Zehni maye transformasiyası (mental fluid transformation), insanın mayenin zaman ərzində necə hərəkət edəcəyini, formasını dəyişəcəyini və ya məkan baxımından yenidən təşkil olunacağını zehnində canlandıraraq onun gələcək davranışı barədə proqnoz verməsini ifadə edən və bu tədqiqatda araşdırılan idrak prosesidir. Tədqiqatçılar sərt və sərt olmayan obyektlərin zehni transformasiyası üzrə əvvəlki tədqiqatlardan çıxış edərək insanların fırlanan mayeləri necə təsəvvür etdiyini araşdırmaq üçün 32 universitet tələbəsi ilə yarı-strukturlaşdırılmış fərdi müsahibələr və fırlanan su çəni nümayişləri keçirmişlər.

Təcrübi nümayişdə diametri 76 cm olan şəffaf çənə 50 L su doldurulmuş, suyun dərinliyi 11,5 cm olaraq tənzimlənmiş və çən 13 RPM sürətlə ən az 15 dəqiqə fırladılaraq suyun sərt cisim fırlanmasına (solid body rotation) çatması təmin edilmişdir. Bu vəziyyətdə su çənlə eyni sabit bucaq sürəti ilə fırlanır və çənin fırlanan istinad çərçivəsinə görə böyük ölçüdə hərəkətsizdir. Kalium permanqanat boyası suya əlavə edildikdə mənbədə gözlənilən davranış boyanın geniş üfüqi burulğanlar şəklində yayılması deyil, şaquli boya sütunlarının əsasən şaquli qalmasıdır.

İştirakçılardan boya əlavə edilməzdən əvvəl çənin yuxarıdan və yandan görünüşünü çəkərək proqnoz vermələri istənmişdir. 32 iştirakçının 22-si boyanın bir növ burulğan və ya dairəvi hərəkət yaradacağını proqnozlaşdırmış, yalnız 2 iştirakçı real müşahidə ilə uyğun şaquli boya izləri çəkmiş, qalan 8 iştirakçı isə ləkələr, yayılma və ya başqa davranışlar gözləmişdir. Lakin şaquli boya izlərini proqnozlaşdıran iki iştirakçının heç biri bu düzgün vizual proqnozu düzgün fiziki əsaslandırma ilə izah edə bilməmişdir.

Real nümayiş izlənildikdən sonra 26 iştirakçı, yəni nümunənin %81-i nəticəni təəccüblü hesab etmişdir; heç bir iştirakçı açıq şəkildə “təəccüblənmədiyini” bildirməmiş, 6 cavab isə kodlayıcı baxımından qeyri-müəyyən qalmışdır. Burulğan proqnozlaşdıran 22 iştirakçının 19-u proqnozunu çənin və ya suyun fırlanması ilə əlaqələndirmişdir. Bu 19 nəfərin 12-si düşüncəsini burulğan, tornado, blender, drenaj, qarışdırılan içki və ya buna bənzər tanış hadisələrə dair analogiyalarla izah etmişdir.

Tədqiqatın əsas şərhi budur ki, iştirakçıların fırlanan mayelər barədə proqnoz yaratmaq üçün istifadə edə biləcəkləri zehni modelləri vardır; lakin bu zehni modellər araşdırılan sərt cisim fırlanması şəraitindəki real davranışla əksər hallarda uyğun gəlmir. Tədqiqatçılar insanların tanış olmadıqları fırlanan maye problemlərində əvvəllər qarşılaşdıqları maye hadisələrindən istifadə edərək boşluqları doldura biləcəklərini irəli sürürlər.

Bu nəticə “zehni maye transformasiyası”nın sərt obyektlərin zehni fırladılmasından qəti şəkildə ayrı və müstəqil idrak qabiliyyəti olduğunu sübut etmir. Tədqiqatçılar bunu gələcəkdə birbaşa sınaqdan keçirilməli açıq idrak elmi sualı kimi saxlayırlar. Tədqiqat həmçinin bir universitetdə 32 nəfərlik rahatlıq nümunəsinə və yalnız bir fırlanan çən nümayişinə əsaslandığı üçün nəticələr bütün universitet tələbələrinə və ya bütün maye problemlərinə ümumiləşdirilə bilməz.

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi

Zehni transformasiya tədqiqatlarının böyük hissəsi obyektin zehnində fırladılması və ya formasının dəyişdirilməsi kimi sərt obyekt problemlərinə əsaslanır. Zehni fırlatma tədqiqatlarında insan obyektin başqa bucaqdan necə görünəcəyini zehnində canlandırır. Sonrakı tədqiqatlar qatlama, qırılma, əyilmə, düyün yaratma və anamorfik transformasiya kimi daha mürəkkəb sərt və ya sərt olmayan transformasiya növlərini araşdırmışdır.

