1. Manba boshidan oxirigacha ko‘rib chiqildimi? Ha; 28 sahifa, 4 rasm, 8 jadval, usul, topilmalar, xulosa va adabiyotlar ro‘yxati ko‘rib chiqildi. 2. Asl bibliografik identifikatsiya tasdiqlandimi? Ha; mualliflar, tartib, muassasalar, DOI, sana, nashr turi va litsenziya tekshirildi. 3. Tadqiqotning ilmiy turi to‘g‘ri belgilanganmi? Ha; 38 vositaning tizimli ko‘rib chiqilishiga asoslangan qiyosiy, ko‘p usulli tadqiqot. 4. Manbadan tashqari tajriba, namuna, natija yoki statistika qo‘shildimi? Yo‘q. 5. Manbadagi 20 xususiyat va 5 semiotik daraja saqlandimi? Ha. 6. Jaccard formulasi va natijalari to‘g‘ri tushuntirildimi? Ha; hisoblash prinsipi tushuntirilganda manbada bo‘lmagan o‘xshashlik ma’lumotlari yaratilmagan. 7. Manba rasmlari baholandimi? Ha; usul va nazariy tuzilma uchun tushuntiruvchi sxemalar rejalashtirildi. 8. Vizual qayta qurish xavfsizmi? Ha; tushuntiruvchi sxemalar manbadagi munosabatlarga asoslanadi, miqdoriy matritsa uydirilmaydi. 9. Manba ichidagi nomuvofiqliklar yashirildimi? Yo‘q; 2-jadvaldagi ko‘rsatkichlar jami bo‘yicha nomuvofiqliklar tushuntirildi. 10. Ilmiy talqin chegaralari saqlandimi? Ha; hujjatlashtirish yetishmasligi o‘lchovning haqiqiy emasligi bilan tenglashtirilmadi. 11. HTML va tarjima xavfsizligi hisobga olindimi? Ha; tashqi script, iframe, tashqi rasm va bajariluvchi JavaScript ishlatilmadi. 12. OTA muvofiqlik darvozasi baholandimi? Ha; shartli ravishda mos, tarixiy texnik terminologiyani tekshirish talab etiladi.

Jamoat ochiq makoni (Public Open Space, POS), bog‘lar, maydonlar, ko‘chalar, qirg‘oq hududlari, yashil koridorlar va o‘yin maydonchalari kabi jamoatchilik foydalanishi uchun ochiq tashqi makonlarni qamrab oladigan shahar muhiti tarkibiy qismidir. Jamoat ochiq makoni sifatini baholash vositalari esa bu makonlarning kirish imkoniyati, xavfsizlik, qulaylik, funksionallik, ekologik samaradorlik va ijtimoiy foydalanish kabi xususiyatlarini muayyan ko‘rsatkichlar orqali o‘rganadigan baholash tizimlaridir.

Jamal Al-Qawasmi, Md Rafsun Jany va Ziad Ashour tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot jamoat ochiq makoni sifatini o‘lchash uchun ishlab chiqilgan baholash vositalari nima sababdan bir-biridan farqli natijalar yoki talqinlar berishi mumkinligini o‘rganadi. Tadqiqotda tizimli adabiyot qidiruvi orqali aniqlangan 38 ta baholash vositasi, tuzilmali kontent tahlili yordamida taqqoslangan. Vositalarda aniqlangan 20 ta xususiyat, besh darajali semiotik doira ichida baholangan.

Semiotik yondashuv baholash vositasini faqat ko‘rsatkichlar yig‘ilgan tekshiruv ro‘yxati sifatida emas; ma’lumot o‘lchanadigan, tartibga solinadigan, ma’nolantiriladigan, qaror qabul qilishda foydalaniladigan va institutsional kontekstda legitimlik kasb etadigan ko‘p qatlamli ijtimoiy-texnik tizim sifatida ko‘radi.

Tadqiqotning asosiy topilmalariga ko‘ra, ko‘rib chiqilgan vositalarning %57,9 ida to‘liq operatsion ta’riflar mavjud emas. Vositalarning %55,3 i faqat subyektiv ko‘rsatkichlarga asoslanadi. Yana %55,3 i bevosita qo‘llashga tayyor, batafsil o‘lchov vositalaridan ko‘ra, amaliyot davomida moslashtirishni talab qiladigan baholash doiralaridir.

Jaccard o‘xshashlik tahlili 38 vosita orasida hosil qilingan 703 ta noyob vosita juftining umumiy o‘xshashligi pastdan o‘rtacha darajagacha ekanini ko‘rsatgan. O‘rtacha Jaccard o‘xshashligi 0,31, mediana o‘xshashlik esa 0,29 deb hisobot qilingan. Ko‘rib chiqilgan vositalardan hech bir juft barcha baholash xususiyatlari bo‘yicha mutlaqo bir xil profilga ega emasligi aniqlangan.

Tadqiqotning asosiy xulosasi jamoat ochiq makonini baholash vositalari o‘rtasidagi farqlar faqat qaysi ko‘rsatkichlar tanlanganidan kelib chiqmasligidir. O‘lchov protseduralari, ko‘rsatkich ierarxiyalari, konseptual ta’riflar, maqsadli foydalanuvchilar, qo‘llash miqyoslari va institutsional kontekstlar o‘rtasidagi nomuvofiqliklar ham taqqoslanish imkoniyatini cheklaydi.

Tadqiqotchilar bu muammoga javoban barcha baholash vositalariga bir xil ko‘rsatkichlarni majburiy qilishni tavsiya etmaydi. Buning o‘rniga baholash tizimi qanday tuzilganini va qanday ishlashini aniq hujjatlashtirishga qaratilgan semiotik muvofiqlik doirasini (semiotic compliance framework) taklif qiladi.

Bu yondashuv turli shahar, madaniy va institutsional sharoitlar uchun ishlab chiqilgan vositalarning o‘ziga xosligini saqlagan holda, ularning natijalari qaysi shartlarda mazmunli taqqoslanishi mumkinligini tushunishga qaratilgan. Shu bilan birga, tadqiqot taklif etilgan doira qo‘llanishi barcha vositalarni avtomatik ravishda ekvivalent yoki haqiqiy qilib qo‘yishini tajribaviy ravishda ko‘rsatmaydi.

Jamoat ochiq makoni sifati nega bitta o‘lchov bilan aniqlanmaydi?

Jamoat ochiq makonlari shaharlarning faqat fizik bo‘shliqlari emas. Bu makonlar odamlarning dam olishi, harakatlanishi, uchrashishi, ijtimoiy munosabatlar o‘rnatishi va jamoat hayotida ishtirok etishiga imkon berishi mumkin. Ular, shuningdek, o‘simlik qoplami, yomg‘ir suvlarini boshqarish, biologik xilma-xillik va shahar harorati kabi ekologik funksiyalar bilan ham bog‘liq.

