1. Булак башынан аягына чейин каралдыбы? Ооба; 28 бет, 4 сүрөт, 8 таблица, метод, табылгалар, жыйынтык жана адабияттар тизмеси каралды. 2. Түп нуска библиографиялык идентификация текшерилдиби? Ооба; авторлор, тартип, мекемелер, DOI, дата, жарыя түрү жана лицензия текшерилди. 3. Изилдөөнүн илимий түрү туура аныкталдыбы? Ооба; 38 куралдын системалуу кароосуна негизделген салыштырма, көп методдуу изилдөө. 4. Булактан тышкары эксперимент, үлгү, жыйынтык же статистика кошулдубу? Жок. 5. Булактагы 20 өзгөчөлүк жана 5 семиотикалык деңгээл сакталдыбы? Ооба. 6. Jaccard формуласы жана жыйынтыктары туура түшүндүрүлдүбү? Ооба; эсептөө принциби түшүндүрүлгөндө булакта жок окшоштук маалыматтары чыгарылган жок. 7. Булактагы сүрөттөр бааландыбы? Ооба; метод жана теориялык түзүм үчүн түшүндүрмө схемалар пландалды. 8. Визуалдык кайра куруу коопсузбу? Ооба; түшүндүрмө схемалар булактагы байланыштарга негизделет, сандык матрица ойлоп табылбайт. 9. Булак ичиндеги дал келбестиктер жашырылдыбы? Жок; 2-таблицадагы көрсөткүчтөрдүн жалпы саны боюнча дал келбестиктер түшүндүрүлдү. 10. Илимий чечмелөөнүн чектери сакталдыбы? Ооба; документтештирүүнүн жетишсиздиги өлчөөнүн жараксыздыгы менен теңештирилген жок. 11. HTML жана котормо коопсуздугу эске алындыбы? Ооба; тышкы script, iframe, тышкы сүрөт жана аткарылуучу JavaScript колдонулган жок. 12. OTA ылайыктуулук дарбазасы бааландыбы? Ооба; шарттуу түрдө ылайыктуу, тарыхый техникалык терминологияны текшерүү талап кылынат.

Коомдук ачык мейкиндик (Public Open Space, POS), парктар, аянттар, көчөлөр, жээк аймактары, жашыл коридорлор жана оюн аянтчалары сыяктуу коомчулуктун пайдалануусуна ачык тышкы мейкиндиктерди камтыган шаардык чөйрөнүн компоненти. Коомдук ачык мейкиндиктин сапатын баалоо куралдары болсо бул мейкиндиктердин жеткиликтүүлүк, коопсуздук, комфорт, функционалдуулук, экологиялык аткарым жана коомдук пайдалануу сыяктуу өзгөчөлүктөрүн белгилүү көрсөткүчтөр аркылуу изилдеген баалоо системалары.

Jamal Al-Qawasmi, Md Rafsun Jany жана Ziad Ashour жүргүзгөн изилдөө коомдук ачык мейкиндиктин сапатын өлчөө үчүн иштелип чыккан баалоо куралдары эмне үчүн бири-биринен айырмаланган жыйынтыктарды же чечмелөөлөрдү бере аларын изилдейт. Изилдөөдө системалуу адабият издөөсү аркылуу аныкталган 38 баалоо куралы, структураланган мазмундук талдоо менен салыштырылган. Куралдарда аныкталган 20 өзгөчөлүк, беш деңгээлдүү семиотикалык алкакта бааланган.

Семиотикалык мамиле баалоо куралын көрсөткүчтөр топтолгон текшерүү тизмеси катары гана эмес; маалымат өлчөнгөн, уюштурулган, маанилендирилген, чечим кабыл алуу үчүн колдонулган жана институционалдык контекстте легитимдүүлүк алган көп катмарлуу социалдык-техникалык система катары карайт.

Изилдөөнүн негизги табылгаларына ылайык, каралган куралдардын %57,9унда толук операциялык аныктамалар жок. Куралдардын %55,3ү субъективдүү көрсөткүчтөргө гана негизделет. Ошондой эле %55,3ү түз колдонууга даяр, деталдуу өлчөө куралдарына караганда, колдонуу учурунда ылайыкташтырууну талап кылган баалоо алкактары.

Jaccard окшоштук талдоосу 38 куралдын арасында түзүлгөн 703 уникалдуу курал жуптун жалпы окшоштугу төмөндөн орточо деңгээлге чейин экенин көрсөткөн. Орточо Jaccard окшоштугу 0,31, медианалык окшоштук 0,29 деп билдирилген. Каралган куралдардын эч бир жупу бардык баалоо өзгөчөлүктөрү боюнча толугу менен бирдей профилге ээ эмес экени аныкталган.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыгы коомдук ачык мейкиндикти баалоо куралдарынын айырмачылыктары кайсы көрсөткүчтөр тандалганына гана байланыштуу эмес. Өлчөө процедураларынын, көрсөткүч иерархияларынын, концептуалдык аныктамалардын, максаттуу колдонуучулардын, колдонуу масштабдарынын жана институционалдык контексттердин ортосундагы дал келбестиктер да салыштырууга мүмкүнчүлүктү чектейт.

Изилдөөчүлөр бул маселеге жооп катары бардык баалоо куралдарына бирдей көрсөткүчтөрдү милдеттүү кылууну сунушташпайт. Анын ордуна баалоо системасы кантип курулганын жана кантип иштээрин ачык документтештирүүгө багытталган семиотикалык шайкештик алкагын (semiotic compliance framework) сунушташат.

Бул мамиле ар башка шаардык, маданий жана институционалдык шарттар үчүн иштелип чыккан куралдардын өзгөчөлүгүн сактоо менен, алардын жыйынтыктары кайсы шарттарда маанилүү түрдө салыштырыла аларын түшүнүүнү көздөйт. Ошол эле учурда изилдөө сунушталган алкакты колдонуу бардык куралдарды автоматтык түрдө эквиваленттүү же жарактуу кылып коёрун эксперимент аркылуу көрсөткөн эмес.

Коомдук ачык мейкиндиктин сапатын эмне үчүн бир эле өлчөм менен аныктоого болбойт?

Коомдук ачык мейкиндиктер шаарлардын жөн гана физикалык боштуктары эмес. Бул мейкиндиктер адамдарга эс алууга, кыймылдоого, жолугушууга, социалдык мамиле түзүүгө жана коомдук жашоого катышууга мүмкүнчүлүк бере алат. Ошондой эле өсүмдүк жамынтыгы, жаан суусун башкаруу, биологиялык ар түрдүүлүк жана шаардык температура сыяктуу экологиялык функциялар менен байланышкан.

