1. Mənbə başdan sona nəzərdən keçirildimi? Bəli; 28 səhifə, 4 şəkil, 8 cədvəl, metod, tapıntılar, nəticə və ədəbiyyat siyahısı nəzərdən keçirildi. 2. Orijinal biblioqrafik kimlik doğrulandımı? Bəli; müəlliflər, sıralama, qurumlar, DOI, tarix, nəşr növü və lisenziya yoxlanıldı. 3. Tədqiqatın elmi növü düzgün müəyyən edildimi? Bəli; 38 alətin sistematik icmalına əsaslanan müqayisəli, çoxmetodlu tədqiqatdır. 4. Mənbədən kənar təcrübə, nümunə, nəticə və ya statistika əlavə edildimi? Xeyr. 5. Mənbədəki 20 xüsusiyyət və 5 semiotik səviyyə qorundumu? Bəli. 6. Jaccard formulu və nəticələri düzgün izah edildimi? Bəli; hesablama prinsipi izah edilərkən mənbədə olmayan oxşarlıq məlumatları yaradılmadı. 7. Mənbə şəkilləri qiymətləndirildimi? Bəli; metod və nəzəri quruluş üçün izahedici sxemlər planlaşdırıldı. 8. Vizual yenidənqurma təhlükəsizdirmi? Bəli; izahedici sxemlər mənbədəki əlaqələrə əsaslanır, kəmiyyət matrisi uydurulmur. 9. Mənbədaxili uyğunsuzluqlar gizlədildimi? Xeyr; Cədvəl 2-dəki göstərici cəmi uyğunsuzluqları izah edildi. 10. Elmi şərh sərhədləri qorundumu? Bəli; sənədləşdirmə çatışmazlığı ölçmənin etibarsızlığı ilə eyniləşdirilmədi. 11. HTML və tərcümə təhlükəsizliyi nəzərə alındımı? Bəli; xarici script, iframe, xarici şəkil və icra edilə bilən JavaScript istifadə edilmədi. 12. OTA uyğunluq qapısı qiymətləndirildimi? Bəli; şərti uyğun, tarixi texniki terminologiyanın doğrulanması tələb olunur.

İctimai açıq məkan (Public Open Space, POS), parklar, meydanlar, küçələr, sahilyanı ərazilər, yaşıl dəhlizlər və oyun meydançaları kimi cəmiyyətin istifadəsinə açıq xarici məkanları əhatə edən şəhər mühiti komponentidir. İctimai açıq məkan keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi alətləri isə bu məkanların əlçatanlıq, təhlükəsizlik, komfort, funksionallıq, ekoloji performans və ictimai istifadə kimi xüsusiyyətlərini müəyyən göstəricilər əsasında araşdıran qiymətləndirmə sistemləridir.

Jamal Al-Qawasmi, Md Rafsun Jany və Ziad Ashour tərəfindən aparılan tədqiqat, ictimai açıq məkan keyfiyyətini ölçmək məqsədilə hazırlanmış qiymətləndirmə alətlərinin niyə bir-birindən fərqli nəticələr və ya şərhlər yarada bildiyini araşdırır. Tədqiqatda sistematik ədəbiyyat axtarışı ilə müəyyən edilmiş 38 qiymətləndirmə aləti, strukturlaşdırılmış məzmun təhlilindən istifadə edilərək müqayisə edilmişdir. Alətlərdə müəyyən edilən 20 xüsusiyyət, beş səviyyəli semiotik çərçivə daxilində qiymətləndirilmişdir.

Semiotik yanaşma qiymətləndirmə alətini yalnız göstəricilərin toplandığı yoxlama siyahısı kimi deyil; məlumatın ölçüldüyü, təşkil edildiyi, mənalandırıldığı, qərarvermədə istifadə edildiyi və institusional kontekstdə legitimlik qazandığı çoxqatlı sosial-texniki sistem kimi nəzərdən keçirir.

Tədqiqatın əsas tapıntılarına görə nəzərdən keçirilən alətlərin %57,9-da tam əməliyyat tərifləri yoxdur. Alətlərin %55,3-ü yalnız subyektiv göstəricilərə əsaslanır. Yenə %55,3-ü birbaşa tətbiqə hazır, ətraflı ölçmə alətlərindən çox, tətbiq zamanı uyğunlaşdırma tələb edən qiymətləndirmə çərçivələridir.

Jaccard oxşarlıq təhlili, 38 alət arasında yaradılan 703 unikal alət cütünün ümumi oxşarlığının aşağı ilə orta səviyyə arasında olduğunu göstərmişdir. Orta Jaccard oxşarlığı 0,31, median oxşarlıq isə 0,29 olaraq bildirilmişdir. Nəzərdən keçirilən alətlərdən heç bir cütün bütün qiymətləndirmə xüsusiyyətləri baxımından tam eyni profilə malik olmadığı müəyyən edilmişdir.

Tədqiqatın əsas nəticəsi ictimai açıq məkan qiymətləndirmə alətləri arasındakı fərqlərin yalnız hansı göstəricilərin seçilməsindən qaynaqlanmamasıdır. Ölçmə prosedurları, göstərici iyerarxiyaları, konseptual təriflər, hədəf istifadəçilər, tətbiq miqyasları və institusional kontekstlər arasındakı uyğunsuzluqlar da müqayisə edilə bilməni məhdudlaşdırır.

Tədqiqatçılar bu problemə qarşı bütün qiymətləndirmə alətlərinə eyni göstəricilərin məcburi tətbiqini təklif etmirlər. Bunun əvəzinə qiymətləndirmə sisteminin necə qurulduğunu və necə işlədiyini aydın şəkildə sənədləşdirməyi hədəfləyən semiotik uyğunluq çərçivəsi (semiotic compliance framework) təklif edirlər.

Bu yanaşma, fərqli şəhər, mədəni və institusional şərait üçün hazırlanmış alətlərin özünəməxsusluğunu qoruyarkən nəticələrinin hansı şərtlərdə mənalı şəkildə müqayisə edilə biləcəyini anlamağı hədəfləyir. Bununla belə tədqiqat, təklif olunan çərçivənin tətbiqi ilə bütün alətlərin avtomatik olaraq ekvivalent və ya etibarlı olacağını eksperimental şəkildə göstərmir.

İctimai açıq məkan keyfiyyəti niyə tək bir ölçü ilə müəyyən edilə bilməz?

İctimai açıq məkanlar şəhərlərin yalnız fiziki boşluqları deyil. Bu məkanlar insanların dincəlməsinə, hərəkət etməsinə, qarşılaşmasına, sosial münasibətlər qurmasına və ictimai həyata qatılmasına imkan yarada bilər. Eyni zamanda bitki örtüyü, yağış sularının idarə edilməsi, bioloji müxtəliflik və şəhər temperaturu kimi ekoloji funksiyalarla da əlaqəlidir.