Shu sababli jamoat ochiq makonining sifati faqat uning ko‘rinishi, kattaligi yoki yashil maydon miqdori bilan aniqlanmaydi. Foydalanuvchilarning makonga kira olishi, o‘zini xavfsiz his qilishi, turli ijtimoiy guruhlar makondan foydalana olishi va makon parvarishi davomiy bo‘lishi ham baholashda muhim bo‘lishi mumkin.

Biroq barcha tadqiqot fanlari bir xil xususiyatlarga bir xil ustuvorlik bermaydi. Shahar dizayni tadqiqotlari fazoviy tashkil va foydalanuvchi tajribasini oldinga chiqarishi mumkin, shahar rejalashtirish tadqiqotlari esa yer foydalanishi, xizmatlar taqsimoti va boshqaruvga ko‘proq e’tibor qaratishi mumkin. Landshaft arxitekturasi o‘simlik, ekologik va atrof-muhit tarkibiy qismlariga boshqa og‘irlik berishi mumkin.

Bu xilma-xillik o‘z-o‘zidan ilmiy muammo emas. Muammo — turli konseptual va metodologik asoslarga ega baholash tizimlarini go‘yo bir xil narsani bir xil usulda o‘lchayotgandek taqqoslashdir.

Ko‘rsatkichning nomi bir xil bo‘lishi u bir xil narsani o‘lchaydi deganimi?

Yo‘q. Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtalaridan biri bir xil ko‘rsatkich nomi turli vositalarda turlicha ta’riflanishi mumkinligidir.

Masalan, xavfsizlik tushunchasi bir baholash tizimida foydalanuvchilarning xavfsizlik haqidagi idrokiga doir so‘rov javoblari bilan ifodalanishi mumkin. Boshqa tizim xavfsizlikni fizik muhit sharoitlarini ekspert tomonidan ko‘rib chiqish orqali baholashi mumkin.

Har ikki yondashuv ham xavfsizlik bilan bog‘liq; biroq olingan ma’lumotlarning tabiati bir xil emas. Birinchisi foydalanuvchi tajribasi haqida ma’lumot beradi, ikkinchisi esa belgilangan fizik sharoitlar haqida ma’lumot taqdim etadi.

Bu misol tadqiqotda ta’kidlangan o‘lchash va ma’nolantirish farqini tushuntirish uchundir; manbada ikki muayyan vositaning hisobot qilingan taqqoslash natijasi sifatida taqdim etilmaydi.

Baholash natijasini to‘g‘ri talqin qilish uchun ko‘rsatkich nominigina emas, o‘lchanayotgan o‘zgaruvchining ta’rifini, ma’lumot manbasini, savol shaklini, ball berish usulini va qo‘llash sharoitlarini ham bilish kerak.

Semiotika Jamoat Makonini Baholashda Nima Uchun Kerak?

Semiotika (semiotics), belgilar va ramzlar qanday ma’no kasb etishini o‘rganuvchi nazariy yondashuvdir. Bu tadqiqotda baholash ko‘rsatkichlari va ulardan hosil qilingan ballar real fazoviy va ijtimoiy xususiyatlarni ifodalovchi belgilar sifatida ko‘riladi. Ballning ma’nosi faqat uning sonli qiymatidan emas; qanday o‘lchanganidan, qaysi tushunchani ifodalashidan va qaysi kontekstda ishlatilishidan kelib chiqadi.

Belgilovchi va belgilanuvchi munosabati

Semiotik nuqtayi nazardan baholash natijasida ikki asosiy tarkibiy qismni ajratish mumkin:

• Belgilovchi (signifier): Kuzatilishi mumkin bo‘lgan ifoda shaklidir. Sonli ball, kategoriya nomi yoki grafik ramz bo‘lishi mumkin.
• Belgilanuvchi (signified): Bu ifoda ifodalagan tushunchadir. Kirish imkoniyati, qulaylik, xavfsizlik yoki umumiy sifat kabi xususiyat bo‘lishi mumkin.

Baholash vositasi yaratgan ball bilan jamoat makonining amaldagi xususiyati o‘rtasida tabiiy va o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan tenglik yo‘q. Bu bog‘lanish o‘lchov qoidalari, operatsion ta’riflar, konseptual doira va talqin tamoyillari orqali o‘rnatiladi.

Shuning uchun ikki baholash tizimining bir xil sonli ball berishi ular bir xil darajadagi fazoviy sifatni o‘lchaganining dalili emas.

Besh darajali semiotik doira

Tadqiqot klassik semiotikaning sintaktik, semantik va pragmatik farqlarini o‘lchov protseduralari va ijtimoiy-institutsional kontekst bilan birlashtirib, besh darajali tahlil tuzilmasidan foydalanadi.

1. Empirik daraja: O‘lchovning asosi

Empirik daraja ko‘rsatkich qaysi kuzatuv yoki ma’lumotga asoslanishini va bu ma’lumot qanday qilib o‘lchanadigan qiymatga aylantirilishini ko‘rib chiqadi.

Bu yerda berilishi kerak bo‘lgan asosiy savollar: Qaysi xususiyat o‘lchanmoqda? Ma’lumot qayerdan olinmoqda? Ko‘rsatkich qanday hisoblanmoqda? O‘lchovni takrorlash uchun qaysi protseduralar zarur?

Subyektiv ko‘rsatkichlar shaxslarning idroki, fikrlari yoki tajribalarini aks ettiradi. Obyektiv ko‘rsatkichlar esa belgilangan fizik, fazoviy yoki boshqa kuzatiladigan xususiyatlarni o‘lchashga asoslanadi.

Tadqiqot subyektiv o‘lchovlar ilmiy jihatdan qadrsiz deb da’vo qilmaydi. Ta’kidlangan muammo turli dalil turlari bir-biriga ekvivalent deb qabul qilinishi va ularni hosil qiluvchi protseduralar yetarlicha tushuntirilmasligidir.

2. Sintaktik daraja: Ko‘rsatkichlarni tashkil etish

Sintaktik daraja ko‘rsatkichlar qaysi kategoriya va kichik kategoriyalar ostida tashkil etilishini, baholash tizimi nechta ierarxik qatlamdan iboratligini va ko‘rsatkichlar yuqori darajadagi natijalarga qanday aylantirilishini o‘rganadi.

Bir tizim faqat ko‘rsatkichlar ro‘yxatini taqdim etishi mumkin. Boshqa tizim kategoriyalar, ball berish bosqichlari va natijalarni birlashtirish uchun zarur protseduralarni batafsilroq belgilashi mumkin.