Ошондуктан коомдук ачык мейкиндиктин сапатын анын көрүнүшү, өлчөмү же жашыл аянттын көлөмү менен гана аныктоого болбойт. Колдонуучулардын мейкиндикке жетиши, өздөрүн коопсуз сезиши, ар башка социалдык топтордун мейкиндиктен пайдаланышы жана мейкиндиктин тейлөөсүнүн туруктуу болушу да баалоодо маанилүү болушу мүмкүн.

Бирок бардык изилдөө дисциплиналары бир эле өзгөчөлүктөргө бирдей артыкчылык бербейт. Шаардык дизайн изилдөөлөрү мейкиндиктик уюштурууну жана колдонуучу тажрыйбасын алдыга чыгара алат, шаар пландоо изилдөөлөрү болсо жер пайдалануу, кызматтарды бөлүштүрүү жана башкарууга көбүрөөк көңүл бурушу мүмкүн. Ландшафт архитектурасы өсүмдүк, экологиялык жана айлана-чөйрөлүк компоненттерге башкача салмак бере алат.

Бул ар түрдүүлүк өзүнөн-өзү илимий көйгөй эмес. Көйгөй — ар башка концептуалдык жана методологиялык негиздери бар баалоо системаларын бир нерсени бир эле ыкма менен өлчөп жаткандай салыштыруу.

Көрсөткүчтүн аталышы бирдей болушу ал бир эле нерсени өлчөйт дегенди билдиреби?

Жок. Изилдөөнүн баштапкы ойлорунун бири — бир эле көрсөткүч аталышы ар башка куралдарда ар башкача аныкталышы мүмкүн.

Мисалы, коопсуздук түшүнүгү бир баалоо системасында колдонуучулардын коопсуздук боюнча кабылдоосуна байланыштуу сурамжылоонун жооптору менен берилсе, башка система коопсуздукту физикалык чөйрө шарттарын эксперттик текшерүү аркылуу баалай алат.

Эки мамиле тең коопсуздукка тиешелүү; бирок алынган маалыматтардын мүнөзү бирдей эмес. Биринчиси колдонуучу тажрыйбасы тууралуу маалымат берет, экинчиси аныкталган физикалык шарттар жөнүндө маалымат берет.

Бул мисал изилдөөдө баса белгиленген өлчөө менен маанилендирүүнүн айырмасын түшүндүрүү үчүн берилет; булакта эки конкреттүү куралдын билдирилген салыштыруу жыйынтыгы катары көрсөтүлбөйт.

Баалоо жыйынтыгын туура чечмелөө үчүн көрсөткүчтүн аталышын гана эмес, өлчөнгөн өзгөрмөнүн аныктамасын, маалымат булагын, суроонун формасын, балл берүү ыкмасын жана колдонуу шарттарын да билүү керек.

Семиотика Коомдук Мейкиндикти Баалоодо Эмне Үчүн Керек?

Семиотика (semiotics), белгилер жана символдор кантип маани аларын изилдеген теориялык мамиле. Бул изилдөөдө баалоо көрсөткүчтөрү жана алардан алынган баллдар реалдуу мейкиндиктик жана социалдык өзгөчөлүктөрдү билдирген белгилер катары каралат. Баллдын мааниси анын сандык маанисинен гана эмес; кантип өлчөнгөнүнөн, кайсы түшүнүктү билдиргенинен жана кайсы контекстте колдонулганынан келип чыгат.

Белгилөөчү менен белгиленүүчүнүн байланышы

Семиотикалык көз караштан баалоонун жыйынтыгында эки негизги компонентти ажыратууга болот:

• Белгилөөчү (signifier): Байкоого боло турган билдирүү формасы. Сандык балл, категориянын аталышы же графикалык символ болушу мүмкүн.
• Белгиленүүчү (signified): Бул билдирүү билдирген түшүнүк. Жеткиликтүүлүк, комфорт, коопсуздук же жалпы сапат сыяктуу өзгөчөлүк болушу мүмкүн.

Баалоо куралы чыгарган балл менен коомдук мейкиндиктин чыныгы өзгөчөлүгүнүн ортосунда табигый, өзүнөн-өзү пайда болгон теңдик жок. Бул байланыш өлчөө эрежелери, операциялык аныктамалар, концептуалдык алкак жана чечмелөө принциптери аркылуу түзүлөт.

Демек, эки баалоо системасынын бирдей сандык балл бериши алардын бирдей деңгээлдеги мейкиндик сапатын өлчөгөнүнүн далили эмес.

Беш деңгээлдүү семиотикалык алкак

Изилдөө классикалык семиотиканын синтаксистик, семантикалык жана прагматикалык айырмаларын өлчөө процедуралары жана социалдык-институционалдык контекст менен бириктирип, беш деңгээлдүү талдоо түзүмүн колдонот.

1. Эмпирикалык деңгээл: Өлчөөнүн негизи

Эмпирикалык деңгээл көрсөткүч кайсы байкоого же маалыматка негизделерин жана бул маалымат кандайча өлчөнө турган мааниге айландырыларын карайт.

Бул жерде берилүүгө тийиш болгон негизги суроолор: Кайсы өзгөчөлүк өлчөнөт? Маалымат кайдан алынат? Көрсөткүч кантип эсептелет? Өлчөөнү кайталоо үчүн кандай процедуралар керек?

Субъективдүү көрсөткүчтөр адамдардын кабылдоосун, пикирлерин же тажрыйбасын чагылдырат. Объективдүү көрсөткүчтөр болсо аныкталган физикалык, мейкиндиктик же башка байкала турган өзгөчөлүктөрдү өлчөөгө негизделет.

Изилдөө субъективдүү өлчөөлөр илимий жактан баасыз деп айтпайт. Басым жасалган көйгөй — ар башка далил түрлөрүнүн бири-бирине эквиваленттүү деп кабыл алынышы жана аларды чыгарган процедуралардын жетиштүү түшүндүрүлбөшү.

2. Синтаксистик деңгээл: Көрсөткүчтөрдүн уюштурулушу

Синтаксистик деңгээл көрсөткүчтөр кайсы категориялар жана субкатегориялар боюнча уюштуруларын, баалоо системасы канча иерархиялык катмардан турарын жана көрсөткүчтөр жогорку деңгээлдеги жыйынтыктарга кантип айландырыларын изилдейт.