Mayelər isə bu obyekt siniflərindən mühüm şəkildə fərqlənir. Maye yalnız xarici səthin formasını dəyişmir; axın, qarışma və burulğanlanma kimi hadisələrdə hərəkət həcmin daxilində baş verə bilər. Mayenin müstəqil sərt obyekt kimi aydın və sabit sərhədləri də olmaya bilər. Buna görə tədqiqatçılar sərt obyektlər üçün hazırlanmış zehni transformasiya modellərinin maye davranışını izah etmək üçün birbaşa yetərli olmaya biləcəyini düşünmüşlər.

Müəlliflər əvvəlcə zehni maye transformasiyası bacarığını ölçə biləcək test hazırlamağı məqsəd qoymuş, lakin etibarlı test maddələri və realistik yanlış variantlar yarada bilmək üçün əvvəlcə insanların mayelər haqqında hansı zehni modellərə sahib olduqlarını əsas səviyyədə xarakterizə etməyin zəruri olduğu qənaətinə gəlmişlər. Bu tədqiqat zehni maye transformasiyası testi hazırlamamış və ya doğrulamamışdır; gələcək ölçmə alətinin konseptual əsasını formalaşdırmağı nəzərdə tutan ilkin kəşfiyyat tədqiqatıdır.

Zehni Maye Transformasiyası Nədir?

Zehni maye transformasiyası insanın maye sisteminin müşahidə olunmayan və ya hələ baş verməmiş hərəkətini zehni olaraq canlandıraraq mayenin daha sonra necə görünəcəyi və ya davranacağı barədə proqnoz yaratmasıdır; bu tədqiqatda anlayış xüsusilə sərt cisim fırlanmasındakı suya boya əlavə edildikdən sonra tələbələrin onun davranışını necə proqnozlaşdırdığını araşdırmaq üçün istifadə edilmişdir.

Zehni model nə deməkdir?

Mənbə tədqiqat zehni modeli insanların proqnoz vermək üçün istifadə edə bildiyi qeyri-rəsmi, natamam və qeyri-sabit təsvir kimi nəzərdən keçirir. Zehni modelin natamam olması insanın heç bir fikrinin olmaması demək deyil. Əksinə, insan kifayət qədər əmin proqnoz yarada bilər; lakin əsaslandığı təsvir fiziki sistemin real davranışına uyğun gəlməyə bilər.

Tədqiqatçıların məntiqində zehni modelin mövcudluğu iki müşahidə üzərindən araşdırılmışdır. Birincisi, iştirakçının qeyri-müəyyənlik bildirmədən konkret proqnoz verə bilməsidir. İkincisi, real nümayiş proqnozla uyğun gəlmədikdə insanın aydın şəkildə təəccüblənməsidir. Təəccüb insanın sadəcə təsadüfi proqnoz vermədiyinə və baş verməsini gözlədiyi hadisə modelinə sahib olduğuna dair keyfiyyət sübutu kimi şərh edilmişdir.

Əvvəlki zehni transformasiya tədqiqatları bu tədqiqatla necə əlaqəlidir?

Mənbə Şəkil 1 bu transformasiya növlərinin sərt–sərt olmayan və ekstrinsik–intrinsik məkan təsviri oxları üzrə əlaqəsini əvvəlki tədqiqatlara əsaslanaraq müzakirə edir. Lakin orijinal şəkil Atit və həmkarlarının 2013-cü il tədqiqatından dəyişdirilmiş vizuala əsaslandığı üçün Verianla daxilində eyni Venn yerləşimi yenidən kopyalanmamışdır. Yuxarıdakı cədvəl elmi məzmunu müstəqil şəkildə çatdırır.

Ekstrinsik və intrinsik məkan təsviri nədir?

Ekstrinsik məkan təsviri obyektlərin bir-birinə və ya istinad çərçivəsinə görə mövqeləri kimi əlaqələri ifadə edir. İntrinsik məkan təsviri isə obyektin öz forması, hissələri və daxili quruluşu kimi xüsusiyyətlərlə bağlıdır. Mənbə müxtəlif zehni transformasiya tapşırıqlarının bu iki məkan təsviri növü arasında fərqli idrak ağırlıqlarına malik ola biləcəyini müzakirə edir.

Sərt Cisim Fırlanmasındakı Su Əslində Necə Davranır?

Sərt cisim fırlanmasında su sabit bucaq sürəti ilə fırlanan çənlə birlikdə hərəkət edir və çənin fırlanan istinad çərçivəsinə görə sükunətdədir; mənbə tədqiqatda bu rejimdə su sütunlarının fırlanma oxu boyunca şaquli qalması və kalium permanqanat boyasının geniş üfüqi burulğanlara çevrilmək əvəzinə əsasən şaquli sütunlar şəklində çənlə birlikdə fırlanması gözlənilən fiziki davranışdır.

“Sərt” sözü burada suyun bərkiməsi demək deyil

Sərt cisim fırlanması suyun fiziki olaraq bərk hala gəlməsi demək deyil. Termin mayenin müxtəlif hissələrinin eyni bucaq sürəti ilə birlikdə fırlanaraq çənin istinad çərçivəsində bir-birinə görə böyük ölçüdə sabit mövqedə qaldığı hərəkət rejimini təsvir edir.