Agregatsiya (aggregation), bir nechta ko‘rsatkichni muayyan qoidalarga ko‘ra yuqori darajadagi baholash natijasiga aylantirishdir. Vaznlash (weighting) esa ko‘rsatkichlar yoki kategoriyalarga turli nisbiy ahamiyat berishni anglatadi.

Tadqiqotning muhim topilmalaridan biri vositalarning tuzilma jihatdan o‘xshash ko‘rinishi ular bir xil agregatsiya yoki vaznlash qoidalaridan foydalanadi degani emasligidir.

3. Semantik daraja: O‘lchanayotgan tushunchaning ma’nosi

Semantik daraja baholash vositasi nimani o‘lchashini da’vo qilishini va o‘lchanayotgan tushuncha qaysi nazariy chegaralar ichida ta’riflanishini o‘rganadi.

Masalan, jamoat ochiq makoni sifati bir shahar rejalashtirish yondashuvida shahar xizmatlarining kirish imkoniyati bilan; boshqa nazariy yondashuvda esa fazoviy tajriba va ijtimoiy o‘zaro ta’sir bilan bog‘lanishi mumkin.

Har ikki baholash tizimi bir xil umumiy tushunchadan foydalanishi mumkin. Biroq ko‘rsatkich tanloviga asos bo‘lgan nazariy yondashuv farq qilsa, o‘lchanayotgan konstruktning qamrovi ham farq qilishi mumkin.

O‘lchanayotgan konstrukt (construct), baholash vositasi ifodalashni maqsad qilgan konseptual xususiyatdir. Konstrukt bevosita bitta fizik miqdor bo‘lishi shart emas; turli ko‘rsatkichlar orqali ko‘rib chiqiladigan ko‘p o‘lchovli tushuncha bo‘lishi mumkin.

4. Pragmatik daraja: Vosita kim tomonidan va qayerda ishlatilishi

Pragmatik daraja baholash natijasi qaysi foydalanuvchiga yo‘naltirilganini, qaysi qaror uchun ishlab chiqarilganini va qaysi fazoviy kontekstda qo‘llanishi kerakligini o‘rganadi.

Vosita mahalla, bog‘, universitet kampusi yoki kengroq shahar hududini baholash uchun ishlab chiqilgan bo‘lishi mumkin.

Baholash vositasi muayyan makon turi va foydalanuvchi guruhi uchun ishlab chiqilgani uning boshqa kontekstda ham xuddi shu haqiqiylik bilan ishlatilishi mumkinligini avtomatik ravishda ko‘rsatmaydi.

5. Ijtimoiy daraja: Ishonch, legitimlik va institutsional kontekst

Ijtimoiy daraja vosita kim tomonidan ishlab chiqilganini, qaysi madaniy va geografik kontekstda paydo bo‘lganini, qanday tasdiqlanganini va qaysi muassasalar yoki kasbiy hamjamiyatlar tomonidan qabul qilinganini o‘rganadi.

Bu darajada ikki muhim tushuncha mavjud:

• Ishonchlilik (reliability): Baholash o‘xshash sharoitlarda takrorlanganda qay darajada izchil natija bera olishi bilan bog‘liq.
• Haqiqiylik (validity): Baholash vositasi o‘lchashini da’vo qilgan tushunchani qay darajada ifodalashiga doir dalil va asoslar bilan bog‘liq.

Tadqiqot ishonchlilik va haqiqiylik dalillarini ijtimoiy daraja ichida tasniflaydi. Buning sababi bu xususiyatlarning faqat texnik tuzilmasiga emas, vositaning tashqaridan baholanishi mumkin bo‘lgan ishonchliligi va legitim foydalanishiga oid hujjatlashtirish funksiyasiga e’tibor qaratilishidir.

Bu tasnif haqiqiylikning o‘lchanayotgan tushuncha bilan nazariy bog‘lanishini yo‘q qilmaydi; bu tadqiqotning analitik tanlovidir.

Nega besh darajani birgalikda o‘rganish kerak?

Vositaning faqat o‘lchash usulini bilish yetarli emas. O‘lchanayotgan ma’lumot qaysi konstruktga aylantirilishi, nimani anglatishi, kim tomonidan ishlatilishi va qaysi institutsional sharoitda haqiqiy deb qabul qilinishi ham baholash natijasining talqiniga ta’sir qiladi.

Tadqiqot darajalararo tuzilmaviy nomuvofiqlik (cross-level structural misalignment) deb ta’riflagan muammo ushbu tarkibiy qismlarning bir-biri bilan yetarlicha mos yoki aniq bog‘lanmaganidir.

Bu nomuvofiqlik, turli ko‘rsatkichlar ishlatilmasa ham, ikki tizim natijalarini ekvivalent deb qabul qilishni qiyinlashtirishi mumkin.

Yigirma baholash xususiyatining barchasi

Tuzilmali kontent tahlili natijasida tadqiqotchilar 38 vositada takrorlanuvchi 20 xususiyatni aniqlagan. Ushbu xususiyatlar vositalar hujjatlarida kuzatiladigan sifatlar asosida chiqarilgan va besh semiotik darajaga joylashtirilgan.

Bu jadval 20 xususiyatning qamrovini ko‘rsatadi. Tadqiqotchilarning maqsadi ushbu xususiyatlardan kelib chiqib yagona universal sifat ballini hisoblash yoki vositalarni eng yaxshidan eng yomonga saralash emas. Maqsad farqlar qaysi darajalarda paydo bo‘lishini tizimli ravishda o‘rganishdir.

Tadqiqot Usuli va Topilmalari

Tadqiqotning to‘rt bosqichli usuli

Tadqiqot ketma-ket to‘rt bosqichdan iborat: tizimli adabiyot qidiruvi orqali vositalarni aniqlash, tuzilmali kontent tahlili orqali xususiyatlarni chiqarish, semiotik doiraga moslashtirish va statistik tahlil.

Birinchi bosqich: Tizimli adabiyot qidiruvi

Vositalarni aniqlash maqsadida Scopus va Web of Science ma’lumotlar bazalarida qidiruv o‘tkazilgan. Qidiruv jamoat ochiq makoni turlarini ifodalovchi iboralar bilan baholash vositalarini ifodalovchi iboralarni birgalikda ishlatgan.

Birinchi tushuncha guruhi “public open space”, “urban open space”, “campus open space”, “residential open space” va “placemaking” atamalarini qamrab oladi. Ikkinchi guruh esa “assessment tool”, “rating tool”, “assessment system”, “rating system”, “assessment framework”, “assessment instrument”, “evaluation framework” va “indicator” kabi atamalarni o‘z ichiga oladi.