Buna görə ictimai açıq məkanın keyfiyyəti yalnız görünüşü, ölçüsü və ya yaşıl sahə miqdarı ilə müəyyən edilə bilməz. İstifadəçilərin məkana çata bilməsi, özlərini təhlükəsiz hiss etməsi, müxtəlif sosial qrupların məkandan istifadə edə bilməsi və məkanın baxımının davamlı olması da qiymətləndirmədə mühüm ola bilər.

Lakin bütün tədqiqat sahələri eyni xüsusiyyətlərə eyni prioritet vermir. Şəhər dizaynı tədqiqatları məkan təşkilini və istifadəçi təcrübəsini önə çıxara bilər, şəhər planlaşdırması araşdırmaları isə torpaq istifadəsi, xidmət bölgüsü və idarəetmə ilə daha çox maraqlana bilər. Landşaft memarlığı da bitki, ekoloji və ətraf mühit komponentlərinə fərqli çəki verə bilər.

Bu müxtəliflik öz-özlüyündə elmi problem deyil. Problem, fərqli konseptual və metodoloji əsaslara malik qiymətləndirmə sistemlərinin sanki eyni şeyi eyni üsulla ölçürmüş kimi müqayisə edilməsidir.

Göstəricinin eyni adı daşıması onun eyni şeyi ölçməsi deməkdirmi?

Xeyr. Tədqiqatın çıxış nöqtələrindən biri eyni göstərici adının müxtəlif alətlərdə müxtəlif şəkildə tərif edilə bilməsidir.

Məsələn təhlükəsizlik anlayışı bir qiymətləndirmə sistemində istifadəçilərin təhlükəsizlik qavrayışına dair sorğu cavabları ilə təmsil oluna bilər. Başqa sistem təhlükəsizliyi fiziki mühit şəraitinin ekspert tərəfindən araşdırılması ilə qiymətləndirə bilər.

Hər iki yanaşma təhlükəsizliklə bağlıdır; lakin əldə olunan məlumatların xarakteri eyni deyil. Birincisi istifadəçi təcrübəsi haqqında məlumat verir, ikincisi isə müəyyən edilmiş fiziki şərait haqqında məlumat təqdim edir.

Bu nümunə tədqiqatda vurğulanan ölçmə və mənalandırma fərqini izah etmək üçündür; mənbədə iki konkret alətin bildirilmiş müqayisə nəticəsi kimi təqdim edilmir.

Qiymətləndirmə nəticəsini düzgün şərh etmək üçün yalnız göstəricinin adını deyil, ölçülən dəyişənin tərifini, məlumat mənbəyini, sual formasını, ballandırma üsulunu və tətbiq şərtlərini də bilmək lazımdır.

Semiotika İctimai Məkanın Qiymətləndirilməsində Nə İşə Yarayır?

Semiotika (semiotics), işarə və simvolların necə məna qazandığını araşdıran nəzəri yanaşmadır. Bu tədqiqatda qiymətləndirmə göstəriciləri və onlardan əldə olunan ballar real məkan və sosial xüsusiyyətləri təmsil edən işarələr kimi nəzərdən keçirilir. Bir balın mənası yalnız rəqəmsal qiymətindən deyil; necə ölçüldüyündən, hansı anlayışı təmsil etdiyindən və hansı kontekstdə istifadə olunduğundan yaranır.

İşarələyən və işarələnən münasibəti

Semiotik baxımdan qiymətləndirmə nəticəsində iki əsas komponent fərqləndirilə bilər:

• İşarələyən (signifier): Müşahidə edilə bilən ifadə formasıdır. Rəqəmsal bal, kateqoriya adı və ya qrafik simvol ola bilər.
• İşarələnən (signified): Bu ifadənin təmsil etdiyi anlayışdır. Əlçatanlıq, komfort, təhlükəsizlik və ya ümumi keyfiyyət kimi xüsusiyyət ola bilər.

Qiymətləndirmə alətinin yaratdığı bal ilə ictimai məkanın gerçək xüsusiyyəti arasında təbii və öz-özünə yaranan bərabərlik yoxdur. Bu əlaqə ölçmə qaydaları, əməliyyat tərifləri, konseptual çərçivə və şərh prinsipləri vasitəsilə qurulur.

Deməli, iki qiymətləndirmə sisteminin eyni rəqəmsal bal verməsi onların eyni səviyyədə məkan keyfiyyətini ölçdüyünün sübutu deyil.

Beş səviyyəli semiotik çərçivə

Tədqiqat klassik semiotikanın sintaktik, semantik və praqmatik fərqləndirmələrini ölçmə prosedurları və sosial-institusional kontekstlə birləşdirərək beş səviyyəli təhlil quruluşundan istifadə edir.

1. Empirik səviyyə: Ölçmənin əsası

Empirik səviyyə göstəricinin hansı müşahidə və ya məlumata əsaslandığını və bu məlumatın necə ölçülə bilən qiymətə çevrildiyini nəzərdən keçirir.

Burada verilməli əsas suallar bunlardır: Hansı xüsusiyyət ölçülür? Məlumat haradan əldə edilir? Göstərici necə hesablanır? Ölçmənin təkrarlana bilməsi üçün hansı prosedurlar tələb olunur?

Subyektiv göstəricilər fərdlərin qavrayışlarını, fikirlərini və ya təcrübələrini əks etdirir. Obyektiv göstəricilər isə müəyyən fiziki, məkan və ya digər müşahidə edilə bilən xüsusiyyətlərin ölçülməsinə əsaslanır.

Tədqiqat subyektiv ölçmələrin elmi baxımdan dəyərsiz olduğunu irəli sürmür. Vurğulanan problem müxtəlif sübut növlərinin bir-birinə ekvivalent qəbul edilməsi və onları yaradan prosedurların kifayət qədər izah edilməməsidir.

2. Sintaktik səviyyə: Göstəricilərin təşkili

Sintaktik səviyyə göstəricilərin hansı kateqoriya və alt kateqoriyalar altında təşkil edildiyini, qiymətləndirmə sisteminin neçə iyerarxik qatdan ibarət olduğunu və göstəricilərin daha yüksək səviyyəli nəticələrə necə çevrildiyini araşdırır.

Bir sistem yalnız göstəricilər siyahısı təqdim edə bilər. Başqa sistem kateqoriyaları, ballandırma mərhələlərini və nəticələrin birləşdirilməsi üçün zəruri prosedurları daha ətraflı müəyyən edə bilər.