Бир система көрсөткүчтөрдүн тизмесин гана бере алат. Башка система категорияларды, балл берүү этаптарын жана жыйынтыктарды бириктирүү үчүн зарыл процедураларды кененирээк аныктай алат.

Агрегация (aggregation), бир нече көрсөткүчтү белгилүү эрежелер боюнча жогорку деңгээлдеги баалоо жыйынтыгына айландыруу. Салмак берүү (weighting) болсо көрсөткүчтөргө же категорияларга ар башка салыштырмалуу маанилүүлүк берүүнү билдирет.

Изилдөөнүн маанилүү табылгаларынын бири — куралдар түзүм жагынан окшош көрүнсө да, бул алардын бирдей агрегация же салмак берүү эрежелерин колдонорун билдирбейт.

3. Семантикалык деңгээл: Өлчөнгөн түшүнүктүн мааниси

Семантикалык деңгээл баалоо куралы эмнени өлчөй турганын билдирерин жана өлчөнгөн түшүнүк кайсы теориялык чектерде аныкталарын изилдейт.

Мисалы, коомдук ачык мейкиндиктин сапаты шаар пландоо мамилесинде шаардык кызматтардын жеткиликтүүлүгү менен, башка теориялык мамиледе мейкиндиктик тажрыйба жана социалдык өз ара аракет менен байланыштуу болушу мүмкүн.

Эки баалоо системасы тең бир эле жалпы түшүнүктү колдонушу мүмкүн. Бирок көрсөткүч тандоосунун теориялык негизи айырмаланганда өлчөнгөн конструкттун камтуусу да айырмаланышы мүмкүн.

Өлчөнгөн конструкт (construct), баалоо куралы билдирүүнү көздөгөн концептуалдык өзгөчөлүк. Конструкт түздөн-түз бир физикалык чоңдук болушу шарт эмес; ар башка көрсөткүчтөр аркылуу каралган көп өлчөмдүү түшүнүк болушу мүмкүн.

4. Прагматикалык деңгээл: Куралды ким жана кайда колдонору

Прагматикалык деңгээл баалоо жыйынтыгы кайсы колдонуучуга арналганын, кайсы чечим үчүн чыгарылганын жана кайсы мейкиндиктик контекстте колдонулушу керектигин изилдейт.

Курал кварталды, парк, университет кампусун же кененирээк шаар аймагын баалоо үчүн иштелип чыккан болушу мүмкүн.

Баалоо куралы белгилүү мейкиндик түрү жана колдонуучу тобу үчүн иштелип чыкканы башка контекстте да ошол эле жарактуулук менен колдонула аларын өзүнөн-өзү көрсөтпөйт.

5. Социалдык деңгээл: Ишеним, легитимдүүлүк жана институционалдык контекст

Социалдык деңгээл курал ким тарабынан иштелип чыкканын, кайсы маданий жана географиялык контекстте пайда болгонун, кантип текшерилгенин жана кайсы институттар же кесиптик коомчулуктар тарабынан кабыл алынганын карайт.

Бул деңгээлде эки маанилүү түшүнүк бар:

• Ишенимдүүлүк (reliability): Баалоо окшош шарттарда кайталанганда канчалык туруктуу жыйынтык бере алары менен байланыштуу.
• Жарактуулук (validity): Баалоо куралы өлчөйм деп айткан түшүнүктү канчалык деңгээлде билдирерин көрсөткөн далилдер жана негиздемелер менен байланыштуу.

Изилдөө ишенимдүүлүк жана жарактуулук далилдерин социалдык деңгээлдин ичинде классификациялайт. Себеби бул өзгөчөлүктөрдүн техникалык түзүмүнө гана эмес, куралдын сырттан баалана турган ишенимдүүлүгү жана легитимдүү колдонулушу тууралуу документтештирүү функциясына көңүл бурулат.

Бул классификация жарактуулуктун өлчөнгөн түшүнүк менен теориялык байланышын жокко чыгарбайт; бул изилдөөнүн аналитикалык тандоосу.

Эмне үчүн беш деңгээлди чогуу изилдөө керек?

Куралдын өлчөө ыкмасын гана билүү жетишсиз. Өлчөнгөн маалымат кайсы конструктка айландырылганы, эмнени билдирери, ким тарабынан колдонулары жана кайсы институционалдык шарттарда жарактуу деп кабыл алынары да баалоо жыйынтыгын чечмелөөгө таасир этет.

Изилдөө деңгээлдер аралык структуралык дал келбестик (cross-level structural misalignment) деп аныктаган көйгөй — бул компоненттердин бири-бири менен жетиштүү шайкеш же ачык байланышта болбошу.

Бул дал келбестик, башка көрсөткүчтөр колдонулбаса да, эки системанын жыйынтыктарын эквиваленттүү деп кабыл алууну кыйындатышы мүмкүн.

Жыйырма баалоо өзгөчөлүгүнүн баары

Структураланган мазмундук талдоонун натыйжасында изилдөөчүлөр 38 куралда кайталанган 20 өзгөчөлүктү аныкташкан. Бул өзгөчөлүктөр куралдардын документтеринде байкала турган мүнөздөмөлөрдөн чыгарылып, беш семиотикалык деңгээлге жайгаштырылган.

Бул таблица 20 өзгөчөлүктүн камтуусун көрсөтөт. Изилдөөчүлөрдүн максаты бул өзгөчөлүктөрдөн бир универсалдуу сапат баллын эсептөө же куралдарды эң жакшыдан эң начарга чейин иреттөө эмес. Максат айырмачылыктар кайсы деңгээлдерде пайда болорун системалуу изилдөө.

Изилдөөнүн Методу жана Табылгалары

Изилдөөнүн төрт баскычтуу методу

Изилдөө төрт ырааттуу баскычтан турат: системалуу адабият издөө аркылуу куралдарды аныктоо, структураланган мазмундук талдоо аркылуу өзгөчөлүктөрдү чыгаруу, семиотикалык алкакка дал келтирүү жана статистикалык талдоо.

Биринчи баскыч: Системалуу адабият издөө

Куралдарды аныктоо максатында Scopus жана Web of Science маалымат базаларында издөө жүргүзүлгөн. Издөө коомдук ачык мейкиндиктин түрлөрүн аныктаган сөз айкаштары менен баалоо куралдарын аныктаган сөз айкаштарын бирге колдонгон.