Qidiruvda faqat ingliz tilidagi nashrlar baholangan va nashr sanasiga cheklov qo‘yilmagan. Jurnal maqolalari, konferensiya materiallari va kitob boblari qidiruv qamroviga kiritilgan.

Tadqiqotning kiritish shartlari ikki asosiy talabga tayangan: birinchisi, vositada kategoriyalar, kichik kategoriyalar va ko‘rsatkichlardan iborat aniqlanadigan o‘lchov tuzilmasi bo‘lishi. Ikkinchisi, vositani batafsil ko‘rib chiqish uchun yetarli metodologik va tuzilmaviy hujjatlashtirish mavjud bo‘lishi.

PRISMA, tizimli ko‘rib chiqishlarda yozuvlarni aniqlash, saralash va yakuniy tanlovni shaffof hisobot qilish uchun ishlatiladigan yondashuvdir. Bu tadqiqotda PRISMA oqimi 38 vositaga qanday erishilganini kuzatishga imkon beradi.

Qidiruv qamrovi faqat ingliz tilidagi nashrlar bilan cheklangani muhim. Tadqiqotdagi 38 vosita dunyoda ishlab chiqilgan barcha jamoat ochiq makonini baholash vositalarining to‘liq ro‘yxati deb talqin qilinmasligi kerak.

Ikkinchi bosqich: Tuzilmali kontent tahlili

Aniqlangan vositalarning nashrlari va tegishli usul hujjatlari standartlashtirilgan kodlash shabloni orqali o‘rganilgan.

Tadqiqotchilar bir-birini to‘ldiruvchi ikki yondashuvdan foydalangan:

• Deduktiv kontent tahlili: Adabiyotdan oldindan belgilangan tushuncha va kategoriyalar asosida hujjatlarni o‘rganish.
• Induktiv kontent tahlili: Hujjatlarni ko‘rib chiqishda oldindan belgilanmagan takrorlanuvchi xususiyatlar va mavzularni aniqlash.

Noaniq hujjatlarda faqat tasdiqlanadigan dalillarga asoslangan ehtiyotkor tasnif amalga oshirilgan.

Kodlash ishonchliligini tekshirish maqsadida 10 ta vosita, ikki tadqiqotchi tomonidan mustaqil ravishda kodlangan. Kelishmovchiliklar tuzilmali muhokamalar orqali ko‘rib chiqilgan va konsensusdan oldingi kodlovchilararo dastlabki kelishuv %88 dan oshgani bildirilgan.

Kodlovchilararo kelishuv ikki baholovchi bir xil materialni tasniflaganda qay darajada bir xil qarorlar chiqarganini ko‘rsatadi. Bu ko‘rsatkich barcha 38 vosita mustaqil ravishda ikki marta kodlangan degani emas. Manba ishonchlilik tekshiruvi 10 vositadan iborat namuna ustida amalga oshirilganini bildiradi.

Bundan tashqari, manbada dastlabki kelishuv %88 dan yuqori deb hisobot qilingan bo‘lsa-da, bu iborani aniq Cohen kappa yoki tasodifiy kelishuvga tuzatilgan boshqa ishonchlilik koeffitsiyenti sifatida talqin qilib bo‘lmaydi. Bunday koeffitsiyent manbada aniq ko‘rsatilmagan.

Uchinchi bosqich: Semiotik moslashtirish

Kontent tahlilida aniqlangan 20 xususiyat besh nazariy daraja ostida guruhlangan. Bu jarayon vositalar faqat bir xil ko‘rsatkichlardan foydalanadimi-yo‘qmi emas, balki o‘lchash, tuzilma, ma’no, foydalanish va institutsional mavqe jihatidan qanday farqlanishini o‘rganishga imkon bergan.

Xususiyatlarning darajalar bo‘yicha taqsimoti quyidagicha:

To‘rtinchi bosqich: Statistik taqqoslash

Yakuniy bosqichda 38 vositaning xususiyat taqsimotlari tavsifiy statistika bilan o‘rganilgan. Shuningdek, vositalar orasidagi o‘xshashlik va farqlarni baholash uchun Jaccard o‘xshashlik yondashuvi qo‘llangan.

Tavsifiy statistika bir xususiyat nechta vositada mavjudligini va uning umumiy vositalar soniga nisbatini ko‘rsatadi. Shu tariqa har bir darajada qaysi xususiyatlar keng tarqalgan, qaysilari kamroq hisobot qilinganini aniqlash mumkin bo‘lgan.

Jaccard O‘xshashlik Indeksi Qanday Hisoblanadi?

Jaccard o‘xshashlik indeksi, ikki to‘plamning umumiy elementlarini ularning birlashmasidagi turli elementlarga nisbatlab o‘xshashlikni o‘lchaydigan koeffitsiyentdir. Tadqiqotda har bir baholash vositasi 20 xususiyat doirasidagi kodlangan kategorik qiymatlar to‘plami bilan ifodalangan va bu to‘plamlar juftlab taqqoslangan.

Jaccard formulasi

Tadqiqotda tushuntirilgan to‘plamga asoslangan Jaccard hisobining matematik ifodasi quyidagicha:

\[ J(A,B)=\frac{|A\cap B|}{|A\cup B|} \]

Bu yerda:

• A: Birinchi vositaning kodlangan xususiyat qiymatlaridan iborat to‘plam.
• B: Ikkinchi vositaning kodlangan xususiyat qiymatlaridan iborat to‘plam.
• \(A\cap B\): Har ikki vositada umumiy bo‘lgan kodlangan qiymatlarni ifodalaydi.
• \(A\cup B\): Ikki vositadan kamida birida mavjud bo‘lgan barcha turli kodlangan qiymatlarni ifodalaydi.
• \(|\cdot|\): To‘plamdagi elementlar sonini bildiradi.
• \(J(A,B)\): Ikki vosita o‘rtasidagi Jaccard o‘xshashligidir.

Jaccard koeffitsiyenti o‘lchamsiz bo‘lib, noldan birgacha qiymat oladi. Nol umumiy kodlangan xususiyat qiymati yo‘qligini, bir esa ko‘rib chiqilgan to‘plam ifodasida to‘liq ustma-ust tushishni bildiradi.

Bu formula tadqiqotda ta’riflangan Jaccard usulining standart matematik ifodasidir. Manba tadqiqot hisobni to‘plamlar kesishmasi va birlashmasi orqali ta’riflaydi va bu ifoda ustiga yangi o‘xshashlik modeli qurmaydi.

Formulaning o‘quv izohi

Formulaning mantiqini tushunish uchun tadqiqotning haqiqiy natijalaridan mustaqil, faqat hisoblash usulini tushuntiruvchi misolni ko‘rib chiqish mumkin.