Mənbə bu vəziyyətdə suyun hərəkətinin fırlanma oxu istiqamətində dəyişmədiyini; şaquli su sütunlarının şaquli qaldığını, əyilib uzanmadığını və boyanın üfüqi istiqamətdə sərbəst yayılmasının məhdud olduğunu izah edir.

Öyrədici riyazi fon: sabit bucaq sürəti

Aşağıdakı tənlik mənbə məqalədə bildirilmiş tədqiqat tənliyi deyil; sərt cisim fırlanmasının əsas həndəsəsini izah etmək üçün verilən standart öyrədici əlaqədir.

\[ v_t=\omega r \]

Burada \(v_t\), fırlanma oxundan \(r\) məsafəsindəki nöqtənin toxunan sürətinin qiymətini; \(\omega\), sistemin bucaq sürətini; \(r\) isə fırlanma oxuna radial məsafəni ifadə edir.

Tənliyin öyrədici mənası belədir: eyni sərt fırlanmada bütün maye hissələri eyni \(\omega\) bucaq sürətini paylaşır, lakin fırlanma oxundan daha uzaqda yerləşən nöqtələrin xətti toxunan sürəti daha böyükdür. Bu riyazi izah tədqiqatın yeni nəticəsi deyil və təcrübədə ölçülmüş ayrıca sürət məlumatı kimi şərh edilməməlidir.

Burulğan niyə intuitiv olaraq gözlənilir?

Gündəlik həyatda fırlanan və ya qarışdırılan mayelər əksər hallarda sabit rejimə çoxdan çatmış ideal sərt cisim fırlanması şəraitində olmur. Stəkanda içki qarışdırmaq, blender istifadə etmək, vannada suyu boşaltmaq və ya hovuzda burulğan yaratmaq kimi təcrübələr mayenin nisbi hərəkətini, sürət qradientlərini və keçici axınları ehtiva edir.

Mənbə müzakirəsinə görə bir çox iştirakçı bu tanış təcrübələrin zehni modelini fiziki baxımdan fərqli olan sabit sərt cisim fırlanması vəziyyətinə köçürmüş ola bilər. Müəlliflər xüsusilə çənin sükunətdən fırladılmağa başlandığı spin-up mərhələsində burulğanlanmanın həqiqətən yarana biləcəyini; lakin tələbələrin keçmişdə gördüyü bu tip hadisələrlə tədqiqatdakı sabit fırlanma rejiminin eyni fiziki vəziyyət olmadığını vurğulayırlar.

Tədqiqatın hipotezi

Tədqiqatçılar giriş səviyyəli maye-Yer elmləri tələbələrinin fırlanan mayelərin necə davranacağı barədə əvvəlcədən mövcud zehni modelə və ya sual verildikdə belə model yaratmaq qabiliyyətinə sahib olacağını irəli sürmüşlər.

Bu hipotezin tədqiqatdakı əməli göstəriciləri bunlardır:

• İştirakçının çəndə nə baş verəcəyi barədə konkret proqnoz verə bilməsi.
• Proqnoz real hadisə ilə uyğun gəlmədikdə iştirakçının təəccüblənməsi.
• İştirakçının proqnozunu əvvəlki təcrübələr və ya analogiyalarla izah edə bilməsi.

Təcrübə qurğusu

Kalium permanqanat niyə istifadə edildi?

Kalium permanqanat tünd bənövşəyi rəngli, quru halda quma bənzər görünüşlü bərk maddədir və suya buraxıldıqda görünən rəng izi yaratdığı üçün tədqiqatçılar tərəfindən maye hərəkətini vizuallaşdıran boya/izləyici kimi istifadə edilmişdir.

Tədqiqatçılar iştirakçıların proqnozlarını kalium permanqanatın xüsusiyyətlərinə deyil, suyun hərəkətinə əsaslandırmasını istəmişlər. Buna görə əsas təcrübədən əvvəl boyanın davranışını göstərmək üçün diametri 20 cm olan daha kiçik və fırlanmayan su çəninə az miqdarda kalium permanqanat buraxılmışdır.

Tədqiqatçılar nəyi birbaşa sınaqdan keçirmək istədilər?

Tədqiqat tələbələrin sərt cisim fırlanmasındakı su barədə əvvəlcədən formalaşmış və ya anlıq yaradıla bilən zehni modellərə sahib olub-olmadığını araşdırmışdır. Tədqiqatın məqsədi tələbələrin mayelər haqqında bütün fizika biliklərini ölçmək və ya tədris metodunun öyrənmə uğurunu müqayisə etmək deyildir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Nümunə

Tədqiqata ABŞ-ın orta Atlantik bölgəsindəki böyük universitetin Liberal Arts və Science and Mathematics kolleclərindən tələbələr cəlb edilmişdir. İştirak şərtləri ən az 18 yaşında olmaq və universitetin hazırkı tələbəsi olmaqdır.