Биринчи түшүнүк тобу “public open space”, “urban open space”, “campus open space”, “residential open space” жана “placemaking” терминдерин камтыйт. Экинчи топ болсо “assessment tool”, “rating tool”, “assessment system”, “rating system”, “assessment framework”, “assessment instrument”, “evaluation framework” жана “indicator” сыяктуу терминдерди камтыйт.

Издөөдө англис тилиндеги жарыялар гана каралып, жарыялоо датасына чектөө коюлган эмес. Журнал макалалары, конференция материалдары жана китеп бөлүмдөрү издөө камтуусуна кирген.

Изилдөөнүн киргизүү шарттары эки негизги талапка негизделген: биринчиден, куралда категориялар, субкатегориялар жана көрсөткүчтөрдөн турган аныктала турган өлчөө түзүмү болушу керек. Экинчиден, куралды кеңири изилдөө үчүн жетиштүү методологиялык жана структуралык документтештирүү болушу керек.

PRISMA, системалуу кароолордо жазууларды аныктоо, иргөө жана акыркы тандоону ачык билдирүү үчүн колдонулган отчеттук мамиле. Бул изилдөөдө PRISMA агымы 38 куралга кантип жеткенин көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берет.

Издөө камтуусунун англис тилиндеги жарыялар менен гана чектелиши маанилүү. Изилдөөдөгү 38 курал дүйнөдө иштелип чыккан бардык коомдук ачык мейкиндикти баалоо куралдарынын толук тизмеси деп чечмеленбеши керек.

Экинчи баскыч: Структураланган мазмундук талдоо

Аныкталган куралдардын жарыялары жана тиешелүү методдук документтери стандартташтырылган коддоо шаблону аркылуу изилденген.

Изилдөөчүлөр эки толуктоочу мамилени колдонушкан:

• Дедуктивдүү мазмундук талдоо: Адабияттан алдын ала аныкталган түшүнүктөр жана категориялар боюнча документтерди изилдөө.
• Индуктивдүү мазмундук талдоо: Документтерди изилдөөдө алдын ала аныкталбаган кайталануучу өзгөчөлүктөр жана темаларды чыгаруу.

Так эмес документтерде текшерүүгө боло турган далилдерге гана негизделген этият классификация жасалган.

Коддоонун ишенимдүүлүгүн текшерүү үчүн 10 курал, эки изилдөөчү тарабынан өз алдынча коддолгон. Дал келбестиктер структураланган талкуулар аркылуу каралып, макулдашууга чейинки коддоочулар аралык алгачкы макулдашуу %88ден жогору экени билдирилген.

Коддоочулар аралык макулдашуу эки баалоочу бир материалды классификациялоодо канчалык деңгээлде бирдей чечим чыгарганын көрсөтөт. Бул көрсөткүч бардык 38 курал эки жолу өз алдынча коддолгон дегенди билдирбейт. Булак ишенимдүүлүк текшерүүсү 10 куралдык үлгүдө жүргүзүлгөнүн айтат.

Булакта алгачкы макулдашуу %88ден жогору деп билдирилгени менен, муну белгилүү Cohen kappa же кокустукка түзөтүлгөн башка ишенимдүүлүк коэффициенти катары чечмелөөгө болбойт. Мындай коэффициент булакта ачык көрсөтүлгөн эмес.

Үчүнчү баскыч: Семиотикалык дал келтирүү

Мазмундук талдоодо аныкталган 20 өзгөчөлүк беш теориялык деңгээлдин астында топтоштурулган. Бул операция куралдар бир эле көрсөткүчтөрдү колдонобу деген суроодон тышкары, өлчөө, түзүм, маани, колдонуу жана институционалдык позиция жагынан кантип айырмаланарын изилдөөгө мүмкүндүк берген.

Өзгөчөлүктөрдүн деңгээлдерге бөлүштүрүлүшү төмөнкүдөй:

Төртүнчү баскыч: Статистикалык салыштыруу

Акыркы баскычта 38 куралдын өзгөчөлүк бөлүштүрүүлөрү сүрөттөөчү статистика менен изилденген. Ошондой эле куралдар арасындагы окшоштук жана айырмачылыктарды баалоо үчүн Jaccard окшоштук мамилеси колдонулган.

Сүрөттөөчү статистика белгилүү бир өзгөчөлүк канча куралда бар экенин жана жалпы курал санына болгон катышын көрсөтөт. Ошентип, ар бир деңгээлде кайсы өзгөчөлүктөр кеңири, кайсылары азыраак билдирилгенин аныктоого болгон.

Jaccard Окшоштук Индекси Кантип Эсептелет?

Jaccard окшоштук индекси, эки көптүктүн жалпы элементтерин алардын бирикмесиндеги ар башка элементтерге катыштыруу аркылуу окшоштукту өлчөгөн коэффициент. Изилдөөдө ар бир баалоо куралы 20 өзгөчөлүктүн алкагындагы категориялык коддолгон маанилеринин көптүгү менен берилген жана бул көптүктөр жуп-жуп болуп салыштырылган.

Jaccard формуласы

Изилдөөдө түшүндүрүлгөн көптүккө негизделген Jaccard эсептөөсүнүн математикалык көрсөтүлүшү:

\[ J(A,B)=\frac{|A\cap B|}{|A\cup B|} \]

Бул жерде:

• A: Биринчи куралдын коддолгон өзгөчөлүк маанилеринен турган көптүк.
• B: Экинчи куралдын коддолгон өзгөчөлүк маанилеринен турган көптүк.
• \(A\cap B\): Эки куралда тең жалпы болгон коддолгон маанилерди билдирет.
• \(A\cup B\): Эки куралдын жок дегенде биринде болгон ар башка коддолгон маанилердин баарын билдирет.
• \(|\cdot|\): Көптүктөгү элементтердин санын билдирет.
• \(J(A,B)\): Эки куралдын ортосундагы Jaccard окшоштугу.

Jaccard коэффициенти өлчөмсүз жана нөлдөн бирге чейинки маанини алат. Нөл жалпы коддолгон өзгөчөлүк мааниси жок экенин, бир болсо изилденген көптүк өкүлчүлүгүндө толук дал келүүнү билдирет.

Бул формула изилдөөдө сүрөттөлгөн Jaccard ыкмасынын стандарттык математикалык туюнтмасы. Булак изилдөө эсептөөнү көптүктөрдүн кесилиши жана бирикмеси аркылуу аныктайт жана бул туюнтмага жаңы окшоштук моделин кошпойт.