Birinchi faraziy to‘plam A = {a, b, c, d}, ikkinchi faraziy to‘plam B = {b, c, e} bo‘lsin.

Ikki to‘plamda umumiy elementlar b va c. Shu sababli kesishmada ikki element mavjud.

Birlashma to‘plamida a, b, c, d va e — jami besh xil element bor.

Demak, misoldagi Jaccard o‘xshashligi:

\[ J(A,B)=\frac{2}{5}=0{,}40 \]

deb hisoblanadi.

Muhim farq: Bu 0,40 qiymati tadqiqotdagi 38 vositadan birortasi uchun hisobot qilingan haqiqiy topilma emas. U faqat formula qanday ishlashini tushuntirish uchun ishlatiladigan faraziy hisob misolidir.

Nega 703 ta vosita jufti mavjud?

Har bir vosita boshqa barcha vositalar bilan bir marta taqqoslanganda, ayni taqqoslash teskari yo‘nalishda qayta sanalmasligi kerak.

38 xil vosita uchun noyob juft taqqoslashlar soni:

\[ N_{\text{çift}}=\frac{n(n-1)}{2} \]

munosabat bilan aniqlanadi.

Bu yerda n taqqoslanayotgan vositalar soni.

\[ N_{\text{çift}}=\frac{38\times37}{2}=703 \]

Bu hisob 38 vosita bir-biri bilan hosil qiladigan turli juft kombinatsiyalar sonini ko‘rsatadi. Xuddi shu vositaning o‘zi bilan taqqoslanishi bu songa kiritilmaydi.

O‘rtacha va mediana o‘xshashlik o‘rtasidagi farq

O‘rtacha o‘xshashlik, barcha vosita juftlarining Jaccard koeffitsiyentlari yig‘indisini juftlar soniga bo‘lish orqali olinadi.

Mediana o‘xshashlik esa koeffitsiyentlar kichikdan kattaga tartiblanganda o‘rta o‘rinda joylashgan qiymatdir.

Tadqiqotda umumiy o‘rtacha 0,31 va mediana 0,29 deb hisobot qilingan. Bu ikki raqam baholangan vositalarning kodlangan xususiyatlari bo‘yicha keng miqyosda cheklangan o‘xshashlik ko‘rsatishini namoyon qiladi.

Bu koeffitsiyentlar jamoat ochiq makonlarining fizik sifatini bevosita o‘lchamaydi; ular baholash tizimlarining kodlangan xususiyat profillari o‘rtasidagi o‘xshashlikni o‘lchaydi.

Jaccard tahlilining asosiy natijalari

Umumiy profil: 703 juftning taxminan %16 ida Jaccard o‘xshashligi 0,20 dan past. Umumiy darajada hech bir vosita jufti mutlaqo bir xil profilga ega emas. Kuzatilgan eng yuqori integratsiyalashgan o‘xshashlik 0,80 bo‘lib, besh juftda kuzatilgan.

Empirik daraja: O‘rtacha 0,24, mediana 0,17. Juftlarning %15 ida hech qanday umumiy empirik kodlash mavjud emas. Bu natija ayniqsa ma’lumot turi, o‘lchov ta’rifi, so‘rov savollarining aniqligi va ko‘rsatkichning ravshanligi bo‘yicha farqlarga ishora qiladi.

Sintaktik daraja: O‘rtacha o‘xshashlik 0,45 bo‘lib, besh daraja ichida eng yuqori qiymatdir. Biroq tadqiqot bu daraja uchun ishlatgan kategorik xususiyatlar cheklangan miqdordagi kodlash kombinatsiyalarini hosil qilgani sababli yuqori o‘xshashlik ball berish yoki vaznlash protseduralari haqiqatan bir xil ekanini isbotlamaydi.

Semantik daraja: O‘rtacha 0,39. Vositalarning muhim qismi bir xil umumiy jamoat ochiq makoni sifati tushunchasini maqsad qiladi. Biroq bir xil tushunchani maqsad qilish bir xil nazariy qamrov va ko‘rsatkich manbasidan foydalanish degani emas.

Pragmatik daraja: O‘rtacha 0,35. Juftlarning %14,4 ida to‘liq pragmatik profil o‘xshashligi mavjud bo‘lsa-da, bu vositalar o‘lchash va ma’nolantirish jihatidan farqlanishi mumkin.

Ijtimoiy daraja: Juftlarning %52,2 ida Jaccard koeffitsiyenti kamida 0,50. Tadqiqotda barcha vositalarning tadqiqotga asoslangan deb kodlanishi ushbu o‘xshashlikni qisman oshiradi. Shuning uchun ijtimoiy darajada o‘xshash kodlashning mavjudligi institutsional legitimlik yoki tasdiqlash dalillari teng degani emas.

T36, T37 va T38 vositalari hosil qilgan kichik to‘plam

Manbada T36, T37 va T38 kodli vositalar muayyan xususiyatlar bo‘yicha boshqa vositalardan ajralib turuvchi kichik guruh sifatida baholanadi.

Ushbu uch vosita o‘rtasidagi juft kombinatsiyalar umumiy profil darajasida kuzatilgan eng yuqori o‘xshashlik guruhiga kiradi. Biroq ushbu guruhning boshqa vositalar bilan o‘rtacha umumiy o‘xshashligi 0,23 deb hisobot qilingan.

Bu holat o‘zaro nisbatan o‘xshash vositalar butun baholash sohasini ifodalovchi umumiy standartga aylanganini ko‘rsatmaydi.

Manba 4-rasmdagi issiqlik xaritalari qanday o‘qilishi kerak?

Tadqiqotning 4-rasmi oltita alohida Jaccard o‘xshashlik issiqlik xaritasidan iborat. Birinchi xarita integratsiyalashgan vosita profilini, qolgan besh xarita esa semiotik darajalarning har birini taqqoslaydi.

Xaritalarning qator va ustunlari 38 ta baholash vositasini ifodalaydi. Har bir katak qatoridagi vosita bilan ustunidagi vosita o‘rtasidagi o‘xshashlik darajasini ko‘rsatadi.

Manba rang shkalasida past o‘xshashlik qizilga, yuqori o‘xshashlik yashilga qarab o‘tadi. Diagonal bo‘ylab bir vositaning o‘zi bilan taqqoslanishi tabiiy ravishda eng yuqori o‘xshashlikni ifodalaydi.

Xaritalar ko‘rib chiqilganda empirik darajada past o‘xshashlik ko‘proq uchrashi, sintaktik darajada esa muayyan guruhlarda kuchliroq ustma-ust tushishlar mavjudligi ko‘rinadi. Biroq bu vizual naqshlar tadqiqotda tushuntirilgan statistik sonlar bilan birgalikda talqin qilinishi kerak.