Aqreqasiya (aggregation), bir neçə göstəricinin müəyyən qaydalara əsasən daha yüksək səviyyəli qiymətləndirmə nəticəsinə çevrilməsidir. Çəkiləndirmə (weighting) isə göstəricilərə və ya kateqoriyalara fərqli nisbi əhəmiyyət verilməsini ifadə edir.

Tədqiqatın mühüm tapıntılarından biri alətlərin struktur baxımından oxşar görünməsinin onların eyni aqreqasiya və ya çəkiləndirmə qaydalarından istifadə etməsi demək olmamasıdır.

3. Semantik səviyyə: Ölçülən anlayışın mənası

Semantik səviyyə qiymətləndirmə alətinin nəyi ölçdüyünü iddia etdiyini və ölçülən anlayışın hansı nəzəri sərhədlər daxilində tərif edildiyini araşdırır.

Məsələn, ictimai açıq məkan keyfiyyəti bir şəhər planlaşdırma yanaşmasında şəhər xidmətlərinin əlçatanlığı ilə, başqa nəzəri yanaşmada məkan təcrübəsi və sosial qarşılıqlı əlaqə ilə əlaqələndirilə bilər.

Hər iki qiymətləndirmə sistemi eyni ümumi anlayışdan istifadə edə bilər. Lakin göstərici seçiminin əsaslandığı nəzəri yanaşma fərqli olduqda ölçülən konstruktun əhatəsi də fərqlənə bilər.

Ölçülən konstrukt (construct), qiymətləndirmə alətinin təmsil etməyi hədəflədiyi konseptual xüsusiyyətdir. Konstrukt birbaşa tək fiziki kəmiyyət olmaq məcburiyyətində deyil; müxtəlif göstəricilər vasitəsilə nəzərdən keçirilən çoxölçülü anlayış ola bilər.

4. Praqmatik səviyyə: Alətin kim tərəfindən və harada istifadə edilməsi

Praqmatik səviyyə qiymətləndirmə nəticəsinin hansı istifadəçiyə yönəldiyini, hansı qərar üçün yaradıldığını və hansı məkan kontekstində tətbiq edilməli olduğunu araşdırır.

Alət bir məhəlləni, parkı, universitet kampusunu və ya daha geniş şəhər ərazisini qiymətləndirmək üçün hazırlanmış ola bilər.

Qiymətləndirmə alətinin müəyyən məkan növü və istifadəçi qrupu üçün hazırlanması onun fərqli kontekstdə eyni keçərliliklə istifadə edilə biləcəyini avtomatik göstərmir.

5. Sosial səviyyə: Etimad, legitimlik və institusional kontekst

Sosial səviyyə alətin kim tərəfindən hazırlandığını, hansı mədəni və coğrafi kontekstdə yarandığını, necə doğrulandığını və hansı qurumlar və ya peşə icmaları tərəfindən qəbul edildiyini araşdırır.

Bu səviyyədə iki mühüm anlayış var:

• Etibarlılıq (reliability): Qiymətləndirmənin oxşar şəraitdə təkrarlandıqda nə dərəcədə ardıcıl nəticələr verə bildiyi ilə bağlıdır.
• Keçərlilik (validity): Qiymətləndirmə alətinin ölçdüyünü iddia etdiyi anlayışı hansı dərəcədə təmsil etdiyinə dair sübut və əsaslandırmalarla bağlıdır.

Tədqiqat etibarlılıq və keçərlilik sübutlarını sosial səviyyə daxilində təsnif edir. Bunun səbəbi bu xüsusiyyətlərin yalnız texniki quruluşa deyil, alətin xaricdən qiymətləndirilə bilən etibarlılığına və legitim istifadəsinə dair sənədləşdirmə funksiyasına diqqət yetirilməsidir.

Bu təsnifat keçərliliyin ölçülən anlayışla nəzəri əlaqəsini aradan qaldırmır; bu, tədqiqatın analitik seçimidir.

Beş səviyyə niyə birlikdə araşdırılmalıdır?

Alətin yalnız ölçmə üsulunu bilmək kifayət deyil. Ölçülən məlumatın hansı konstruktaya çevrildiyi, nə məna verdiyi, kim tərəfindən istifadə ediləcəyi və hansı institusional şəraitdə keçərli sayılacağı da qiymətləndirmə nəticəsinin şərhinə təsir edir.

Tədqiqatın səviyyələrarası struktur uyğunsuzluğu (cross-level structural misalignment) kimi müəyyən etdiyi problem bu komponentlərin bir-biri ilə kifayət qədər uyğun və ya aydın əlaqələndirilməməsidir.

Bu uyğunsuzluq, fərqli göstəricilər istifadə edilməsə belə, iki sistemin nəticələrini ekvivalent saymağı çətinləşdirə bilər.

İyirmi qiymətləndirmə xüsusiyyətinin hamısı

Strukturlaşdırılmış məzmun təhlili nəticəsində tədqiqatçılar 38 alətdə təkrarlanan 20 xüsusiyyət müəyyən etmişdir. Bu xüsusiyyətlər alətlərin sənədlərində müşahidə olunan keyfiyyətlərdən törədilmiş və beş semiotik səviyyəyə yerləşdirilmişdir.

Bu cədvəl 20 xüsusiyyətin əhatəsini göstərir. Tədqiqatçıların məqsədi bu xüsusiyyətlərdən çıxış edərək vahid universal keyfiyyət balı hesablamaq və ya alətləri ən yaxşıdan ən pisə sıralamaq deyil. Məqsəd fərqlərin hansı səviyyələrdə yarandığını sistematik şəkildə araşdırmaqdır.

Tədqiqatın Metodu və Tapıntıları

Tədqiqatın dörd mərhələli metodu

Tədqiqat dörd ardıcıl mərhələdən ibarətdir: sistematik ədəbiyyat axtarışı ilə alətlərin müəyyən edilməsi, strukturlaşdırılmış məzmun təhlili ilə xüsusiyyətlərin çıxarılması, semiotik çərçivəyə uyğunlaşdırma və statistik təhlil.

Birinci mərhələ: Sistematik ədəbiyyat axtarışı

Alətlərin müəyyən edilməsi məqsədilə Scopus və Web of Science məlumat bazalarında axtarış aparılmışdır. Axtarış ictimai açıq məkan növlərini təsvir edən ifadələrlə qiymətləndirmə alətlərini təsvir edən ifadələri birlikdə istifadə etmişdir.

Birinci anlayış qrupu “public open space”, “urban open space”, “campus open space”, “residential open space” və “placemaking” terminlərini əhatə edir. İkinci qrup isə “assessment tool”, “rating tool”, “assessment system”, “rating system”, “assessment framework”, “assessment instrument”, “evaluation framework” və “indicator” kimi terminləri ehtiva edir.