Nümunələmə rahatlıq nümunələməsidir. Tədqiqatçılar yeni rəsm növlərinin ortaya çıxmasının azalması, yeni kod ehtiyacının sona çatması və tədqiqatın təkrarını mümkün edəcək qədər məlumatın əldə edilməsi formasında məlumat doyumluluğu meyarlarına çatana qədər iştirakçı qəbul etməyə davam etmişlər. Yekun nümunə 32 nəfərdir. Hər iştirakçı məlumatlandırılmış razılıq vermiş və iştirakı müqabilində 50 ABŞ dolları dəyərində hədiyyə kartı almışdır.

Mənbə yuvarlaqlaşdırma səbəbindən faizlərin bəzi ölçülərdə tam olaraq %100 etməyə biləcəyini bildirir.

Müsahibə protokolu

Hər iştirakçı ilə yarı-strukturlaşdırılmış və interaktiv fərdi müsahibə keçirilmiş; müsahibələr video qeydə alınmış və orta hesabla təxminən 30 dəqiqə davam etmişdir.

İlk mərhələdə iştirakçılar demoqrafik məlumatlarla yanaşı səkkiz fizika sualı olan qısa yazılı sorğunu tamamlamışdır. Sualların hamısı təcrübə mövzusu ilə əlaqəli deyil; bəzi suallar yayındırıcı kimi istifadə edilmişdir.

Təhlildə xüsusilə iki fizika sualına diqqət yetirilmişdir:

1. Əyrixətli hərəkət sualı: Dairəvi trayektoriyada ipə bağlı hərəkət edən top buraxıldıqda hansı yolla gedər?
2. İstinad çərçivəsi sualı: Hərəkət edən avtomobildən buraxılan obyekt avtomobilə görə hara düşər?

Tədqiqatçılar iştirakçılardan əvvəllər fırlanan mayelərlə təcrübələrinin olub-olmadığını soruşmamışlar.

Proqnoz rəsmləri necə alındı?

İştirakçılara suyun ən az 15 dəqiqədir sabit şəkildə fırlandığı bildirildikdən sonra kalium permanqanat əlavə ediləndə çənin bir dəqiqə sonra necə görünəcəyi soruşulmuşdur.

İştirakçılar iki baxış bucağından rəsm etmişdir:

• yuxarıdan, yəni quşbaxışı görünüş;
• yandan görünüş.

Tədqiqatçılar çənin xarici konturlarını hazır şəkildə təqdim etmiş, iştirakçılar isə boyanın gözlənilən iz formasını çəkmişdir. Daha sonra iştirakçılardan rəsmlərini şifahi izah etmələri istənmişdir.

Sonra kalium permanqanat böyük fırlanan çənə əlavə edilmiş, bir dəqiqə gözlənildikdən sonra iştirakçıdan nəticənin təəccüblü olub-olmadığı soruşulmuş və proqnozunun səbəbini izah etməsi istənmişdir.

Rəsmlər necə kodlandı?

Birinci və üçüncü müəllif yuxarıdan və yandan görünüş rəsmlərini emergent coding, yəni məlumatdan ortaya çıxan kodlaşdırma yanaşması ilə müstəqil şəkildə təsnif etmişdir. Kodlaşdırma sistemi iterativ şəkildə inkişaf etdirilmiş və sonda yeddi vizual kod əldə edilmişdir.

Hər kod ayrıca “var/yox” ikili qərar kimi qiymətləndirilmişdir. Eyni rəsm elementinə iki və ya daha çox kod verilə bildiyinə görə mənbə Cədvəl 3-dəki tezliklərin cəminin 32 olması tələb olunmur. Bu yanaşma simultaneous coding adlandırılır.

Cohen’s Kappa Bu Tədqiqatda Nəyi Ölçür?

Cohen’s kappa iki müstəqil kodlayıcının eyni rəsmi və ya şifahi cavabı eyni kateqoriyaya yerləşdirmə səviyyəsini yalnız təsadüfən yarana biləcək uyğunluğu nəzərə alaraq ölçən müşahidəçilərarası uyğunluq əmsalıdır; bu tədqiqatda yeddi rəsm kodu və daha sonra şifahi cavab kateqoriyaları üçün kodlaşdırma etibarlılığını qiymətləndirmək məqsədilə istifadə edilmişdir.

Aşağıdakı tənlik Cohen’s kappa-nın standart öyrədici düsturudur; mənbə məqalə düsturu açıq şəkildə yazmır.

\[ \kappa=\frac{P_o-P_e}{1-P_e} \]

Burada \(P_o\) iki kodlayıcının müşahidə olunan real uyğunluq nisbəti, \(P_e\) isə kateqoriya paylanmaları nəzərə alındıqda yalnız təsadüfən gözlənilən uyğunluq nisbətidir.