Формуланын окутуучу түшүндүрмөсү

Формуланын логикасын түшүнүү үчүн изилдөөнүн чыныгы жыйынтыктарынан көз каранды эмес, эсептөө ыкмасын гана түшүндүргөн мисалды кароого болот.

Биринчи гипотетикалык көптүк A = {a, b, c, d}, экинчи гипотетикалык көптүк B = {b, c, e} болсун.

Эки көптүктө жалпы болгон элементтер b жана c. Ошондуктан кесилиште эки элемент бар.

Бирикме көптүгүндө a, b, c, d жана e болуп беш ар башка элемент бар.

Демек мисалдын Jaccard окшоштугу:

\[ J(A,B)=\frac{2}{5}=0{,}40 \]

деп эсептелет.

Маанилүү айырма: Бул 0,40 мааниси изилдөөдөгү 38 куралдын эч бири үчүн билдирилген чыныгы табылга эмес. Бул формула кантип иштээрин үйрөтүү үчүн колдонулган гипотетикалык эсептөө мисалы гана.

Эмне үчүн 703 курал жуп бар?

Ар бир курал башка бардык куралдар менен бир жолу салыштырылганда, ошол эле салыштыруунун тескери багытта кайра эсептелбеши керек.

38 ар башка курал үчүн уникалдуу экиден салыштыруулардын саны:

\[ N_{\text{çift}}=\frac{n(n-1)}{2} \]

байланышы менен аныкталат.

Бул жерде n — салыштырылып жаткан куралдардын саны.

\[ N_{\text{çift}}=\frac{38\times37}{2}=703 \]

Бул эсеп 38 курал бири-бири менен түзгөн ар башка экиден комбинациялардын санын көрсөтөт. Куралдын өзү менен салыштырылышы бул санга кирбейт.

Орточо жана медианалык окшоштуктун айырмасы

Орточо окшоштук, бардык курал жуптарындагы Jaccard коэффициенттеринин суммасын жуптардын санына бөлүү менен алынат.

Медианалык окшоштук болсо коэффициенттер кичинеден чоңго иреттелгенде ортодогу маанини билдирет.

Изилдөөдө жалпы орточо 0,31 жана медиана 0,29 деп билдирилген. Бул эки сан бааланган куралдардын коддолгон өзгөчөлүктөрү боюнча жалпы масштабда чектелүү окшоштук көрсөткөнүн көрсөтөт.

Бул коэффициенттер коомдук ачык мейкиндиктердин физикалык сапатын түз өлчөбөйт; алар баалоо системаларынын коддолгон өзгөчөлүк профилдеринин ортосундагы окшоштукту өлчөйт.

Jaccard талдоосунун негизги жыйынтыктары

Жалпы профиль: 703 жуптун болжол менен %16сында Jaccard окшоштугу 0,20дан төмөн. Жалпы деңгээлде эч бир курал жуп толугу менен бирдей профилге ээ эмес. Байкалган эң жогорку интегралдык окшоштук 0,80 болуп, беш жупта кездешкен.

Эмпирикалык деңгээл: Орточо 0,24, медиана 0,17. Жуптардын %15инде жалпы эмпирикалык коддоо жок. Бул жыйынтык өзгөчө маалымат түрү, өлчөө аныктамасы, сурамжылоо суроолорунун ачыктыгы жана көрсөткүчтүн тактыгы боюнча айырмачылыкты көрсөтөт.

Синтаксистик деңгээл: Орточо окшоштук 0,45 болуп, беш деңгээлдин эң жогорку мааниси. Бирок бул деңгээл үчүн колдонулган категориялык өзгөчөлүктөр чектелген санда коддоо комбинацияларын түзгөндүктөн, жогорку окшоштук балл берүү же салмак берүү процедуралары чындап бирдей экенин далилдебейт.

Семантикалык деңгээл: Орточо 0,39. Куралдардын олуттуу бөлүгү жалпы коомдук ачык мейкиндик сапаты деген бир эле түшүнүктү көздөйт. Бирок бир эле түшүнүктү көздөө бирдей теориялык камтууну жана көрсөткүч булагын колдонуу дегенди билдирбейт.

Прагматикалык деңгээл: Орточо 0,35. Жуптардын %14,4үндө толук прагматикалык профиль окшоштугу болгону менен, бул куралдар өлчөө жана маанилендирүү жагынан айырмаланышы мүмкүн.

Социалдык деңгээл: Жуптардын %52,2синде Jaccard коэффициенти жок дегенде 0,50. Изилдөөдө бардык куралдардын изилдөөгө негизделген деп коддолушу бул окшоштукту жарым-жартылай жогорулатат. Демек, социалдык деңгээлдеги окшош коддоо институционалдык легитимдүүлүк же валидация далилдери бирдей дегенди билдирбейт.

T36, T37 жана T38 куралдарынан түзүлгөн ички топ

Булакта T36, T37 жана T38 коддуу куралдар белгилүү өзгөчөлүктөр боюнча башка куралдардан айырмаланган ички топ катары бааланат.

Бул үч куралдын экиден комбинациялары жалпы профиль деңгээлиндеги эң жогорку байкалган окшоштук тобуна кирет. Ошол эле учурда бул топтун башка куралдар менен орточо жалпы окшоштугу 0,23 деп билдирилген.

Бул өз ара салыштырмалуу окшош куралдар бардык баалоо тармагын чагылдырган жалпы стандартка айланганын көрсөтпөйт.

Булактагы 4-сүрөттүн жылуулук карталарын кантип окуу керек?

Изилдөөнүн 4-сүрөтү алты өзүнчө Jaccard окшоштук жылуулук картасынан турат. Биринчи карта интегралдык курал профилин, калган беш карта семиотикалык деңгээлдердин ар бирин салыштырат.

Карталардын саптары жана мамычалары 38 баалоо куралын билдирет. Ар бир уяча саптагы курал менен мамычадагы куралдын ортосундагы окшоштуктун даражасын көрсөтөт.

Булактын түс шкаласында төмөн окшоштук кызылга, жогорку окшоштук жашылга карай өзгөрөт. Диагоналдагы ошол эле куралды өзү менен салыштыруу табигый түрдө эң жогорку окшоштукту билдирет.

Карталарды караганда эмпирикалык деңгээлде төмөн окшоштук көбүрөөк, синтаксистик деңгээлде болсо айрым топтордо күчтүүрөөк дал келүүлөр бар экени көрүнөт. Бирок бул визуалдык үлгүлөр изилдөөдө берилген статистикалык сандар менен бирге чечмеленүүгө тийиш.

