Geo-Virtual Vulkanizm Kəşfi (Geo-Virtual Volcanism Exploration, GVVE), Mount Kelud və ətrafındakı vulkanik prosesləri 3D modellər, 360 dərəcə virtual kəşf, rəqəmsal xəritələr, animasiyalar və multimedia məzmunları vasitəsilə öyrənməyə imkan verən, Spatial.io üzərində işləyən veb-əsaslı Virtual Təlim Mühitidir (Virtual Learning Environment, VLE). Tədqiqatın məqsədi GVVE-nin yalnız rəqəmsal məzmun nümayiş etdiricisi kimi deyil, şagirdləri sadə məkan tanımasından daha mürəkkəb məkan təsviri, mühakimə və transformasiya tapşırıqlarına yönəldən tədris dəstəyi kimi necə qurula biləcəyini araşdırmaqdır.

Tədqiqat Research and Development (R&D) işidir və məhsulun hazırlanması prosesində ADDIE yanaşmasından istifadə edilmişdir. Tədqiqatın şagird tətbiqi İndoneziyadakı SMA Negeri 1 Kediri City məktəbində, 16-17 yaşlı 31 nəfər XI sinif sosial elmlər/coğrafiya şagirdi ilə aparılmışdır. Şagirdlər məqsədli seçmə üsulu ilə seçilmişdir; seçim səbəbi onların daha əvvəl “Litosfer Dinamikası və Həyata Təsirləri” bölməsini tamamlamış olmalarıdır. Hazırlanmış məhsul həmçinin bir media mütəxəssisi və bir mövzu/material mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirilmiş, sonra müəllim və şagird tətbiqinə keçirilmişdir.

Mənbədə media mütəxəssisinin qiymətləndirməsi %83, material mütəxəssisinin qiymətləndirməsi %88,6, coğrafiya müəllimi/müəllimlərinin tətbiq qiymətləndirməsi %91,1 və 31 şagirdin qiymətləndirməsi %86,6 kimi bildirilmişdir. Tədqiqatda istifadə olunan təsnifata görə %76-100 intervalı ən yüksək uyğunluq kateqoriyasına daxildir. Bu nəticələr GVVE-nin araşdırılan kontekstdə istifadə oluna bilən və tətbiq edilə bilən öyrənmə mühiti kimi müsbət qiymətləndirildiyini göstərir.

Bununla belə, bu faizlər birbaşa “şagirdlərin məkan təfəkkürü bacarığı bu qədər artdı” mənasına gəlmir. Tədqiqatda standartlaşdırılmış məkan təfəkkürü nailiyyət testinə əsaslanan ilkin test-son test müqayisəsi, nəzarət qrupu, təsadüfi eksperimental təyinat, p qiyməti və ya təsir ölçüsü yoxdur. Tədqiqatın güclü birbaşa kəmiyyət sübutu əsasən məhsulun uyğunluğu, istifadəçi qavrayışı və tətbiqolunma üzərindədir; məkan təfəkküründə irəliləyiş isə müşahidələr, şagird cavabları və müəllifin keyfiyyət xarakterli şərhləri əsasında müzakirə olunur.

Mənbənin xülasəsində şagirdlərin “avtonom 3D məkan təhlili” baxımından %87,5 uğur göstərdiyi bildirilir. Lakin ətraflı Cədvəl 10 araşdırıldıqda %87,5 qiymətinin şagirdlərin “öyrənmə mühitinin vulkanizm materialını təhlil etmələrinə kömək etdiyi” barədə Likert tipli özünüqiymətləndirmə maddəsinə uyğun 3,5/4 orta qiymətdən əldə edildiyi görünür. Buna görə %87,5 müstəqil performans imtahanının uğur göstəricisi kimi deyil, şagirdlərin qavradığı analitik dəstək balı kimi şərh edilməlidir.

Geo-Virtual Vulkanizm Kəşfi (GVVE) Nədir?