Axtarışda yalnız ingilisdilli nəşrlər qiymətləndirməyə daxil edilmiş, nəşr tarixinə məhdudiyyət qoyulmamışdır. Jurnal məqalələri, konfrans materialları və kitab fəsilləri axtarış əhatəsindədir.

Tədqiqatın daxil etmə şərtləri iki əsas tələbə əsaslanır: birincisi, alətdə kateqoriyalar, alt kateqoriyalar və göstəricilərdən ibarət müəyyən edilə bilən ölçmə strukturunun olmasıdır. İkincisi isə alətin ətraflı araşdırılması üçün kifayət qədər metodoloji və struktur sənədləşmənin mövcud olmasıdır.

PRISMA, sistematik icmallarda qeydlərin müəyyən edilməsini, ələnməsini və yekun seçimini şəffaf şəkildə bildirmək üçün istifadə olunan hesabat yanaşmasıdır. Bu tədqiqatda PRISMA axını 38 alətə necə çatıldığını izləməyə imkan verir.

Axtarış əhatəsinin yalnız ingilisdilli nəşrlərlə məhdudlaşdırılması vacibdir. Tədqiqatın 38 aləti dünyada hazırlanmış bütün ictimai açıq məkan qiymətləndirmə alətlərinin tam siyahısı kimi şərh edilməməlidir.

İkinci mərhələ: Strukturlaşdırılmış məzmun təhlili

Müəyyən edilən alətlərin nəşrləri və müvafiq metod sənədləri standartlaşdırılmış kodlaşdırma şablonu əsasında araşdırılmışdır.

Tədqiqatçılar iki tamamlayıcı yanaşmadan istifadə etmişdir:

• Deduktiv məzmun təhlili: Ədəbiyyatdan əvvəlcədən müəyyən edilmiş anlayış və kateqoriyalar əsasında sənədlərin araşdırılmasıdır.
• İnduktiv məzmun təhlili: Sənədlər araşdırılarkən əvvəlcədən müəyyən edilməmiş təkrarlanan xüsusiyyət və mövzuların üzə çıxarılmasıdır.

Qeyri-müəyyən sənədlərdə yalnız doğrulana bilən sübutlara əsaslanan ehtiyatlı təsnifat aparılmışdır.

Kodlaşdırmanın etibarlılığını yoxlamaq məqsədilə 10 alət, iki tədqiqatçı tərəfindən müstəqil kodlaşdırılmışdır. Uyğunsuzluqlar strukturlaşdırılmış müzakirələr vasitəsilə həll edilmiş və razılaşmadan əvvəl kodlaşdırıcılararası ilkin uyğunluğun %88-dən yüksək olduğu bildirilmişdir.

Kodlaşdırıcılararası uyğunluq iki qiymətləndiricinin eyni materialı təsnif edərkən nə dərəcədə eyni qərarlar verdiyini göstərir. Bu nisbət bütün 38 alətin müstəqil olaraq iki dəfə kodlaşdırıldığı demək deyil. Mənbə etibarlılıq yoxlamasının 10 alətdən ibarət nümunə üzərində aparıldığını bildirir.

Bundan əlavə, mənbədə %88-dən yüksək ilkin uyğunluq bildirilsə də, bu ifadəni müəyyən Cohen kappa və ya təsadüfə görə düzəldilmiş başqa bir etibarlılıq əmsalı kimi şərh etmək mümkün deyil. Belə əmsal mənbədə açıq şəkildə göstərilməmişdir.

Üçüncü mərhələ: Semiotik uyğunlaşdırma

Məzmun təhlilində müəyyən edilən 20 xüsusiyyət beş nəzəri səviyyə altında qruplaşdırılmışdır. Bu prosedur vasitəsilə alətlərin yalnız eyni göstəricilərdən istifadə edib-etmədiyi deyil, ölçmə, struktur, məna, istifadə və institusional mövqe baxımından necə fərqləndiyi araşdırılmışdır.

Xüsusiyyətlərin səviyyələr üzrə paylanması belədir:

Dördüncü mərhələ: Statistik müqayisə

Son mərhələdə 38 alətin xüsusiyyət paylanmaları təsviri statistika ilə araşdırılmışdır. Bundan əlavə, alətlər arasındakı oxşarlıq və fərqlərin qiymətləndirilməsi üçün Jaccard oxşarlıq yanaşmasından istifadə edilmişdir.

Təsviri statistika bir xüsusiyyətin neçə alətdə mövcud olduğunu və ümumi alət sayına nisbətini göstərir. Beləliklə, hər səviyyədə hansı xüsusiyyətlərin geniş yayılmış, hansılarının isə daha az bildirildiyi müəyyən edilmişdir.

Jaccard Oxşarlıq İndeksi Necə Hesablanır?

Jaccard oxşarlıq indeksi, iki çoxluğun ortaq elementlərini bu çoxluqların birləşməsindəki fərqli elementlərə nisbətləndirərək oxşarlığı ölçən əmsaldır. Tədqiqatda hər qiymətləndirmə aləti 20 xüsusiyyət üzrə kodlaşdırılmış kateqorik qiymətlərinin çoxluğu ilə təmsil edilmiş və bu çoxluqlar cüt-cüt müqayisə edilmişdir.

Jaccard formulu

Tədqiqatda izah edilən çoxluq əsaslı Jaccard hesabının riyazi ifadəsi belədir:

\[ J(A,B)=\frac{|A\cap B|}{|A\cup B|} \]

Burada:

• A: Birinci alətin kodlaşdırılmış xüsusiyyət qiymətlərindən ibarət çoxluqdur.
• B: İkinci alətin kodlaşdırılmış xüsusiyyət qiymətlərindən ibarət çoxluqdur.
• \(A\cap B\): Hər iki alətdə ortaq olan kodlaşdırılmış qiymətləri ifadə edir.
• \(A\cup B\): İki alətdən ən az birində olan fərqli kodlaşdırılmış qiymətlərin hamısını ifadə edir.
• \(|\cdot|\): Çoxluqdakı elementlərin sayını göstərir.
• \(J(A,B)\): İki alət arasındakı Jaccard oxşarlığıdır.

Jaccard əmsalı ölçüsüzdür və sıfırla bir arasında qiymət alır. Sıfır ortaq kodlaşdırılmış xüsusiyyət qiymətinin olmadığını, bir isə araşdırılan çoxluq təsvirində tam üst-üstə düşməni ifadə edir.

Bu formula tədqiqatda təsvir edilən Jaccard metodunun standart riyazi ifadəsidir. Mənbə tədqiqat hesablamanı çoxluqların kəsişməsi və birləşməsi ilə müəyyən edir və bu ifadənin üzərinə yeni oxşarlıq modeli qurmur.