Manbaning 38 × 38 batafsil sonli o‘xshashlik matritsasi maqolaning asosiy matnida alohida xom ma’lumot jadvali sifatida berilmagani sababli Verianla bayonida asl xaritaning katak qiymatlari qayta taxmin qilinib, yangi aniq miqdoriy grafik yaratilmagan. Buning o‘rniga manbada aniq hisobot qilingan statistikalar berilgan.

Empirik darajaning batafsil topilmalari

Empirik darajada besh xususiyat o‘rganilgan. Bu bo‘lim ko‘rsatkichlar qaysi ma’lumot turlariga asoslanishini va o‘lchov protseduralari qay darajada aniq ta’riflanganini ko‘rsatadi.

Operatsion ta’rif (operational definition), tushuncha muayyan baholash vositasi ichida qaysi kuzatuv va protseduralar orqali o‘lchanadigan holga keltirilishini tushuntiradi.

Tadqiqotda to‘liq operatsion ta’rifi mavjud bo‘lmagan 22 ta vosita bor: ularning sakkiztasida faqat qisman ta’rif, 14 tasida esa operatsion ta’rif yo‘q. Ushbu ikki guruh jami 22 vositani tashkil etib, 38 vositaning %57,9 iga to‘g‘ri keladi.

Shunday qilib, %57,9 ko‘rsatkichi faqat umuman ta’rifi yo‘q vositalarni emas, ta’rifi to‘liq bo‘lmagan vositalarni ham qamrab oladi.

Bundan tashqari, 37 vosita ko‘rsatkich maqsadlarini bildirgani ko‘rsatkichlarni o‘lchash ham xuddi shu darajada aniq ta’riflanganini anglatmaydi. Tadqiqot ayniqsa maqsad bayonoti bilan o‘lchov protsedurasi o‘rtasidagi farqni ta’kidlaydi.

Ko‘rsatkich aniqligi uchun qo‘llangan 0–3 kodlash tizimi ham to‘g‘ri talqin qilinishi kerak. Bu qiymatlar jamoat makonlari olgan sifat ballari emas. Ular vosita hujjatlaridagi o‘lchov aniqligini tasniflash kodlaridir.

Sintaktik darajaning batafsil topilmalari

Bu natijalar barcha vositalar bir darajali ko‘rsatkich ro‘yxatlari bilan cheklanmaganini ko‘rsatadi. Ko‘rib chiqilgan 38 vositaning barchasi ikki yoki uch ierarxik darajaga ega.

Biroq kategoriyalar sonining ko‘payishi baholash vositasi avtomatik ravishda haqiqiyroq yoki ishonchliroq degani emas.

Baholash doirasi bilan to‘liq qo‘llanadigan vosita o‘rtasidagi farq ham muhim. Doira umumiy baholash mantiqini belgilab, qo‘llash tafsilotlarida moslashtirishga imkon berishi mumkin. Batafsilroq vosita esa jarayon bosqichlari va baholash protseduralarini aniqroq belgilashi mumkin.

Manba bu ikki turdan birini barcha sharoitda ustun deb baholamaydi.

Semantik darajaning batafsil topilmalari

Vositalarning 33 tasi umumiy jamoat ochiq makoni sifatini, beshtasi esa universitet kampuslaridagi ochiq makon sifatini maqsad qiladi.

Bu ikki tushuncha o‘rtasida ustma-ust tushishlar bo‘lishi mumkin. Biroq kampusning institutsional boshqaruvi, foydalanuvchi profili va fazoviy funksiyalari jamoat shahar maydonidan farq qilishi mumkin.

Shu sababli kampus baholash vositasining natijalari konseptual va qo‘llash sharoitlari tushuntirilmasdan umumiy jamoat makoni baholashiga ekvivalent deb qabul qilinmasligi kerak.

Vositalarning taxminan beshdan to‘rt qismi ko‘rsatkich manbalarini mavjud akademik adabiyotga tayanadi. Tadqiqotchilar bu holat mahalliy foydalanuvchilarning tajribasi va ustuvorliklarini yetarli ifodalamaslik xavfini tug‘dirishi mumkinligini muhokama qiladi. Biroq faqat adabiyotga tayanish ko‘rsatkichlar albatta haqiqiy emas degani emas.

Pragmatik darajaning batafsil topilmalari

Pragmatik topilmalar vositalarning yarmi foydalanuvchiga yo‘naltirilgan baholashga qaratilganini ko‘rsatadi. Biroq bu tasnif barcha vositalar jamoatchilik tomonidan bevosita va mustaqil ishlatilishi mumkinligini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqotga ko‘ra, ko‘rib chiqilgan vositalarda baholash jarayonlari ko‘pincha muayyan foydalanuvchi yoki ekspert guruhlari orqali amalga oshiriladi.

Fazoviy miqyosda eng keng tarqalgan kategoriya mahalla yoki shahar hududi darajasidir. Milliy miqyosdagi vositalarning faqat ikki misol bilan ifodalanishi ko‘rib chiqilgan vositalar to‘plamida keng miqyosli taqqoslash uchun ishlab chiqilgan tizimlar cheklanganroq ekanini ko‘rsatadi.

Ijtimoiy darajaning batafsil topilmalari

Bu jadvalning muhim xulosasi shundaki, ko‘rib chiqilgan vositalarning ko‘pchiligida ishonchlilik va haqiqiylik testlariga doir yetarli hisobot mavjud emas.

32 vositada ishonchlilik testi dalili, 29 vositada esa haqiqiylik testi dalili hisobot qilinmagan.

Biroq dalil hisobot qilinmagani bilan vosita ishonchsiz yoki haqiqiy emasligi isbotlangani bir xil narsa emas. Tadqiqot baholash hujjatlarida tegishli dalillar yetishmasligini aniqlaydi.

Manba tadqiqotida 38 vositaning barchasi tadqiqotga asoslangan deb kodlangani ham xuddi shunday ehtiyotkorlik bilan talqin qilinishi kerak. Bu tasnif tadqiqotchilarning o‘z hujjatlarni ko‘rib chiqish protokoliga tegishli. Tegishli vositalarning hech biri hech qanday real amaliyotda ishlatilmagan degan mustaqil va universal xulosa emas.

Geografik va madaniy taqsimot

Manbada Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika guruhiga Iordaniya, Qatar, Saudiya Arabistoni, Misr va Jazoir; Yevropa va Birlashgan Qirollik guruhiga Ispaniya, Gretsiya, Turkiya, Birlashgan Qirollik va Rossiya; Osiyo guruhiga esa Xitoy, Bangladesh, Hindiston va Indoneziya kiradi. Amerika guruhidagi misol Amerika Qo‘shma Shtatlaridan.