Geo-Virtual Vulkanizm Kəşfi (GVVE), şagirdlərin vulkanizm və litosfer proseslərini yalnız düz xəritələr və ya ikiölçülü sxemlər vasitəsilə deyil, veb brauzerdə açıla bilən 3D modellər, 360 dərəcə görüntülər, animasiyalar, xəritələr və məkan-əsaslı hadisə məzmunları üzərindən araşdırması üçün hazırlanmış virtual coğrafiya öyrənmə mühitidir; sistem xüsusi VR eynəyini məcburi etmədən Spatial.io əsaslı veb mühitində işləyəcək şəkildə layihələndirilmişdir.

Tədqiqatın həll etməyə çalışdığı təhsil problemi

Məqalənin çıxış nöqtəsi budur ki, litosfer və vulkanizm təhsilində mühüm proseslər üçölçülü və dinamik olduğu halda, sinifdaxili tədris materialları əsasən ikiölçülü və statikdir. Plitə hərəkəti, maqma hərəkəti, vulkan konusunun daxili quruluşu, krater geometriyası və ya zamanla dəyişən topoqrafiya kimi proseslər yalnız düz şəkil üzərindən göstərildikdə şagirdin dərinlik, istiqamət, həcm və dəyişmə əlaqəsini zehnində qurması çətinləşə bilər.

Məqalə xüsusilə “şaquli düşünmə” ehtiyacını vurğulayır. Buradakı şaquli düşünmə yalnız xəritədə şimal-cənub və ya şərq-qərb istiqamətini görmək deyil, səthin altında və üstündə baş verən üçölçülü əlaqələri zehində qura bilməkdir. Maqmanın yer qabığı daxilində hərəkətini, plitə sərhədlərini və ya vulkanın krater-lava günbəzi əlaqəsini həcmli sistem kimi düşünmək buna nümunədir.

Spatial-TPACK nə deməkdir?

TPACK, Technological Pedagogical Content Knowledge, yəni Texnoloji Pedaqoji Məzmun Biliyi çərçivəsidir. Əsas fikir ondan ibarətdir ki, texnologiyanın təhsildə sadəcə “istifadə edilməsi” kifayət deyil. İstifadə olunan texnologiya öyrədiləcək elmi məzmunla və şagirdin öyrənmə forması ilə uyğun olmalıdır.

Məqalə bu yanaşmanı məkan təfəkkürü ilə birləşdirərək Spatial-TPACK kontekstində istifadə edir. Məsələn, krater quruluşunu izah etmək üçün 3D modeldən istifadə yalnız vizual cəlbedicilik yaratmamalı; şagirdə miqyas, istiqamətlənmə, forma, fırlanma, həcm dəyişməsi və məkan əlaqəsi kimi konkret koqnitiv tapşırıqları yerinə yetirməyə kömək etməlidir.

Virtual Təlim Mühiti (VLE) nə deməkdir?

Virtual Learning Environment (VLE), dərs məzmununun yalnız fiziki sinifdə təqdim edilmədiyi, şagirdin rəqəmsal mühit vasitəsilə materiala çıxış əldə etdiyi və müəyyən öyrənmə fəaliyyətlərini həyata keçirə bildiyi texnologiya vasitəli öyrənmə mühitidir. GVVE-də VLE yalnız fayl və ya video anbarı deyil; şagird virtual sahə daxilində hərəkət edir, keçidləri açır, 3D səthləri araşdırır, xəritə və görüntülər arasında keçid edir və Mount Kelud ətrafındakı müəyyən öyrənmə nöqtələrini kəşf edir.

Jo və Bednarz Məkan Təfəkkürü Taksonomiyası GVVE-də Necə İstifadə Olunur?

GVVE şagirdi yalnız mövqeni tanımağa yönəldən birpilləli xəritə fəaliyyətinin əvəzinə məkan tanıması, təsviri, mühakiməsi, transformasiyası və proseslərin anlaşılması mərhələlərinə aparan öyrənmə quruluşu yaratmaq üçün Jo və Bednarzın məkan təfəkkürü çərçivəsindən istifadə edir; hər mərhələ müxtəlif məkan parametrləri və müxtəlif rəqəmsal məzmun növləri ilə uyğunlaşdırılmışdır.