Formulun öyrədici izahı

Formulun məntiqini anlamaq üçün tədqiqatın real nəticələrindən asılı olmayan, yalnız hesablama üsulunu izah edən nümunəyə baxmaq olar.

Birinci fərzi çoxluq A = {a, b, c, d}, ikinci fərzi çoxluq B = {b, c, e} olsun.

Hər iki çoxluqda ortaq elementlər b və c-dir. Buna görə kəsişmədə iki element var.

Birləşmə çoxluğunda a, b, c, d və e olmaqla beş fərqli element vardır.

Beləliklə, nümunənin Jaccard oxşarlığı:

\[ J(A,B)=\frac{2}{5}=0{,}40 \]

olaraq hesablanır.

Mühüm fərq: Bu 0,40 qiyməti tədqiqatın 38 alətindən hər hansı biri üçün bildirilmiş real tapıntı deyil. Yalnız formulun necə işlədiyini izah etmək üçün istifadə olunan fərzi hesablama nümunəsidir.

Niyə 703 alət cütü var?

Hər alət bütün digər alətlərlə bir dəfə müqayisə edildikdə, eyni müqayisənin əks istiqamətdə yenidən sayılmaması lazımdır.

38 fərqli alət üçün unikal ikili müqayisələrin sayı:

\[ N_{\text{çift}}=\frac{n(n-1)}{2} \]

düsturu ilə müəyyən edilir.

Burada n müqayisə edilən alətlərin sayıdır.

\[ N_{\text{çift}}=\frac{38\times37}{2}=703 \]

Bu hesablama 38 alətin bir-biri ilə yaratdığı fərqli ikili kombinasiyaların sayını göstərir. Eyni alətin özü ilə müqayisəsi bu say daxilində deyil.

Orta və median oxşarlıq arasındakı fərq

Orta oxşarlıq, bütün alət cütlərinin Jaccard əmsallarının cəminin cütlərin sayına bölünməsi ilə əldə edilir.

Median oxşarlıq isə əmsallar kiçikdən böyüyə sıralandıqda orta mövqedə olan qiymətdir.

Tədqiqatda ümumi orta 0,31 və median 0,29 olaraq bildirilmişdir. Bu iki rəqəm qiymətləndirilən alətlərin kodlaşdırılmış xüsusiyyətləri baxımından geniş miqyasda məhdud oxşarlıq göstərdiyini ortaya qoyur.

Bu əmsallar birbaşa ictimai açıq məkanların fiziki keyfiyyətini deyil, qiymətləndirmə sistemlərinin kodlaşdırılmış xüsusiyyət profilləri arasındakı oxşarlığı ölçür.

Jaccard təhlilinin əsas nəticələri

Ümumi profil: 703 cütün təxminən %16-da Jaccard oxşarlığı 0,20-dən aşağıdır. Ümumi səviyyədə heç bir alət cütü tamamilə eyni profilə malik deyil. Müşahidə olunan ən yüksək inteqrə olunmuş oxşarlıq 0,80-dir və beş cütdə görülmüşdür.

Empirik səviyyə: Orta 0,24, median 0,17-dir. Cütlərin %15-də heç bir ortaq empirik kodlaşdırma yoxdur. Bu nəticə xüsusilə məlumat növü, ölçmə tərifi, sorğu suallarının aydınlığı və göstəricinin müəyyənliyi baxımından fərqliliyə işarə edir.

Sintaktik səviyyə: Orta oxşarlıq 0,45 olmaqla beş səviyyə arasında ən yüksək qiymətdir. Lakin tədqiqatın bu səviyyə üçün istifadə etdiyi kateqorik xüsusiyyətlər məhdud sayda kodlaşdırma kombinasiyası yaratdığı üçün yüksək oxşarlıq ballandırma və ya çəkiləndirmə prosedurlarının həqiqətən eyni olduğunu sübut etmir.

Semantik səviyyə: Orta 0,39-dur. Alətlərin əhəmiyyətli hissəsi eyni ümumi ictimai açıq məkan keyfiyyəti anlayışını hədəfləyir. Lakin eyni anlayışı hədəfləmək eyni nəzəri əhatəni və göstərici mənbəyini istifadə etmək demək deyil.

Praqmatik səviyyə: Orta 0,35-dir. Cütlərin %14,4-də tam praqmatik profil oxşarlığı olmasına baxmayaraq, bu alətlər ölçmə və mənalandırma baxımından fərqlənə bilər.

Sosial səviyyə: Cütlərin %52,2-də Jaccard əmsalı ən az 0,50-dir. Tədqiqatda bütün alətlərin tədqiqat əsaslı kodlaşdırılması bu oxşarlığı qismən yüksəldir. Buna görə sosial səviyyədə oxşar kodlaşdırmanın olması institusional legitimliyin və ya doğrulama sübutlarının bərabər olduğu demək deyil.

T36, T37 və T38 alətlərinin yaratdığı alt çoxluq

Mənbədə T36, T37 və T38 kodlu alətlər müəyyən xüsusiyyətlər baxımından digər alətlərdən fərqlənən alt qrup kimi qiymətləndirilir.

Bu üç alət arasındakı ikili kombinasiyalar ümumi profil səviyyəsində müşahidə edilən ən yüksək oxşarlıq qrupu daxilindədir. Bununla yanaşı, bu qrupun digər alətlərlə orta ümumi oxşarlığı 0,23 olaraq bildirilir.

Bu vəziyyət öz aralarında nisbətən oxşar olan alətlərin bütün qiymətləndirmə sahəsini təmsil edən ortaq standarta çevrildiyini göstərmir.

Mənbə Şəkil 4-dəki istilik xəritələri necə oxunmalıdır?

Tədqiqatın Şəkil 4-ü altı ayrı Jaccard oxşarlıq istilik xəritəsindən ibarətdir. Birinci xəritə inteqrə olunmuş alət profilini, digər beş xəritə isə semiotik səviyyələrin hər birini müqayisə edir.

Xəritələrin sətir və sütunları 38 qiymətləndirmə alətini təmsil edir. Bir xana sətirdəki alətlə sütundakı alət arasındakı oxşarlıq dərəcəsini göstərir.

Mənbənin rəng şkalasında aşağı oxşarlıq qırmızıya, yüksək oxşarlıq isə yaşıla doğru gedir. Diaqonal üzərindəki eyni alət müqayisələri təbii olaraq ən yüksək oxşarlığı təmsil edir.

Xəritələr araşdırıldıqda empirik səviyyədə aşağı oxşarlığın daha geniş yayıldığı, sintaktik səviyyədə isə müəyyən qruplarda daha güclü üst-üstə düşmələrin olduğu görünür. Lakin bu vizual nümunələr tədqiqatda izah edilən statistik rəqəmlərlə birlikdə şərh edilməlidir.