Булактын 38 × 38 деталдуу сандык окшоштук матрицасы макаланын негизги текстинде өзүнчө чийки маалымат таблицасы катары берилбегендиктен, Verianla баяндамасында түп картадагы уячалардын маанилери кайра болжолдонуп, жаңы так сандык график түзүлгөн эмес. Анын ордуна булакта ачык билдирилген статистикалар берилген.

Эмпирикалык деңгээлдин деталдуу табылгалары

Эмпирикалык деңгээлде беш өзгөчөлүк каралган. Бул бөлүм көрсөткүчтөр кайсы маалымат түрүнө таянарын жана өлчөө процедуралары канчалык ачык аныкталганын көрсөтөт.

Операциялык аныктама (operational definition), түшүнүк белгилүү баалоо куралынын ичинде кайсы байкоо жана процедуралар аркылуу өлчөнө турган абалга келтирилерин түшүндүрөт.

Изилдөөдө толук операциялык аныктамасы жок 22 курал бар: алардын сегизинде жарым-жартылай гана аныктама бар, 14үндө операциялык аныктама таптакыр жок. Бул эки топ жалпысынан 22 куралды түзүп, 38 куралдын %57,9уна туура келет.

Демек, %57,9 көрсөткүчү аныктамасы таптакыр жок куралдарды гана эмес, аныктамасы толук эмес куралдарды да камтыйт.

Мындан тышкары, 37 курал көрсөткүчтөрдүн максатын билдиргени көрсөткүчтөрдүн өлчөөсү да ошол деңгээлде ачык аныкталганын билдирбейт. Изилдөө максатты билдирүү менен өлчөө процедурасынын ортосундагы айырманы өзгөчө баса белгилейт.

Көрсөткүчтүн ачыктыгы үчүн колдонулган 0–3 коддоо системасы да туура чечмелениши керек. Бул маанилер коомдук мейкиндиктер алган сапат баллдары эмес. Алар курал документтериндеги өлчөө ачыктыгын классификациялоочу коддор.

Синтаксистик деңгээлдин деталдуу табылгалары

Бул жыйынтыктар бардык куралдар бир деңгээлдүү көрсөткүч тизмелери менен чектелбегенин көрсөтөт. Каралган 38 куралдын баары эки же үч иерархиялык деңгээлге ээ.

Бирок категориялардын санынын көбөйүшү баалоо куралы автоматтык түрдө көбүрөөк жарактуу же ишенимдүү дегенди билдирбейт.

Баалоо алкагы менен толук колдонууга даяр куралдын айырмасы да маанилүү. Алкак жалпы баалоо логикасын аныктап, колдонуу деталдарында ылайыкташтырууга жол бере алат. Деталдуу курал болсо иш этаптарын жана баалоо процедураларын такыраак аныктай алат.

Булак бул эки түрдүн бирин бардык шартта жогору деп баалабайт.

Семантикалык деңгээлдин деталдуу табылгалары

Куралдардын 33ү жалпы коомдук ачык мейкиндиктин сапатын, бешөө университет кампустарындагы ачык мейкиндиктин сапатын көздөйт.

Бул эки түшүнүктүн ортосунда дал келүүлөр болушу мүмкүн. Бирок кампустун институционалдык башкаруусу, колдонуучу профили жана мейкиндиктик функциялары коомдук шаар аянтынан айырмаланышы мүмкүн.

Ошондуктан кампусту баалоо куралынын жыйынтыктары концептуалдык жана колдонуу шарттары түшүндүрүлбөстөн жалпы коомдук мейкиндик баалоосу менен эквиваленттүү деп кабыл алынбашы керек.

Куралдардын болжол менен бештен төртүнүн көрсөткүч булактары учурдагы академиялык адабиятка негизделет. Изилдөөчүлөр бул жергиликтүү колдонуучулардын тажрыйбасы жана артыкчылыктарын жетиштүү чагылдырбай калуу коркунучун жаратышы мүмкүн деп талкуулашат. Бирок адабиятка гана таянуу көрсөткүчтөр сөзсүз жараксыз дегенди билдирбейт.

Прагматикалык деңгээлдин деталдуу табылгалары

Прагматикалык табылгалар куралдардын жарымы колдонуучуга багытталган баалоого көңүл бурарын көрсөтөт. Бирок бул классификация бардык куралдарды коом түздөн-түз жана өз алдынча колдоно алат дегенди билдирбейт.

Изилдөөгө ылайык каралган куралдарда баалоо процесстери көбүнчө белгилүү колдонуучу же эксперт топтору аркылуу жүргүзүлөт.

Мейкиндиктик масштабда эң кеңири категория — квартал же шаар аймагынын деңгээли. Улуттук масштабдагы куралдардын болгону эки мисал менен көрсөтүлүшү каралган куралдар топтомунда ири масштабдагы салыштыруу үчүн иштелип чыккан системалар чектелүүрөөк экенин көрсөтөт.

Социалдык деңгээлдин деталдуу табылгалары

Бул таблицанын маанилүү жыйынтыгы — каралган куралдардын көпчүлүгүндө ишенимдүүлүк жана жарактуулук тесттерине байланыштуу жетиштүү отчет жок.

32 куралда ишенимдүүлүк тестинин далили, 29 куралда жарактуулук тестинин далили билдирилген эмес.

Бирок далилдин билдирилбеши менен курал ишенимсиз же жараксыз экени далилденген болушу бир нерсе эмес. Изилдөө баалоо документтеринде тиешелүү далилдердин жетишсиздигин аныктайт.

Булак изилдөөдө 38 куралдын баары изилдөөгө негизделген деп коддолушун да ушундай эле этияттык менен чечмелөө керек. Бул классификация изилдөөчүлөрдүн өз документ кароо протоколуна тиешелүү. Тиешелүү куралдардын эч бири эч кандай чыныгы колдонууда колдонулган эмес деген көз карандысыз жана универсалдуу жыйынтык эмес.

Географиялык жана маданий бөлүштүрүү

Булакта Жакынкы Чыгыш жана Түндүк Африка тобуна Иордания, Катар, Сауд Арабиясы, Египет жана Алжир; Европа жана Улуу Британия тобуна Испания, Греция, Түркия, Улуу Британия жана Россия; Азия тобуна Кытай, Бангладеш, Индия жана Индонезия кирет. Америка тобундагы мисал Америка Кошмо Штаттарынан.