Zehni fırlatma nə deməkdir?

Zehni fırlatma (mental rotation), üçölçülü obyektin müxtəlif istiqamətlərdən necə görünəcəyini obyekti fiziki olaraq çevirmədən zehində canlandırmaq əməliyyatıdır. Vulkan təhsilində şagird krater, lava günbəzi və ya dağ massivini yalnız bir kamera bucağından görmək əvəzinə müxtəlif bucaqlardan araşdıraraq səth formalarının bir-biri ilə əlaqəsini daha yaxşı anlaya bilər.

Həcm dəyişikliyi nə deməkdir?

Həcm dəyişikliyi coğrafi quruluşun yalnız xəritədəki konturunun deyil, üçölçülü formasının da zamanla və ya proses nəticəsində dəyişməsini ifadə edir. Kraterin genişlənməsi, lava günbəzinin əmələ gəlməsi və ya yox olması və yamac geometriyasının dəyişməsi bu tədqiqatda tədris məzmununa çevrilən nümunələr sırasındadır.

ADDIE inkişaf məntiqi

ADDIE tədris materiallarının hazırlanmasında istifadə olunan Analysis, Design, Development, Implementation və Evaluation mərhələlərinin baş hərflərindən ibarət sistemli inkişaf yanaşmasıdır. Tədqiqat bu ümumi quruluşu öz məhsul hazırlama axınında ehtiyacların təhlili, məlumatların təhlili, dizayn, inkişaf/doğrulama, GVVE məhsulunun yaradılması, tətbiq və yekun məhsul mərhələlərinə ayırır.

Ehtiyacların təhlili necə aparıldı?

İlk mərhələdə şagirdlərin ehtiyacları onlayn sorğularla, coğrafiya müəllimlərinin fikirləri isə müsahibələrlə qiymətləndirilmişdir. Mənbə XI sinif şagirdlərinin vulkanizm barədə əsas nəzəri biliyə malik olduğunu, lakin GIS alətlərinə, 3D simulyasiyalara və real kontekstli vulkan hadisəsi tədqiqatlarına əvvəlki çıxışlarının məhdud olduğunu bildirir.

Tədqiqatçının şərhinə görə, ənənəvi ikiölçülü materiallar real coğrafi konteksti və mürəkkəb vulkanik prosesləri kifayət qədər təmsil edə bilmədiyi üçün şagirdlərin məkan təfəkkürünü dəstəkləməkdə məhdud qalır. GVVE dizaynı bu ehtiyacların təhlilindən çıxış edərək yaradılmışdır.

GVVE hansı texnologiyaları birləşdirir?

Mənbə GVVE-nin veb-əsaslı Spatial.io mühitini mərkəzə alaraq müxtəlif media və coğrafi vizuallaşdırma vasitələrini birləşdirdiyini bildirir. Məzmun daxilində 3D topoqrafik modellər, qısa animasiyalar, videolar, interaktiv xəritələr və xarici veb resurslarından istifadə olunur.

GLB, 3D səhnə məlumatlarını bir ikili faylda daşıya bilən glTF formatıdır. Tədqiqatda GLB-nin seçilmə səbəbi yüksək sıxlıqlı 3D məzmunun veb və mobil cihazlarda daha idarəolunan hala gətirilməsidir. Müəllif, xüsusən məhdud bant genişliyində vizual detalın azaldılmasının yalnız texniki optimallaşdırma deyil, artıq koqnitiv yükü azaldan tədris dəstəyi ola biləcəyini də müzakirə edir.

GVVE-nin virtual otaq quruluşu

Mənbə GVVE öyrənmə mühitini əsasən iki virtual otaq və üç öyrənmə mövzusu şəklində təşkil edir. Şagirdin birinci otaqda vulkanizmin əsas anlayışlarından başlayaraq İndoneziya və Yavadakı vulkanik paylanmaya irəliləməsi, ikinci otaqda isə Mount Kelud dinamikasını daha ətraflı 3D və məkan təhlilləri ilə araşdırması nəzərdə tutulmuşdur.