Mənbənin 38 × 38 ətraflı rəqəmsal oxşarlıq matrisi məqalənin əsas mətnində ayrıca xam məlumat cədvəli kimi təqdim edilmədiyinə görə, Verianla izahında orijinal xəritənin xana qiymətləri yenidən təxmin edilərək yeni dəqiq kəmiyyət qrafiki yaradılmamışdır. Bunun əvəzinə mənbədə açıq şəkildə bildirilən statistika təqdim edilmişdir.

Empirik səviyyənin ətraflı tapıntıları

Empirik səviyyədə beş xüsusiyyət araşdırılmışdır. Bu bölmə göstəricilərin hansı məlumat növlərinə əsaslandığını və ölçmə prosedurlarının nə dərəcədə aydın tərif edildiyini göstərir.

Əməliyyat tərifi (operational definition), anlayışın müəyyən qiymətləndirmə aləti daxilində hansı müşahidə və prosedurlarla ölçülə bilən hala gətirildiyini izah edir.

Tədqiqatda tam əməliyyat tərifi olmayan 22 alət vardır: bunların səkkizində yalnız qismən tərif mövcuddur, 14-də isə əməliyyat tərifi yoxdur. Bu iki qrup birlikdə 22 alət edir və 38 alətin %57,9-na uyğundur.

Beləliklə, %57,9 nisbəti yalnız heç bir tərifi olmayan alətləri deyil, tərifləri natamam olan alətləri də əhatə edir.

Bundan əlavə, 37 alətin göstərici məqsədlərini bildirməsi göstəricilərin ölçülməsinin də eyni aydınlıqla tərif edildiyini göstərmir. Tədqiqat xüsusilə məqsəd bəyanatı ilə ölçmə proseduru arasındakı fərqi vurğulayır.

Göstərici aydınlığı üçün istifadə edilən 0–3 kodlaşdırma sistemi də düzgün şərh edilməlidir. Bu qiymətlər ictimai məkanların aldığı keyfiyyət balları deyil. Alət sənədlərində ölçmə aydınlığının təsnifatına aid kodlardır.

Sintaktik səviyyənin ətraflı tapıntıları

Bu nəticələr bütün alətlərin birsəviyyəli göstərici siyahıları ilə məhdud olmadığını göstərir. Nəzərdən keçirilən 38 alətin hamısı iki və ya üç iyerarxik səviyyəyə malikdir.

Lakin kateqoriya sayının artması qiymətləndirmə alətinin avtomatik olaraq daha keçərli və ya daha etibarlı olması demək deyil.

Qiymətləndirmə çərçivəsi ilə tam tətbiq edilə bilən alət arasındakı fərq də vacibdir. Çərçivə ümumi qiymətləndirmə məntiqini müəyyən edərkən tətbiq detallarında uyğunlaşdırmaya icazə verə bilər. Daha ətraflı alət isə prosedur addımlarını və qiymətləndirmə prosedurlarını daha aydın müəyyən edə bilər.

Mənbə bu iki növdən birini bütün hallarda üstün hesab etmir.

Semantik səviyyənin ətraflı tapıntıları

Alətlərin 33-ü ümumi ictimai açıq məkan keyfiyyətini, beşi isə universitet kampuslarında açıq məkan keyfiyyətini hədəfləyir.

Bu iki anlayış arasında üst-üstə düşmələr ola bilər. Lakin kampusun institusional idarəetməsi, istifadəçi profili və məkan funksiyaları ictimai şəhər meydanından fərqli ola bilər.

Buna görə kampus qiymətləndirmə alətinin nəticələri konseptual və tətbiq şərtləri izah edilmədən ümumi ictimai məkan qiymətləndirilməsi ilə ekvivalent sayılmamalıdır.

Alətlərin təxminən beşdə dördünün göstərici mənbələri mövcud akademik ədəbiyyata əsaslanır. Tədqiqatçılar bunun yerli istifadəçilərin təcrübə və prioritetlərini kifayət qədər təmsil etməmə riski yarada biləcəyini müzakirə edirlər. Lakin yalnız ədəbiyyata əsaslanmaq göstəricilərin mütləq etibarsız olduğu demək deyil.

Praqmatik səviyyənin ətraflı tapıntıları

Praqmatik tapıntılar alətlərin yarısının istifadəçi mərkəzli qiymətləndirməyə yönəldiyini göstərir. Lakin bu təsnifat bütün alətlərin cəmiyyət tərəfindən birbaşa və müstəqil şəkildə istifadə edilə bildiyini göstərmir.

Tədqiqata görə nəzərdən keçirilən alətlərdə qiymətləndirmə prosesləri əsasən müəyyən istifadəçi və ya ekspert qrupları vasitəsilə aparılır.

Məkan miqyasında ən geniş yayılmış kateqoriya məhəllə və ya şəhər ərazisi səviyyəsidir. Milli miqyaslı alətlərin yalnız iki nümunə ilə təmsil olunması araşdırılan alət toplusunda genişmiqyaslı müqayisə üçün hazırlanmış sistemlərin daha məhdud olduğunu göstərir.

Sosial səviyyənin ətraflı tapıntıları

Bu cədvəlin mühüm nəticəsi nəzərdən keçirilən alətlərin əksəriyyətində etibarlılıq və keçərlilik testlərinə dair kifayət qədər hesabatın olmamasıdır.

32 alətdə etibarlılıq testi sübutu, 29 alətdə isə keçərlilik testi sübutu bildirilməmişdir.

Lakin sübutun bildirilməməsi ilə alətin etibarsız və ya keçərsiz olduğunun sübut edilməsi eyni şey deyil. Tədqiqat qiymətləndirmə sənədlərində müvafiq sübutların çatışmazlığını müəyyən edir.

Mənbə tədqiqatda 38 alətin hamısının tədqiqat əsaslı kodlaşdırılması da eyni diqqətlə şərh edilməlidir. Bu təsnifat tədqiqatçıların öz sənəd araşdırma protokoluna aiddir. Müvafiq alətlərin heç birinin heç bir real tətbiqdə istifadə edilmədiyinə dair müstəqil və universal nəticə deyil.

Coğrafi və mədəni paylanma

Mənbədə Yaxın Şərq və Şimali Afrika qrupuna İordaniya, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Əlcəzair; Avropa və Birləşmiş Krallıq qrupuna İspaniya, Yunanıstan, Türkiyə, Birləşmiş Krallıq və Rusiya; Asiya qrupuna isə Çin, Banqladeş, Hindistan və İndoneziya daxildir. Amerika qrupundakı nümunə Amerika Birləşmiş Ştatlarındandır.