\(\kappa=1\) tam uyğunluğu, \(\kappa=0\) müşahidə olunan uyğunluğun təsadüfən gözlənilən səviyyəyə bərabər olduğu vəziyyəti ifadə edir. Mənfi qiymət nəzəri olaraq təsadüfi gözləntidən aşağı uyğunluq demək ola bilər. Bu tədqiqatda mənfi qiymət bildirilməmişdir.

Tədqiqatçılar hər rəsm kodu üçün 32 rəsmin hamısından əldə olunan \(2\times2\) kodlayıcı cədvəllərindən istifadə etmiş; ümumi uyğunluğu hesablamaq üçün yeddi cədvəlin məlumatlarını birləşdirərək ümumi Cohen’s kappa qiymətini əldə etmişdir. Kodlayıcıların fərqli qiymətləndirdiyi hallar daha sonra müzakirə olunaraq bütün rəsmlər üzrə razılığa gəlinmişdir.

Rəsm kodları və kodlayıcı uyğunluğu

Mənbədaxili uyğunsuzluq qeydi: Mənbə Cədvəl 3 “vortices” tezliyini 3 olaraq verir. Buna qarşılıq Cədvəl 3-dən dərhal əvvəlki nəticə mətnində “four instances of small vortices” ifadəsi işlədilir. Mənbə bu fərq üçün düzəliş və ya izah vermədiyinə görə Verianla cədvəldəki 3 qiymətini çatdırır və mətndəki 4 qiymətini ayrıca qeyd edir.

İki əsas fizika sualının nəticələri

Bu nəticələr xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki bir çox iştirakçı əsas sərt cisim hərəkəti suallarına düzgün cavab verə bilsə də, fırlanan maye üçün yanlış burulğan proqnozu vermişdir.

Mənbə müzakirəsində əyrixətli hərəkət sualına düzgün cavab verən 16 iştirakçının %75-inin yenə də burulğan proqnozu verdiyi; istinad çərçivəsi sualına düzgün cavab verən 24 iştirakçının isə %65-inin burulğan proqnozu verdiyi bildirilir.

Beləliklə, sərt obyektlərin hərəkəti haqqında düzgün mühakimə bu nümunədə fırlanan maye barədə düzgün proqnoz verməyə zəmanət verməmişdir.

Üç geniş proqnoz qrupu

Fisher–Freeman–Halton Exact Test Niyə İstifadə Edildi?

Fisher–Freeman–Halton exact test kiçik nümunəli çoxkateqoriyalı çarpaz cədvəllərdə gözlənilən xana tezlikləri ki-kvadrat testinin fərziyyələrini ödəmədikdə kateqorik dəyişənlər arasındakı əlaqəni qiymətləndirmək üçün istifadə olunan exact test yanaşmasıdır; tədqiqatçılar fizika sualı cavabları ilə üç geniş maye proqnozu kateqoriyası arasındakı əlaqələri buna görə bu testlə qiymətləndirmişlər.

Tədqiqatda iki müqayisə aparılmışdır:

Mənbə bu nəticələrin kiçik nümunədə “heç bir əlaqə yoxdur” kimi şərh edilməməli olduğunu xüsusi vurğulayır. Statistik olaraq əhəmiyyətli nəticənin əldə edilməməsi əlaqənin real dünyada qəti şəkildə sıfır olduğunu göstərmir.

Mənbə təsir ölçüsü və ya etibar intervalı bildirmir. Nümunə ölçüsü də bu exact testlər üçün güc analizindən deyil, keyfiyyət məlumatlarının doyumluluğundan müəyyən edilmişdir.

İştirakçılar real nəticəni görəndə nə oldu?

Fırlanma analogiyaları arasında burulğanlar, tornadolar, smoothie/blender təcrübəsi, su şüşəsi, top, qasırğa, vedrə, drenaj və isti kakao kimi gündəlik təcrübələr yer almışdır. Mənbə iki iştirakçının birdən çox fırlanma analogiyası verdiyini bildirir.

Analoji burada necə səhv yarada bilər?

Analoji istifadə etmək özlüyündə səhv idrak strategiyası deyil. İnsanlar yeni problemi anlamaq üçün çox vaxt daha əvvəl bildikləri sistemlərin quruluşunu yeni problemə köçürürlər.

Bu tədqiqatdakı problem tələbələrin səthi olaraq bənzər görünən, lakin fiziki baxımdan fərqli şəraitləri uyğunlaşdırmış ola bilməsidir. Məsələn qarışdırılan içki və ya drenajda yaranan burulğan sabit sərt cisim fırlanmasındakı su ilə eyni dinamik şəraitə malik deyil.

Tədqiqatçılar iştirakçıların tanış “fırlanan maye = burulğan” hadisə sxemini naməlum sistemə köçürməsinin yanlış proqnoz yaratmış ola biləcəyini irəli sürürlər. Bu mexanizm tədqiqatın şərhidir; birbaşa təcrübi şəkildə ayrılmış idrak mexanizmi testi deyildir.