İntruziya və ekstruziya nə deməkdir?

Maqma intruziyası, maqmanın yer qabığı daxilində irəliləyib səthə çatmadan süxurlar arasına yerləşməsi ilə əlaqəli prosesləri; maqma ekstruziyası isə vulkanik materialın səthə doğru çıxması və ya səthdə toplanması ilə əlaqəli prosesləri ifadə edir. Bu anlayışlar GVVE-nin vulkanizm məzmununda şagirdin yeraltı və səthdəki formalar arasındakı əlaqəni anlaması üçün istifadə olunur.

Mount Kelud niyə məkan-əsaslı hadisə kimi seçildi?

Mount Kelud şagirdlərin yaşadığı Kediri bölgəsinə coğrafi yaxınlığı və şagirdlərin əvvəlki böyük püskürmələrlə bağlı yerli kontekstlə tanış ola bilmələri səbəbindən tədqiqatın mərkəzi hadisə sahəsidir. Məqalə yerli real coğrafi nümunənin abstrakt litosfer anlayışlarını şagirdin yaşadığı mühitlə əlaqələndirməsini hədəfləyir.

GVVE-də dörd əsas araşdırma nöqtəsi

Krater bölməsində şagird nəyi araşdırır?

Mənbə Mount Kelud kraterinin vulkanik fəaliyyətin mərkəzi sahəsi kimi istifadə edildiyini bildirir. Şagird 3D model, video və infoqrafiklər vasitəsilə krater divarını, lava günbəzini, piroklastik çöküntüləri, tarixi morfoloji dəyişiklikləri və vulkanik təhlükə xəritələrini birlikdə qiymətləndirə bilər.

Piroklastik material, partlayışlı vulkanik fəaliyyət zamanı parçalanaraq ətrafa yayılan bərk vulkanik maddələrin ümumi adıdır. Mənbə kül, lapilli və vulkanik bombaları bu kontekstdə nümunə göstərir.

Məqalə həmçinin Mount Kelud kraterində 2014-cü ildən əvvəl krater gölünün olduğunu, 2007-ci il dövründə lava günbəzinin əmələ gəldiyini və sonrakı böyük püskürmələrlə krater morfologiyasının dəyişdiyini tədris məzmununun zaman-məkan müqayisəsi daxilində istifadə edir. Buradakı tarixi geoloji məlumatlar tədqiqatın yeni geoloji nəticələri deyil; GVVE daxilindəki tədris məzmununun hissələridir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı və iştirakçılar

Faiz balı necə hesablandı?

Mənbədə Likert tipli qiymətləndirmə nəticələri əvvəlcə faizə çevrilir. Formula riyazi olaraq belə oxunur:

\[ P= \frac{\text{Anketten elde edilen puan}} {\text{Maksimum mümkün puan}} \times100\% \]

Burada \(P\) qiymətləndirmə faizidir. Məsələn, bir maddədə maksimum bal 4, orta bal isə 3,5-dirsə:

\[ P=\frac{3.5}{4}\times100=87.5\% \]

Bu əməliyyat öyrənmə nailiyyəti modeli deyil; sorğu balını faiz formasına çevirir. Buna görə faiz hansı sorğu maddəsinin qiymətləndirilməsindən asılı olaraq “uyğunluq”, “istifadə qavrayışı”, “fayda qavrayışı” və ya oxşar özünüqiymətləndirmə nəticəsini təmsil edir.

Məkan təfəkkürü üçün hansı qiymətləndirmə ölçülərindən istifadə edildi?