Bu geografik taqsimot tadqiqotda ko‘rib chiqilgan vositalarning kelib chiqishini ko‘rsatadi. Har bir mintaqadagi barcha baholash vositalari sonini yoki ilmiy sifat reytingini ifodalamaydi.

Vositalar ishlab chiqilgan geografiya muhim, chunki shahar sharoitlari, madaniy kutishlar, iqlim, boshqaruv va jamoat makonlaridan foydalanish shakllari baholashda mazmunli farqlarni yuzaga keltirishi mumkin.

Tadqiqot taklif qilgan semiotik muvofiqlik doirasi

Tadqiqotchilar taklif qilgan semiotic compliance framework, baholash vositalarini bir xil ko‘rsatkichlardan foydalanishga majbur qiluvchi ball berish standarti emas. Buning o‘rniga har bir vosita o‘lchash va talqin arxitekturasini aniq hujjatlashtirishi uchun minimal talablarni belgilaydi.

Doiraning asosiy tamoyili baholash vositalarini mazmun jihatidan bir xil qilish emas, balki ularning farazlari va ishlash usullarini aniq qilishdir.

Masalan, turli iqlimlarda, turli ijtimoiy guruhlarga xizmat qiladigan yoki turli boshqaruv modellari bilan boshqariladigan jamoat makonlarini bir xil ko‘rsatkichlar bilan baholash har doim ham mos bo‘lmasligi mumkin.

Shu sababli tadqiqotchilar metodologik xilma-xillikni yo‘qotish o‘rniga farqlarning sabablari va oqibatlarini tushuntirishni tavsiya qiladi.

Asosiy topilmalarning ilmiy ma’nosi

Tadqiqotning birinchi asosiy topilmasi vositalar orasidagi farq faqat ko‘rsatkichlar soni yoki nomidan kelib chiqmasligidir. O‘lchash qanday amalga oshirilishi, ko‘rsatkichlar qanday tashkil etilishi va natijalar qaysi tushunchalarni ifodalashi ham farq qiladi.

Ikkinchi asosiy topilma vositalarning maqsadlari ko‘pincha aniq ta’riflangan bo‘lsa-da, o‘lchov protseduralari shu darajada aniq hisobot qilinmasligidir.

Uchinchi topilma ishonchlilik va haqiqiylik dalillari hujjatlarda juda cheklangan o‘rin egallashidir. Bu yetishmovchilik baholash natijalarini mustaqil tasdiqlash va turli vositalarni ehtiyotkorlik bilan taqqoslashni qiyinlashtiradi.

To‘rtinchi topilma vositalar bir xil foydalanuvchi turini yoki o‘xshash fazoviy miqyoslarni maqsad qilishi o‘lchov tizimlarining ekvivalentligini kafolatlamasligidir.

Beshinchi topilma taqqoslanish imkoniyatini yaxshilash uchun yagona ko‘rsatkich standartlashtirishdan ko‘ra ko‘p darajali hujjatlashtirish va izchillik yondashuvi taklif etilishidir.

Manba ichidagi sonli nomuvofiqliklarni baholash

Manba tadqiqotining 2-jadvalida ayrim vositalarning umumiy ko‘rsatkich soni bilan subyektiv va obyektiv ko‘rsatkichlar kichik yig‘indilari o‘rtasida nomuvofiqliklar mavjud.

Bu yozuvlar manbada berilgan shaklda uzatilgan. Yetishmayotgan ko‘rsatkichlar qaysi sinfga tegishli yoki qaysi sonlar imlo xatosi ekanini faqat mavjud jadvalga qarab aniq belgilab bo‘lmaydi.

Shu sababli qiymatlar yashirincha o‘zgartirilmasligi va kichik yig‘indilar manba tomonidan tasdiqlanmagan yangi ko‘rsatkich sonlarini hosil qilish uchun ishlatilmasligi kerak.

Bu sonli nomuvofiqliklar asosiy tadqiqotning 38 vositani 20 xususiyat ostida tasniflash yondashuvi bilan bir xil masala emas. Biroq vosita darajasida ko‘rsatkichlar soni tahlil qilinsa, asl yozuvlarni alohida tekshirish talab etiladi.

Tadqiqotning cheklovlari

Tadqiqot natijalarini baholashda tadqiqot dizaynining chegaralari saqlanishi kerak.

• Manba qamrovi: Qidiruvda Scopus va Web of Science ishlatilgan va faqat ingliz tilidagi nashrlar baholangan. Bu qamrovdan tashqaridagi barcha vositalar o‘rganilgan deb da’vo qilib bo‘lmaydi.
• Tanlov shartlari: O‘lchov tuzilmasi yoki hujjatlashtirishi yetarli bo‘lmagan vositalar tadqiqotdan tashqarida qolgan. Bu yakuniy namunaning xususiyatlariga ta’sir qilishi mumkin.
• Hujjatlashtirishga bog‘liqlik: Topilmalar chop etilgan hisobot va usul hujjatlari asosida olingan. Bir xususiyat hujjatlarda hisobot qilinmagani u amalda mutlaqo yo‘q degani emas.
• Kodlash tuzilmasi: O‘xshashlik koeffitsiyentlari tanlangan 20 xususiyat va ularning kategorik kodlanishiga bog‘liq. Boshqa xususiyat tizimi boshqa o‘xshashlik naqshlarini hosil qilishi mumkin.
• O‘xshashlik va sifat farqi: Jaccard o‘xshashligi vositalar qay darajada o‘xshash kodlarga ega ekanini ko‘rsatadi. Baholash vositasi albatta aniqroq yoki muvaffaqiyatliroq ekanini o‘lchamaydi.
• Taklif etilgan doiraning maqomi: Semiotik muvofiqlik doirasi tadqiqot topilmalaridan ishlab chiqilgan taklifdir. Uni qo‘llash barcha kontekstlarda taqqoslanish imkoniyatini qay darajada oshirishiga doir yangi dala tajribasi natijasi sifatida taqdim etilmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Ko‘rib chiqilgan 38 ta jamoat ochiq makonini baholash vositasi bir nechta metodologik va nazariy darajalarda farqlanadi.
• O‘lchov protseduralarining to‘liq hujjatlashtirilmasligi vositalarni taqqoslash va baholash jarayonlarini takrorlashni qiyinlashtiradi.
• Vositalar o‘rtasidagi o‘xshashlik tanlangan semiotik darajaga qarab o‘zgaradi.
• Bir xil baholash tushunchasidan foydalanadigan vositalar turli dalil turlari, ierarxik tuzilmalar va foydalanish kontekstlariga asoslanishi mumkin.
• Ishonchlilik va haqiqiylik dalillarining yetarli hisobot qilinmasligi baholash vositalarining tashqaridan tekshirilish imkoniyatini cheklaydi.
• Baholash tizimini besh darajada aniq hujjatlashtirish taqqoslash va vosita tanlash jarayonlarini tushunarliroq qilish uchun yondashuv beradi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan umumlashtirishlar

Tadqiqot ko‘rib chiqilgan baholash vositalarining barchasi noto‘g‘ri yoki ilmiy jihatdan haqiqiy emasligini ko‘rsatmaydi. Shuningdek, muayyan vosita barcha boshqa vositalardan muvaffaqiyatliroq ekanini ko‘rsatuvchi ishlash reytingini taqdim etmaydi.