Hadisə idrakı niyə müzakirə olunur?

Hadisə idrakı (event cognition) zehnin yalnız obyektləri deyil, zaman ərzində baş verən hadisələri necə hissələrə ayırdığını, tanıdığını və əvvəlki hadisələrdən əldə etdiyi qanunauyğunluqları yeni vəziyyətlərə necə tətbiq etdiyini araşdıran idrak yanaşmasını ifadə edir.

Sərt obyektlərdə sərhədlər adətən daha aydındır. Blok və ya kağız parçasının harada başlayıb bitdiyi görünə bilər. Mayelərdə isə axma, qarışma və burulğanlanma hadisələrinin məkan və zaman sərhədləri daha qeyri-müəyyən ola bilər.

Müəlliflər zehni maye transformasiyasını yalnız “obyekti zehində dəyişdirmək” kimi deyil, insanın keçmişdə gördüyü hadisə təsvirlərindən istifadə edərək yeni maye hadisəsini proqnozlaşdırması kimi araşdırmağın məhsuldar ola biləcəyini təklif edirlər.

Lakin mənbə bu fikri qəti idrak nəzəriyyəsi kimi təqdim etmir. Müəlliflərin öz ifadəsinə görə bu, məlumatlardan çıxarılan nəticədir və sonrakı tədqiqatlarla sınaqdan keçirilməlidir.

Təhsil baxımından nə təklif olunur?

Tədqiqatın tədris nəticələrindən biri nümayiş başlamazdan əvvəl tələbədən açıq proqnoz istəməyin faydalı ola biləcəyidir. Tələbə proqnozunu yazdıqda və ya çəkdikdə öz əvvəlcədən qəbulunu görünən edir.

Mənbə müzakirəsində elicit–confront–resolve yanaşması təklif olunur:

1. Elicit — üzə çıxar: Tələbədən hadisə baş verməzdən əvvəl proqnoz verməsi və proqnozuna bağlı qalması istənir.
2. Confront — qarşılaşdır: Real laboratoriya nümayişi həyata keçirilərək proqnozla müşahidə arasındakı fərq görünən edilir.
3. Resolve — həll et: Tələbənin yalnız təəccüblənməsi ilə kifayətlənilmir; niyə belə olduğunu izah edərək yeni fiziki anlayış formalaşdırması təmin edilir.

Mənbə yalnız “təəccüblü nümayiş etməyin” kifayət olduğunu sübut etmir. Müəlliflərin təhsil tövsiyəsi proqnozla real nəticə arasındakı ziddiyyətin izah və getdikcə daha mürəkkəb nümayişlərlə davam etdirilməsidir.

Bu Tədqiqat Zehni Maye Transformasiyasının Ayrı İdrak Bacarığı Olduğunu Sübut Edirmi?

Xeyr. Tədqiqat iştirakçıların fırlanan mayelər haqqında aydın, lakin əksər hallarda yanlış zehni modellərdən istifadə etdiyini göstərir; lakin zehni maye transformasiyasının zehni fırlatma, əyilmə, qırılma və ya digər məkan transformasiyası bacarıqlarından psixometrik baxımdan müstəqil idrak qabiliyyəti olduğunu sınaqdan keçirib doğrulamamışdır və müəlliflər bu fərqin gələcəkdə birbaşa araşdırılmalı olduğunu bildirirlər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• İştirakçıların çoxu fırlanan çəndəki boyanın davranışı barədə konkret proqnozlar yarada bilmişdir.
• 22/32 iştirakçı bir növ burulğan və ya dairəvi yayılma gözləmişdir.
• Yalnız 2/32 iştirakçı real davranışla uyğun şaquli boya izləri çəkmişdir.
• Şaquli izi çəkən iki nəfərin heç biri proqnozunu düzgün fiziki izahla dəstəkləməmişdir.
• 26/32 iştirakçı real nəticəni təəccüblü hesab etmişdir.
• Burulğan çəkən 22 nəfərin 19-u gözləntisini çənin və ya suyun fırlanması ilə əlaqələndirmişdir.
• Bu 19 nəfərin 12-si gündəlik hadisələrdən analoji istifadə etmişdir.
• Sərt cisim hərəkəti ilə bağlı iki fizika sualındakı cavablarla maye proqnozu kateqoriyaları arasında bu kiçik nümunədə əhəmiyyətli əlaqə tapılmamışdır.
• Tədqiqat tələbələrin fırlanan mayelərlə bağlı zehni modellərinin tədris dizaynında nəzərə alınmalı olduğunu düşündürür.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Bütün universitet tələbələrinin eyni zehni modelə sahib olduğu göstərilməmişdir.
• Bütün insanların fırlanan mayelərin burulğanlanacağını düşündüyü göstərilməmişdir.
• Zehni maye transformasiyasının müstəqil psixometrik məkan bacarığı olduğu sübut edilməmişdir.
• Tələbələrin ümumi maye mexanikası biliklərinin aşağı olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz.
• Yalnız bir fırlanan çən nümayişinin bütün maye davranışlarını təmsil etdiyi deyilə bilməz.
• Proqnoz–müşahidə pedaqogikasının öyrənmə nəticələrini artırdığı bu tədqiqatda təcrübi olaraq sınaqdan keçirilməmişdir.
• Fizika sualları ilə maye proqnozu arasında qətiyyən əlaqə olmadığı sübut edilməmişdir.
• Müəlliflərin hadisə idrakı izahı təsdiqlənmiş səbəb-nəticəli idrak mexanizmi deyil.