Mənbədə GVVE-nin şagirdin məkan təfəkkürünü dəstəkləyib-dəstəkləmədiyini qiymətləndirmək üçün beş ölçü müəyyən edilir:

Ekspert və istifadəçi qiymətləndirmələrinin əsas nəticələri

Media mütəxəssisinin qiymətləndirməsi

Media mütəxəssisi ümumilikdə 12 maddə üzrə 40/48 bal vermiş və mənbə bunu %83 kimi bildirmişdir. Ən yüksək %100 bal verilən sahələrə interfeysin cəlbediciliyi, rənglərin uyğunluğu, vulkanizm prosesinin aydın göstərilməsi və virtual sahə öyrənməsinin təqdim edilməsinə kömək etmə daxildir.

%75 səviyyəsində qiymətləndirilən maddələrə məzmunun təqdimat forması, internet üzərindən çıxış, əsas media komponentlərinin düzgünlüyü/işləməsi, YouTube-Google Street View-Google Earth-TikTok kimi dəstəkləyici mühitlərin inteqrasiyası, mətnin oxunaqlılığı, səhifə tərtibatı və qabaqcıl məkan təfəkkürü dəstəyi daxildir. Müəllif müzakirə bölməsində bu nisbətən aşağı balların xüsusən internetdən asılılıq ilə yüksək dəqiqlikli 3D məzmunun veb üzərindən təqdimatı arasındakı texniki kompromisə işarə etdiyini müdafiə edir.

Material mütəxəssisinin qiymətləndirməsi

Material qiymətləndirməsi 11 maddədən ibarət olmuş və ümumi nəticə 39/44, yəni %88,6 olmuşdur. Mənbə kurikulumla uyğunluq, məzmunun sistemli quruluşu, istifadə olunan dilin anlaşıqlılığı, cümlələrin məna qeyri-müəyyənliyi yaratmaması, dilin şagirdlərin düşünmə səviyyəsi ilə uyğunluğu və məkan təfəkkürü dəstəyi kimi müxtəlif maddələrdə %100 bildirir.

Şagirdin onlayn materialı anlaması, təbii tektonizm məzmununun səviyyəyə uyğunluğu, bəzi izahların anlaşıqlılığı, virtual sahə tədrisini asanlaşdırma və müstəqil öyrənməyə kömək etmə maddələrinin bir hissəsi %75 səviyyəsində qiymətləndirilmişdir. Mənbə ekspert geribildirimindən sonra xüsusən vulkanizm tərifində düzəliş edildiyini bildirir.

Müəllim tətbiqinin nəticəsi

Müəllim qiymətləndirməsində mənbə ümumilikdə 62/68 bal və %91,1 uyğunluq bildirir. Məzmunun uyğunluğu, vizual-material əlaqəsi, izahların aydınlığı, əlçatanlıq, interfeys funksiyalarının istifadəsi, öyrənmə məqsədləri ilə əlaqə, şagird marağı, məkan təfəkkürü dəstəyi və onlayn öyrənmə kimi çoxsaylı maddələr mənbə cədvəlində %100 səviyyəsində göstərilmişdir.

Mənbədaxili cədvəl xətası: Cədvəl 9-un 4-cü maddəsində maksimum bal 4 və verilən bal 4 kimi çap olunduğu halda faiz sütununda %75 yazılmışdır. Eyni cədvəlin cəmində 62/68 bal istifadə edildiyinə görə 4 bal ümumi hesablamada qorunmuşdur. Verianla bu xananı səssizcə %100-ə çevirmir, onu mənbədaxili hesablama/yığım uyğunsuzluğu kimi qeyd edir.

31 şagirdin qiymətləndirmə nəticələri

Şagird cavablarında ən yüksək maddə %92,5 ilə vulkanizm materialına marağın artmasıdır. Ən aşağı nəticə %77,5 ilə öyrənmə mühitinin idarə edilməsinin asanlığına dair maddədir. Bu fərq şagirdlərin məzmunu ümumilikdə müsbət qiymətləndirməsinə baxmayaraq texniki istifadə rahatlığında inkişaf sahəsi olduğunu düşündürür.

