruri hesab edilməyib. Tədqiqat CNR-in sosial və humanitar elmlər üzrə etik çərçivəsinə uyğun aparılmışdır.

Məlumatların əlçatanlığı:Məlumat dəsti iştirakçıların razılıqlarındakı məxfilik məhdudiyyətləri və davam edən layihə fəaliyyətləri səbəbindən ictimaiyyətə açıq deyil.

Maliyyələşdirmə:Avropa İttifaqının Horizon tədqiqat və innovasiya proqramı, Grant Agreement No. 101177176, NewWorkTech — “From the margins to the masses: Standard practices and innovative uses of technology in augmenting different abilities of people in the world of work”; HORIZON-CL2-2024-TRANSFORMATIONS-01-11 çağırışı.

Maraqlar toqquşması:Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan etmişlər.

Müəllif töhfələri:Conceptualization: Tiziana Guzzo və Maria Chiara Caschera; methodology: Tiziana Guzzo və Maria Chiara Caschera; validation: Tiziana Guzzo və Maria Chiara Caschera; formal analysis: Tiziana Guzzo və Maria Chiara Caschera; investigation: Tiziana Guzzo və Maria Chiara Caschera; data curation: Tiziana Guzzo, Maria Chiara Caschera və Carmine Abate; original draft: Tiziana Guzzo; review and editing: Maria Chiara Caschera; visualization, supervision, project administration və funding acquisition: Tiziana Guzzo.

Əsas məhdudiyyətlər:Nümunənin ölçüsü və tərkibi bütün əlillik vəziyyətlərinin heterogenliyini təmsil etməyə bilər; tədqiqat müəyyən İtaliya təşkilati və mədəni kontekstlərinə əsaslanır; nəticələr kəşfiyyat xarakterli keyfiyyət sübutudur; funksional texnologiyalar sınaqdan keçirilməyib; xam məlumat məxfilik səbəbindən ictimaiyyətə açıq deyil.

Gələcək doğrulama ehtiyacı:Daha böyük və müxtəlif istifadəçi qrupları ilə digər Avropa ölkələrində müqayisəli tədqiqat; konkret texnoloji həllərin real iş mühitində hazırlanması və qiymətləndirilməsi; AI əsaslı fərdiləşdirmə, platformalararası yardımçı texnologiya uyğunluğu, multimodal əlçatanlıq və təşkilati dəstək strategiyalarının birlikdə sınaqdan keçirilməsi.

Əsas şərh məhdudiyyəti:Tədqiqat əlilliyi olan şəxslərin və maraqlı tərəflərin bildirdiyi ehtiyaclardan dizayn tələbləri çıxarır. Konkret texnologiyanın məhsuldarlığı, muxtariyyəti, inklüzivliyi və ya rifahı müəyyən ölçüdə artırdığını eksperimental olaraq göstərmir.