Əsas məhdudiyyətlər

Yalnız bir təcrübə konteksti: Tədqiqatda yalnız bir sərt cisim fırlanması çən nümayişindən istifadə edilmişdir. Bir maye transformasiyası növü bütün maye davranışlarını təmsil edə bilməz.

Kiçik nümunə: Tədqiqat 32 nəfərlə aparılmışdır və tədqiqat əsasən keyfiyyət dizaynındadır.

Rahatlıq nümunələməsi: İştirakçılar bir universitetdən götürülmüş və nümunə geniş tələbə əhalisini təmsil etmək üçün ehtimallı şəkildə seçilməmişdir.

Tək müəssisə: Demoqrafik və institusional müxtəliflik məhduddur.

Heterogen akademik keçmiş: Tədqiqatçılar giriş səviyyəli tələbələrin zehni modellərini anlamaq məqsədilə müxtəlif sahələrdən tələbələrdən istifadə etmişdir. Nəticələrin birbaşa giriş səviyyəli oceanography və ya atmospheric science tələbələrinə nə dərəcədə ötürülə biləcəyi ayrıca sınaqdan keçirilməlidir.

Rəsm bacarığı: Proqnozların bir hissəsi rəsm üzərindən təhlil edildiyinə görə fərdi rəsm qabiliyyəti nəzəri amildir. Mənbə tədqiqatçıları öz nümunələrində məqbul rəsm yaratmaqda aydın çətinlik müşahidə etmədiklərini bildirirlər.

Fırlanan maye keçmişi ölçülmədi: Tədqiqatçılar iştirakçılardan əvvəllər fırlanan mayelərlə işləyib-işləmədiklərini soruşmamışlar.

Exact testlərin gücü: Nümunə kiçik olduğuna görə əhəmiyyətli olmayan p qiymətləri əlaqənin qəti yoxluğu kimi qiymətləndirilməməlidir.

Nəticə bölməsindəki iki ifadə niyə “gələcək hipotezi” kimi oxunmalıdır?

Müəlliflər mövcud nəticələrdən iki sınaqdan keçirilə bilən hipotez çıxarırlar:

Bu iki müddəa mövcud tədqiqatın qəti təhsil nəticələri deyil. Sonrakı tədqiqatlar üçün hazırlanmış hipotezlərdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Mental Fluid Transformation: Thinking Beyond Mental Rigid and Non-Rigid Transformation

Müəlliflər: Peggy McNeal, Erika Heymann, Thomas Shipley.

Müəllif sırası: Mənbədəki sıra eynilə qorunmuşdur.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər birinci müəlliflik və ya bərabər töhfə bəyanatı yoxdur.

Məsul müəllif: Peggy McNeal.

Afiliyasiya 1: Department of Physics, Astronomy, and Geosciences, Towson University, Towson, MD 21252, USA.

Afiliyasiya 2: Department of Psychology and Neuroscience, Temple University, Temple, PA 19122, USA.

Jurnal: Education Sciences.

Nəşriyyat: MDPI.

Cild / say / məqalə nömrəsi: 16(8), 1280.

DOI: 10.3390/educsci16081280.

Rəsmi DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/educsci16081280

Göndərilmə tarixi: 28 May 2026.

Reviziya tarixi: 6 Avqust 2026.

Qəbul tarixi: 7 Avqust 2026.

Nəşr tarixi: 11 Avqust 2026.

Mənbə növü: Article; kəşfiyyat xarakterli keyfiyyət təhsil/idrak elmi tədqiqatıdır və kateqorik kəmiyyət tezlikləri ilə exact testləri də ehtiva edir.

Resenziya statusu: Education Sciences jurnalında dərc olunmuş resenziyalı Version of Record məqaləsidir.

Preprint statusu: Mənbə PDF preprint kimi təqdim olunmur; rəsmi MDPI qeydində PDF Version of Record kimi işarələnib. Ayrı preprint versiyası mənbədə göstərilməyib.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Nümunə: Bir müəssisədən 32 universitet tələbəsi; rahatlıq nümunələməsi və məlumat doyumluluğu yanaşması.

Təcrübə qurğusu: Diametri 76 cm olan şəffaf çən, Taylor–Henry cart, maksimum 13,3 RPM dəyişən sürətli və 200 lb tutumlu motorlu fırlanan platforma; 50 L su, 11,5 cm su dərinliyi; təcrübə şəraiti 13 RPM və ən az 15 dəqiqə ön fırlatma.