Бул географиялык бөлүштүрүү изилдөөдө каралган куралдардын келип чыгышын көрсөтөт. Ар бир аймактагы бардык баалоо куралдарынын санын же илимий сапат рейтингин билдирбейт.

Куралдар иштелип чыккан география маанилүү, анткени шаардык шарттар, маданий күтүүлөр, климат, башкаруу жана коомдук мейкиндикти пайдалануу формалары баалоодо маанилүү айырмачылыктарды жаратышы мүмкүн.

Изилдөө сунуштаган семиотикалык шайкештик алкагы

Изилдөөчүлөр сунуштаган semiotic compliance framework, баалоо куралдарын бирдей көрсөткүчтөрдү колдонууга мажбурлаган балл берүү стандарты эмес. Анын ордуна ар бир курал өлчөө жана чечмелөө архитектурасын ачык документтештириши үчүн минималдуу талаптарды аныктайт.

Алкактын негизги принциби баалоо куралдарын мазмун боюнча бирдей кылуу эмес, алардын божомолдорун жана иштөө формаларын ачык кылуу.

Мисалы, ар башка климатта, ар башка социалдык топторго кызмат кылган же ар башка башкаруу моделдери менен башкарылган коомдук мейкиндиктерди бирдей көрсөткүчтөр менен баалоо дайыма эле ылайыктуу болбошу мүмкүн.

Ошондуктан изилдөөчүлөр методологиялык ар түрдүүлүктү жоюунун ордуна, айырмачылыктардын себептерин жана натыйжаларын түшүндүрүүнү сунушташат.

Негизги табылгалардын илимий мааниси

Изилдөөнүн биринчи негизги табылгасы куралдардын айырмасы көрсөткүчтөрдүн саны же аталышы менен гана байланыштуу эмес. Өлчөө кантип жүргүзүлөрү, көрсөткүчтөр кантип уюштурулары жана жыйынтыктар кайсы түшүнүктөрдү билдирери да айырмаланат.

Экинчи негизги табылга — куралдардын максаттары көбүнчө ачык аныкталганы менен, өлчөө процедуралары ошол эле деңгээлде ачык билдирилбейт.

Үчүнчү табылга — ишенимдүүлүк жана жарактуулук далилдери документтерде өтө чектелүү орун алат. Бул жетишсиздик баалоо жыйынтыктарын көз карандысыз текшерүүнү жана ар башка куралдарды этият салыштырууну кыйындатат.

Төртүнчү табылга — куралдар бирдей колдонуучу түрүн же окшош мейкиндик масштабдарын көздөгөнү өлчөө системаларынын эквиваленттүүлүгүнө кепилдик бербейт.

Бешинчи табылга — салыштыруу мүмкүнчүлүгүн жакшыртуу үчүн бирдей көрсөткүч стандартташтыруудан көрө көп деңгээлдүү документтештирүү жана ырааттуулук мамилеси сунушталат.

Булак ичиндеги сандык дал келбестиктерди баалоо

Булак изилдөөнүн 2-таблицасында айрым куралдардын жалпы көрсөткүч саны менен субъективдүү жана объективдүү көрсөткүчтөрдүн аралык суммалары дал келбейт.

Бул жазуулар булакта кандай берилсе, ошондой өткөрүлдү. Жетишпеген көрсөткүчтөр кайсы класска таандык экени же кайсы сандар жазуу катасы экени учурдагы таблицага гана карап так аныкталбайт.

Ошондуктан маанилер үнсүз өзгөртүлбөшү керек жана аралык суммалар булак ырастабаган жаңы көрсөткүч сандарын чыгаруу үчүн колдонулбашы керек.

Бул сандык дал келбестиктер негизги изилдөөнүн 38 куралды 20 өзгөчөлүк боюнча классификациялоо ыкмасы менен бир маселе эмес. Бирок курал боюнча көрсөткүчтөрдүн саны талданса, түп жазууларды өзүнчө текшерүүнү талап кылат.

Изилдөөнүн чектөөлөрү

Изилдөөнүн жыйынтыктарын баалоодо изилдөө дизайнынын чектери сакталууга тийиш.

• Булак камтуусу: Издөөдө Scopus жана Web of Science колдонулуп, англис тилиндеги жарыялар гана бааланган. Бул камтуудан тышкары бардык куралдар изилденди деп айтууга болбойт.
• Тандоо шарттары: Өлчөө түзүмү же документтештирүүсү жетишсиз болгон куралдар изилдөөдөн тышта калган. Бул акыркы үлгүнүн өзгөчөлүктөрүнө таасир этиши мүмкүн.
• Документтештирүүгө көз карандылык: Табылгалар жарыяланган отчеттор жана методдук документтер аркылуу алынган. Өзгөчөлүк документтерде билдирилбегени ал практикада сөзсүз жок дегенди билдирбейт.
• Коддоо түзүмү: Окшоштук коэффициенттери тандалган 20 өзгөчөлүккө жана алардын категориялык коддолушуна көз каранды. Башка өзгөчөлүк системасы башка окшоштук үлгүлөрүн бере алат.
• Окшоштук менен сапаттын айырмасы: Jaccard окшоштугу куралдар канчалык окшош коддорго ээ экенин көрсөтөт. Баалоо куралы сөзсүз такыраак же ийгиликтүүрөөк экенин өлчөбөйт.
• Сунушталган алкактын статусу: Семиотикалык шайкештик алкагы изилдөө табылгаларынан иштелип чыккан сунуш. Аны колдонуу бардык контексттерде салыштыруу мүмкүнчүлүгүн канчалык жогорулатаары жаңы талаа экспериментинин жыйынтыгы катары көрсөтүлгөн эмес.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Каралган 38 коомдук ачык мейкиндикти баалоо куралы бир нече методологиялык жана теориялык деңгээлде айырмаланат.
• Өлчөө процедураларынын толук эмес документтештирилиши куралдарды салыштырууну жана баалоо процесстерин кайталоону кыйындатат.
• Куралдар арасындагы окшоштук тандалган семиотикалык деңгээлге жараша өзгөрөт.
• Бир эле баалоо түшүнүгүн колдонгон куралдар ар башка далил түрлөрүнө, иерархиялык түзүмдөргө жана колдонуу контексттерине таянышы мүмкүн.
• Ишенимдүүлүк жана жарактуулук далилдеринин жетишсиз билдирилиши баалоо куралдарын сырттан текшерүү мүмкүнчүлүгүн чектейт.
• Баалоо системасын беш деңгээлде ачык документтештирүү салыштыруу жана курал тандоо процесстерин түшүнүктүүрөөк кылуу үчүн мамиле сунуштайт.