Bu coğrafi paylanma tədqiqatda nəzərdən keçirilən alətlərin mənşəyini göstərir. Hər regiondakı bütün qiymətləndirmə alətlərinin sayını və ya elmi keyfiyyət sıralamasını təmsil etmir.

Alətlərin hazırlandığı coğrafiya vacibdir; çünki şəhər şəraiti, mədəni gözləntilər, iqlim, idarəetmə və ictimai məkanlardan istifadə formaları qiymətləndirmədə mənalı fərqlər yarada bilər.

Tədqiqatın təklif etdiyi semiotik uyğunluq çərçivəsi

Tədqiqatçıların təklif etdiyi semiotic compliance framework, qiymətləndirmə alətlərinin eyni göstəricilərdən istifadə etməsini məcbur edən ballandırma standartı deyil. Bunun əvəzinə hər alətin ölçmə və şərh memarlığını aydın şəkildə sənədləşdirməsi üçün minimum tələblər müəyyən edir.

Çərçivənin əsas prinsipi qiymətləndirmə alətlərinin məzmun baxımından eyniləşdirilməsi deyil, onların fərziyyələrinin və işləmə üsullarının aydınlaşdırılmasıdır.

Məsələn, fərqli iqlimlərdə, fərqli sosial qruplara xidmət edən və ya fərqli idarəetmə modelləri ilə idarə olunan ictimai məkanların eyni göstəricilərlə qiymətləndirilməsi həmişə uyğun olmaya bilər.

Buna görə tədqiqatçılar metodoloji müxtəlifliyi aradan qaldırmaq əvəzinə, fərqlərin əsaslandırmalarının və nəticələrinin izah edilməsini təklif edirlər.

Əsas tapıntıların elmi mənası

Tədqiqatın ilk əsas tapıntısı alətlər arasındakı fərqin yalnız göstərici sayından və ya göstərici adından qaynaqlanmamasıdır. Ölçmənin necə aparıldığı, göstəricilərin necə təşkil edildiyi və nəticələrin hansı anlayışları təmsil etdiyi də fərqlənir.

İkinci əsas tapıntı alətlərin məqsədlərinin əsasən aydın şəkildə müəyyən edilməsinə baxmayaraq, ölçmə prosedurlarının eyni dərəcədə aydın bildirilməməsidir.

Üçüncü tapıntı etibarlılıq və keçərlilik sübutlarının sənədlərdə olduqca məhdud yer almasıdır. Bu çatışmazlıq qiymətləndirmə nəticələrinin müstəqil doğrulanmasını və fərqli alətlər arasında diqqətli müqayisəni çətinləşdirir.

Dördüncü tapıntı alətlərin eyni istifadəçi növünü və ya oxşar məkan miqyaslarını hədəfləməsinin ölçmə sistemlərinin ekvivalentliyinə zəmanət verməməsidir.

Beşinci tapıntı müqayisə edilə bilməni yaxşılaşdırmaq üçün vahid göstərici standartlaşdırmasından çox çoxsəviyyəli sənədləşdirmə və ardıcıllıq yanaşmasının təklif edilməsidir.

Mənbədaxili rəqəmsal uyğunsuzluqların qiymətləndirilməsi

Mənbə tədqiqatının Cədvəl 2-də bəzi alətlərə aid ümumi göstərici sayları ilə subyektiv və obyektiv göstərici alt cəmləri arasında uyğunsuzluqlar vardır.

Bu qeydlər mənbədə verildiyi formada ötürülmüşdür. Çatışmayan göstəricilərin hansı sinfə aid olduğu və ya hansı rəqəmlərin yazı xətası olduğu yalnız mövcud cədvələ baxmaqla dəqiq müəyyən edilə bilməz.

Buna görə qiymətlər səssizcə dəyişdirilməməli və alt cəmlər mənbə tərəfindən doğrulanmamış yeni göstərici sayları yaratmaq üçün istifadə edilməməlidir.

Bu rəqəmsal uyğunsuzluqlar əsas tədqiqatın 38 aləti 20 xüsusiyyət üzrə təsnif etməsi ilə eyni məsələ deyil. Lakin alət səviyyəsində göstərici sayı təhlili aparılacaqsa orijinal qeydlərin ayrıca yoxlanılmasını tələb edir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Tədqiqatın nəticələri qiymətləndirilərkən tədqiqat dizaynının sərhədləri qorunmalıdır.

• Mənbə əhatəsi: Axtarışda Scopus və Web of Science istifadə edilmiş və yalnız ingilisdilli nəşrlər qiymətləndirilmişdir. Bu əhatədən kənardakı bütün alətlərin araşdırıldığı iddia edilə bilməz.
• Seçim şərtləri: Ölçmə quruluşu və ya sənədləşdirilməsi kifayət etməyən alətlər tədqiqatdan kənarda qalmışdır. Bu, yekun nümunənin xüsusiyyətlərinə təsir edə bilər.
• Sənədləşdirmədən asılılıq: Tapıntılar dərc edilmiş hesabat və metod sənədlərindən əldə edilmişdir. Xüsusiyyətin sənədlərdə bildirilməməsi onun praktikada qətiyyən mövcud olmadığını göstərmir.
• Kodlaşdırma quruluşu: Oxşarlıq əmsalları seçilmiş 20 xüsusiyyətə və onların kateqorik kodlaşdırılmasına bağlıdır. Fərqli xüsusiyyət sistemi fərqli oxşarlıq nümunələri yarada bilər.
• Oxşarlıq və keyfiyyət fərqi: Jaccard oxşarlığı alətlərin nə dərəcədə oxşar kodlara malik olduğunu göstərir. Qiymətləndirmə alətinin mütləq daha doğru və ya daha uğurlu olduğunu ölçmür.
• Təklif olunan çərçivənin statusu: Semiotik uyğunluq çərçivəsi tədqiqat tapıntılarından hazırlanmış təklifdir. Çərçivənin tətbiqinin bütün kontekstlərdə müqayisə edilə bilməni nə dərəcədə artıracağına dair yeni sahə təcrübəsinin nəticəsi kimi təqdim edilməmişdir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Nəzərdən keçirilən 38 ictimai açıq məkan qiymətləndirmə aləti bir neçə metodoloji və nəzəri səviyyədə fərqlənir.
• Ölçmə prosedurlarının natamam sənədləşdirilməsi alətlərin müqayisəsini və qiymətləndirmə proseslərinin təkrarını çətinləşdirir.
• Alətlər arasındakı oxşarlıq seçilmiş semiotik səviyyəyə görə dəyişir.
• Eyni qiymətləndirmə anlayışından istifadə edən alətlər fərqli sübut növlərinə, iyerarxik quruluşlara və istifadə kontekstlərinə əsaslana bilər.
• Etibarlılıq və keçərlilik sübutlarının natamam bildirilməsi qiymətləndirmə alətlərinin xaricdən yoxlanıla bilməsini məhdudlaşdırır.
• Qiymətləndirmə sisteminin beş səviyyədə aydın şəkildə sənədləşdirilməsi müqayisə və alət seçimi proseslərini daha anlaşılan etmək üçün yanaşma təqdim edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr

Tədqiqat nəzərdən keçirilən qiymətləndirmə alətlərinin hamısının səhv və ya elmi baxımdan keçərsiz olduğunu göstərmir. Həmçinin müəyyən bir alətin bütün digər alətlərdən daha uğurlu olduğunu göstərən performans sıralaması təqdim etmir.