Vizual izləyici: Kalium permanqanat.

Nəzarət/tanıtım çəni: Kalium permanqanatın normal durğun sudakı davranışını göstərmək məqsədilə diametri 20 cm olan fırlanmayan kiçik çən istifadə edilmişdir.

Müsahibə: Yarı-strukturlaşdırılmış fərdi müsahibələr; orta hesabla təxminən 30 dəqiqə; video qeydi.

Təhlil proqramı: NVivo v.15, şifahi məlumatların təşkili və kod kateqoriyalarının idarə edilməsi üçün istifadə edilmişdir.

Rəsm təhlili: Emergent coding + iterative coding + simultaneous coding.

Kodlayıcı etibarlılığı: Cohen’s kappa; yeddi rəsm kodunun birləşdirilmiş ümumi qiyməti 0,79.

Statistik test: Fisher–Freeman–Halton exact test; aşağı gözlənilən xana tezliklərinə görə ki-kvadrat yanaşması əvəzinə istifadə edilmişdir.

Exact test nəticələri: İstinad çərçivəsi × rəsm \(p=0.570\); əyrixətli hərəkət × rəsm \(p=0.112\).

Mənbədaxili uyğunsuzluq: Nəticə mətnində kiçik vorteks üçün 4 nümunə bildirilərkən Cədvəl 3 tezliyi 3 göstərir. Mənbə bu fərqi izah etmir və Verianla qiymətləri səssizcə uzlaşdırmamışdır.

Düstur qeydi: Mənbə məqalədə mərkəzi riyazi maye mexanikası tənliyi və ya Cohen’s kappa düsturu verilmir. Verianla-da göstərilən \(v_t=\omega r\) və Cohen’s kappa tənliyi yalnız öyrədici standart fon kimi açıq şəkildə ayrılmış, tədqiqatın orijinal düsturu və ya nəticəsi kimi təqdim edilməmişdir.

Maliyyələşdirmə: U.S. National Science Foundation, Grant DUE-2225637.

Etika komitəsi: Towson University Institutional Review Board, protocol #1604; təsdiq tarixi 25 Oktyabr 2024.

Məlumatlandırılmış razılıq: Bütün iştirakçılardan məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır.

Mənbə razılıq mətni qeydi: Məqalənin Informed Consent Statement bölməsində ayrıca standart MDPI ifadəsi kimi “patient(s)” sözünü işlədən nəşr razılığı cümləsi yer alır; tədqiqatın real iştirakçıları universitet tələbələridir. Verianla bu boilerplate ifadəni tədqiqatın xəstə nümunəsi olduğu kimi şərh etmir.

Məlumat əlçatanlığı: Mənbə nəticələri dəstəkləyən məlumatların ScholarWorks@Towson-da http://hdl.handle.net/11603/34543 ünvanında mövcud olduğunu bildirir.

Təşəkkür: Müəlliflər Spencer Hill, John Knox və Mirjam Glessmer-ə fırlanan çənlər, geofiziki maye dinamikası, kurikulum, tələbə öyrənməsi və real Yer prosesləri ilə əlaqələr barədə müzakirə və təkliflərinə görə təşəkkür edirlər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər. Maliyyələşdirənin tədqiqat dizaynı, məlumat toplama, təhlil/şərh, məqalənin yazılması və ya nəşr qərarında rolu olmadığı bildirilmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Peggy McNeal və Thomas Shipley; metod Peggy McNeal və Thomas Shipley; formal təhlil Peggy McNeal, Erika Heymann və Thomas Shipley; tədqiqat Peggy McNeal, Erika Heymann və Thomas Shipley; məlumat kurasiyası Peggy McNeal, Erika Heymann və Thomas Shipley; ilkin layihə Peggy McNeal və Thomas Shipley; nəzərdən keçirmə/redaktə üç müəllif; rəhbərlik Peggy McNeal və Thomas Shipley; layihə idarəçiliyi Peggy McNeal və Thomas Shipley; maliyyələşdirmənin əldə edilməsi Peggy McNeal.

Əsas şərh sərhədi: Tədqiqat bir çən nümayişi, kiçik rahatlıq nümunəsi və bir müəssisə ilə məhduddur. Nəticələr bütün tələbələrə və ya bütün maye hadisələrinə ümumiləşdirilə bilməz.

İdrak şərhi sərhədi: Hadisə idrakı və analoji əsaslı izahlar mənbə tərəfindən məlumatlardan çıxarılan mümkün izahlar kimi müzakirə olunur; səbəb-nəticəli idrak mexanizmi kimi təcrübi şəkildə təcrid edilməmişdir.

Təhsil şərhi sərhədi: Tədqiqat proqnoz–müşahidə yanaşmasının öyrənmə nəticəsini artırdığını ölçməmişdir. Nəticə bölməsindəki iki təhsil müddəası gələcəkdə sınaqdan keçirilməli hipotezlərdir.