Изилдөө колдобогон жалпылоолор

Изилдөө каралган баалоо куралдарынын баары туура эмес же илимий жактан жараксыз экенин көрсөтпөйт. Ошондой эле белгилүү бир курал бардык башка куралдардан ийгиликтүү экенин көрсөткөн аткарым рейтингин бербейт.

Jaccard окшоштугунун төмөн болушу эки куралдын бири сөзсүз ката дегенди билдирбейт. Куралдар ар башка максаттарга, колдонуучу топторуна же мейкиндиктик шарттарга ылайык атайылап ар башка иштелип чыккан болушу мүмкүн.

Изилдөө сунушталган семиотикалык алкак дүйнө жүзүндө кабыл алынган жана практикада милдеттүү стандарт деп да айтпайт.

Изилдөөнүн илимий салымы баалоо куралдарынын айырмачылыктарын түшүндүрүүгө багытталган системалуу алкак иштеп чыгышы жана келечектеги куралдарды ачыгыраак документтештирүү үчүн принциптерди сунушташы.

Практикалык натыйжалар

Коомдук ачык мейкиндикти баалоону каалаган изилдөөчүлөр, шаар пландоочулар, архитекторлор, жергиликтүү бийликтер жана университет кампусунун жетекчилери үчүн изилдөөнүн негизги сунушу — куралды көрсөткүчтөрдүн саны боюнча гана тандабоо.

Тандала турган курал эмнени өлчөөрү, кантип өлчөөрү, кайсы мейкиндик түрүнө ылайыктуу экени жана кайсы чечим процесстери үчүн иштелип чыкканы чогуу бааланууга тийиш.

Куралды башка аймакка же өлкөгө өткөрүү пландалса, маданий, климаттык, институционалдык жана башкаруу шарттарынын ылайыктуулугу өзүнчө каралышы керек. Булак изилдөө бул өткөрүү бардык шартта көйгөйсүз болот деп айтпайт.

Жалпы жыйынтык: Коомдук ачык мейкиндиктин сапатын баалоодо илимий салыштыруу мүмкүнчүлүгү бардык системаларды бирдей көрсөткүчтөргө мажбурлоо менен эмес, ар бир системанын өлчөө жана маанилендирүү логикасын ачык, көзөмөлдөнө турган жана контекстке ылайык аныктоо менен жакшыртылышы мүмкүн. Изилдөө сунуштаган семиотикалык шайкештик алкагынын негизги максаты ушул ачыктуулукту камсыз кылуу.

Булак жана Метод Эскертүүсү

Түп нуска аталышы: Assessing Public Open Space Quality: Explaining Divergence Across Assessment Tools

Авторлор: Jamal Al-Qawasmi; Md Rafsun Jany; Ziad Ashour.

Биринчи мекеме: Architecture and City Design Department, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Үч автор тең байланышкан мекеме.

Экинчи мекеме: Interdisciplinary Research Center for Construction and Building Materials, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Jamal Al-Qawasmiнин кошумча мекеме байланышы.

Үчүнчү мекеме: Department of Architecture, Rajshahi University of Engineering & Technology, Rajshahi, Bangladesh. Md Rafsun Janyнин кошумча мекеме байланышы.

Төртүнчү мекеме: Interdisciplinary Research Center for Smart Mobility and Logistics, King Fahd University of Petroleum and Minerals, Dhahran, Saudi Arabia. Ziad Ashourдун кошумча мекеме байланышы.

Жооптуу автор: Jamal Al-Qawasmi (jamalq@kfupm.edu.sa).

Тең салым: Булакта тең салым же тең биринчи авторлук тууралуу билдирүү жок.

Журнал: Urban Science.

Басмакана: MDPI.

Том / сан / макала номери: 10 / 8 / 430.

DOI: 10.3390/urbansci10080430.

Жөнөтүлгөн дата: 14-июнь 2026.

Кайра кароо датасы: 23-июль 2026.

Кабыл алынган дата: 24-июль 2026.

Жарыяланган дата: 1-август 2026.

Булак түрү: Рецензияланган илимий журналдагы изилдөө макаласы.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY 4.0).

Расмий жарыя шилтемеси: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/8/430

DOI шилтемеси: https://doi.org/10.3390/urbansci10080430

Академиялык редактор: Jianming Cai.

Изилдөө методу: Scopus жана Web of Science издөөсү, системалуу адабият кароосу, структураланган мазмундук талдоо, беш деңгээлдүү семиотикалык талдоо, сүрөттөөчү статистика жана Jaccard окшоштук талдоосу.

Талдоо камтуусу: 38 баалоо куралы, 20 өзгөчөлүк, беш семиотикалык деңгээл жана 703 уникалдуу курал жуп.

Каржылоо: Изилдөө King Fahd University of Petroleum and Minerals (KFUPM), Dhahran, Сауд Арабиясы тарабынан каржыланган.

Маалымат жеткиликтүүлүгү: Изилдөөдө берилген маалыматтар жооптуу автордон суралышы мүмкүн. Тиешелүү изилдөө долбоору уланып жатканы жана каржылоочунун маалымат бөлүшүү чектөөлөрү себептүү маалыматтар жалпыга ачык эмес экени билдирилген.

Этика комитети жана маалымдалган макулдук: Булакта колдонулбайт деп көрсөтүлгөн.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу J.A.-Q. жана M.R.J.; метод J.A.-Q.; валидация, формалдуу талдоо жана изилдөө J.A.-Q. менен M.R.J.; маалыматтарды уюштуруу, алгачкы долбоор жана визуалдаштыруу M.R.J.; карап чыгуу жана редакциялоо үч автор; көзөмөл жана долбоорду башкаруу J.A.-Q. менен Z.A.; каржылоону алуу Z.A. тарабынан аткарылган. Булакта үч автор тең жарыяланган версияны окуп, жактырганы билдирилген.

Методологиялык чечмелөө чеги: Изилдөө 38 куралдын документтештирилген өзгөчөлүктөрүн салыштырат. Жыйынтыктар бардык коомдук ачык мейкиндиктердин сапат деңгээлин, бардык өлкөлөрдөгү куралдардын абалын же сунушталган алкактын келечектеги аткарымын түз өлчөгөн жаңы талаа эксперименти эмес.