Jaccard oxşarlığının aşağı olması iki alətdən birinin mütləq səhv olduğu demək deyil. Alətlər fərqli məqsədlərə, istifadəçi qruplarına və ya məkan şəraitinə uyğun olaraq şüurlu şəkildə fərqli hazırlanmış ola bilər.

Tədqiqat həmçinin təklif olunan semiotik çərçivənin bütün dünyada qəbul edilmiş və praktikada məcburi edilmiş standart olduğunu iddia etmir.

Tədqiqatın elmi töhfəsi qiymətləndirmə alətləri arasındakı fərqləri anlamağa yönəlmiş sistematik izah çərçivəsi hazırlaması və gələcək alətlərin daha aydın sənədləşdirilməsi üçün prinsiplər təklif etməsidir.

Tətbiq baxımından nəticələr

İctimai açıq məkan qiymətləndirməsi aparmaq istəyən tədqiqatçılar, şəhər planlaşdırıcıları, memarlar, yerli idarəetmələr və universitet kampusu rəhbərləri üçün tədqiqatın əsas tövsiyəsi aləti yalnız göstərici sayına görə seçməməkdir.

Seçiləcək alətin nəyi ölçdüyü, necə ölçdüyü, hansı məkan növünə uyğun olduğu və hansı qərar prosesləri üçün hazırlandığı birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Alətin başqa regiona və ya ölkəyə köçürülməsi planlaşdırılırsa mədəni, iqlim, institusional və idarəetmə şərtlərinin uyğunluğu ayrıca araşdırılmalıdır. Mənbə tədqiqat bu ötürmənin bütün şəraitdə problemsiz baş verəcəyini irəli sürmür.

Ümumi nəticə: İctimai açıq məkan keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində elmi müqayisə edilə bilmə bütün sistemləri eyni göstəricilərə məcbur etməklə deyil, hər sistemin ölçmə və mənalandırma məntiqini aydın, izlənə bilən və kontekstə uyğun şəkildə müəyyən etməklə inkişaf etdirilə bilər. Tədqiqatın təklif etdiyi semiotik uyğunluq çərçivəsinin əsas məqsədi bu aydınlığı təmin etməkdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Assessing Public Open Space Quality: Explaining Divergence Across Assessment Tools

Müəlliflər: Jamal Al-Qawasmi; Md Rafsun Jany; Ziad Ashour.

Birinci qurum: Architecture and City Design Department, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Hər üç müəllifin bağlı olduğu qurumdur.

İkinci qurum: Interdisciplinary Research Center for Construction and Building Materials, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Jamal Al-Qawasmi-nin əlavə qurum əlaqəsidir.

Üçüncü qurum: Department of Architecture, Rajshahi University of Engineering & Technology, Rajshahi, Bangladesh. Md Rafsun Jany-nin əlavə qurum əlaqəsidir.

Dördüncü qurum: Interdisciplinary Research Center for Smart Mobility and Logistics, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Ziad Ashour-un əlavə qurum əlaqəsidir.

Məsul müəllif: Jamal Al-Qawasmi (jamalq@kfupm.edu.sa).

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər töhfə və ya bərabər birinci müəlliflik bəyanatı yoxdur.

Jurnal: Urban Science.

Nəşriyyat: MDPI.

Cild / say / məqalə nömrəsi: 10 / 8 / 430.

DOI: 10.3390/urbansci10080430.

Göndərilmə tarixi: 14 iyun 2026.

Reviziya tarixi: 23 iyul 2026.

Qəbul tarixi: 24 iyul 2026.

Nəşr tarixi: 1 avqust 2026.

Mənbə növü: Rəyli elmi jurnal tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY 4.0).

Rəsmi nəşr bağlantısı: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/8/430

DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/urbansci10080430

Akademik redaktor: Jianming Cai.

Tədqiqat metodu: Scopus və Web of Science axtarışı, sistematik ədəbiyyat icmalı, strukturlaşdırılmış məzmun təhlili, beş səviyyəli semiotik təhlil, təsviri statistika və Jaccard oxşarlıq təhlili.

Təhlil əhatəsi: 38 qiymətləndirmə aləti, 20 xüsusiyyət, beş semiotik səviyyə və 703 unikal alət cütü.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat King Fahd University of Petroleum and Minerals (KFUPM), Dhahran, Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən maliyyələşdirilmişdir.

Məlumat əlçatanlığı: Tədqiqatda təqdim edilən məlumatlar məsul müəllifdən tələb oluna bilər. Müvafiq tədqiqat layihəsinin davam etməsi və maliyyələşdiricinin məlumat paylaşım məhdudiyyətləri səbəbindən məlumatların hamı üçün açıq olmadığı bildirilmişdir.

Etika komitəsi və məlumatlandırılmış razılıq: Mənbədə tətbiq edilmir kimi göstərilmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasının olmadığını bəyan etmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma J.A.-Q. və M.R.J.; metod J.A.-Q.; doğrulama, formal təhlil və tədqiqat J.A.-Q. ilə M.R.J.; məlumatların təşkili, ilkin layihə və vizuallaşdırma M.R.J.; nəzərdən keçirmə və redaktə üç müəllif; nəzarət və layihə idarəetməsi J.A.-Q. ilə Z.A.; maliyyələşdirmənin əldə edilməsi Z.A. tərəfindən həyata keçirilmişdir. Mənbədə hər üç müəllifin dərc olunmuş versiyanı oxuyub təsdiqlədiyi bildirilmişdir.

Metodoloji şərh sərhədi: Tədqiqat 38 alətin sənədləşdirilmiş xüsusiyyətlərini müqayisə edir. Nəticələr bütün ictimai açıq məkanların keyfiyyət səviyyələrini, bütün ölkələrdəki alətlərin vəziyyətini və ya təklif olunan çərçivənin gələcək performansını birbaşa ölçən yeni sahə təcrübəsi deyil.