Jaccard o‘xshashligining pastligi ikki vositadan biri albatta xato degani emas. Vositalar turli maqsadlar, foydalanuvchi guruhlari yoki fazoviy sharoitlarga ko‘ra ataylab turlicha ishlab chiqilgan bo‘lishi mumkin.

Tadqiqot taklif etilgan semiotik doira butun dunyoda qabul qilingan va amaliyotda majburiy standart ekanini ham da’vo qilmaydi.

Tadqiqotning ilmiy hissasi baholash vositalari o‘rtasidagi farqlarni tushunishga qaratilgan tizimli tushuntirish doirasini ishlab chiqishi va kelajakdagi vositalarni aniqroq hujjatlashtirish uchun tamoyillarni taklif qilishidir.

Amaliyot nuqtayi nazaridan xulosalar

Jamoat ochiq makonini baholamoqchi bo‘lgan tadqiqotchilar, shahar rejalashtiruvchilar, arxitektorlar, mahalliy boshqaruvlar va universitet kampusi rahbarlari uchun tadqiqotning asosiy tavsiyasi vositani faqat ko‘rsatkichlar soniga qarab tanlamaslikdir.

Tanlanadigan vosita nimani o‘lchashi, qanday o‘lchashi, qaysi makon turiga mosligi va qaysi qaror jarayonlari uchun ishlab chiqilgani birgalikda baholanishi kerak.

Vosita boshqa mintaqa yoki mamlakatga ko‘chirilishi rejalashtirilsa, madaniy, iqlimiy, institutsional va boshqaruv sharoitlarining mosligi alohida o‘rganilishi kerak. Manba tadqiqoti bu ko‘chirish barcha sharoitlarda muammosiz amalga oshishini da’vo qilmaydi.

Umumiy xulosa: Jamoat ochiq makoni sifatini baholashda ilmiy taqqoslanish barcha tizimlarni bir xil ko‘rsatkichlarga majburlash bilan emas, har bir tizimning o‘lchash va ma’nolantirish mantiqini aniq, kuzatiladigan va kontekstga mos tarzda belgilash bilan yaxshilanishi mumkin. Tadqiqot taklif qilgan semiotik muvofiqlik doirasining asosiy maqsadi ana shu aniqlikni ta’minlashdir.

Manba va Usul Izohi

Asl sarlavha: Assessing Public Open Space Quality: Explaining Divergence Across Assessment Tools

Mualliflar: Jamal Al-Qawasmi; Md Rafsun Jany; Ziad Ashour.

Birinchi muassasa: Architecture and City Design Department, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Uchala muallif ham bog‘langan muassasa.

Ikkinchi muassasa: Interdisciplinary Research Center for Construction and Building Materials, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Jamal Al-Qawasmi-ning qo‘shimcha muassasa aloqasi.

Uchinchi muassasa: Department of Architecture, Rajshahi University of Engineering & Technology, Rajshahi, Bangladesh. Md Rafsun Jany-ning qo‘shimcha muassasa aloqasi.

To‘rtinchi muassasa: Interdisciplinary Research Center for Smart Mobility and Logistics, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Ziad Ashour-ning qo‘shimcha muassasa aloqasi.

Mas’ul muallif: Jamal Al-Qawasmi (jamalq@kfupm.edu.sa).

Teng hissa: Manbada teng hissa yoki teng birinchi mualliflik bayonoti mavjud emas.

Jurnal: Urban Science.

Nashriyot: MDPI.

Jild / son / maqola raqami: 10 / 8 / 430.

DOI: 10.3390/urbansci10080430.

Yuborilgan sana: 14-iyun 2026.

Tahrir sanasi: 23-iyul 2026.

Qabul sanasi: 24-iyul 2026.

Nashr sanasi: 1-avgust 2026.

Manba turi: Taqrizlangan ilmiy jurnal tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY 4.0).

Rasmiy nashr havolasi: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/8/430

DOI havolasi: https://doi.org/10.3390/urbansci10080430

Akademik muharrir: Jianming Cai.

Tadqiqot usuli: Scopus va Web of Science qidiruvi, tizimli adabiyot sharhi, tuzilmali kontent tahlili, besh darajali semiotik tahlil, tavsifiy statistika va Jaccard o‘xshashlik tahlili.

Tahlil qamrovi: 38 ta baholash vositasi, 20 ta xususiyat, besh semiotik daraja va 703 ta noyob vosita jufti.

Moliyalashtirish: Tadqiqot King Fahd University of Petroleum and Minerals (KFUPM), Dhahran, Saudiya Arabistoni tomonidan moliyalashtirilgan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Tadqiqotda taqdim etilgan ma’lumotlarni mas’ul muallifdan so‘rash mumkin. Tegishli tadqiqot loyihasi davom etayotgani va moliyalashtiruvchining ma’lumot almashish cheklovlari sababli ma’lumotlar hamma uchun ochiq emasligi bildirilgan.

Etika qo‘mitasi va axborotli rozilik: Manbada qo‘llanmaydi deb ko‘rsatilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish J.A.-Q. va M.R.J.; usul J.A.-Q.; tasdiqlash, formal tahlil va tadqiqot J.A.-Q. bilan M.R.J.; ma’lumotlarni tartibga solish, dastlabki qoralama va vizuallashtirish M.R.J.; ko‘rib chiqish va tahrirlash uch muallif; nazorat va loyiha boshqaruvi J.A.-Q. bilan Z.A.; moliyalashtirishni jalb qilish Z.A. tomonidan amalga oshirilgan. Manbada uch muallif ham chop etilgan versiyani o‘qib, tasdiqlagani bildirilgan.

Metodologik talqin chegarasi: Tadqiqot 38 vositaning hujjatlashtirilgan xususiyatlarini taqqoslaydi. Natijalar barcha jamoat ochiq makonlarining sifat darajasini, barcha mamlakatlardagi vositalar holatini yoki taklif etilgan doiraning kelajakdagi ishlashini bevosita o‘lchaydigan yangi dala tajribasi emas.