Mənbədaxili ballandırma qeydi: 6-cı maddədə orta qiymət 3,3/4 olduğuna görə birbaşa faiz hesabı %82,5-dir; mənbə cədvəli bunu %82 yazmışdır. Bundan əlavə, 5-ci maddə mənfi istiqamətdə ifadə edilmişdir: yüksək bal söz/terminlərin çaşdırıcı olduğu mənasına gələ bilər. Mənbə bu maddənin əks kodlaşdırılıb-kodlaşdırılmadığını izah etmir. Buna görə ümumi balın ölçmə baxımından yenidən istehsalı üçün şkalanın kodlaşdırma proseduru daha ətraflı bildirilməlidir.

Bu Tədqiqatdakı %87,5 Nəticəsi Həqiqi Məkan Təfəkkürü Nailiyyət Testidirmi?

Xeyr. Mənbə xülasəsində %87,5 qiyməti “avtonom 3D məkan təhlili” uğuru kimi ifadə edilsə də, ətraflı nəticələr cədvəlində bu qiymət şagirdlərin GVVE-nin vulkanizm materialını təhlil etmələrinə kömək etməsi barədə Likert tipli özünüqiymətləndirmə maddəsinin 3,5/4 orta balından gəlir; müstəqil şəkildə ballandırılmış 3D tapşırıq, standartlaşdırılmış məkan təfəkkürü testi və ya ilkin test-son test nailiyyət nəticəsi deyil.

Bu fərq vacibdir. Şagird “bu mühit mənə təhlil etməyə kömək etdi” ifadəsinə yüksək bal verə bilər və bu, təhsil baxımından dəyərli nəticədir. Lakin eyni məlumat şagirdin ölçülmüş məkan qabiliyyətinin müəyyən qədər artdığını təkbaşına göstərmir.

Müşahidə nəticələri nə deyir?

Müəllif tətbiq zamanı şagirdlərin fənnə daha spesifik coğrafi terminlərdən istifadə etməyə başladığını, subduksiya zonaları, piroklastik axınlar və maqma ekstruziyası kimi prosesləri daha ətraflı müzakirə etdiyini bildirir. Bu müşahidələr şagirdlərin dərsdə iştirakı və konseptual diskursundakı keyfiyyət dəyişməsi kimi təqdim olunur.

Lakin bu müşahidələr üçün kodlaşdırma sxemi, müşahidəçi etibarlılığı və ya nəzarət sinfi ilə kəmiyyət müqayisəsi bildirilməmişdir. Müəllif özü də yenilik effektinin motivasiyada rol oynaya biləcəyini və nəzarət şərti olmadığına görə bu nəticənin ehtiyatla şərh edilməli olduğunu bildirir.

3D Immersive Scaffolding çərçivəsi nə deməkdir?

Müzakirə və nəticə bölməsində müəllif 3D Immersive Scaffolding adlandırdığı tədris çərçivəsini təklif edir. Bu çərçivədə şagirdin birbaşa ən mürəkkəb 3D tapşırığa buraxılması əvəzinə əvvəlcə məkan tanıması və təsviri kimi daha əsas tapşırıqlarla başlaması, sonra isə mühakimə və həcm transformasiyası tapşırıqlarına keçməsi nəzərdə tutulur.

Müəllif bu yanaşmanı Koqnitiv Yük Nəzəriyyəsi və sosial-mədəni “scaffolding”, yəni tədris dəstəkləmə prinsipləri ilə əlaqələndirir. Scaffolding, şagirdin təkbaşına yerinə yetirməkdə çətinlik çəkdiyi koqnitiv tapşırığı mərhələli dəstək vasitəsilə bacarmasına kömək edən müvəqqəti tədris dəstəyidir.

Artıq koqnitiv yük (extraneous cognitive load) isə öyrəniləcək elmi mövzunun özündən deyil, zəif layihələndirilmiş təqdimat, lazımsız detal və ya mürəkkəb interfeys kimi amillərdən yaranan zehni yükü ifadə edir. Mənbə GLB optimallaşdırılmasının və vizual səs-küyün azaldılmasının şagirdin məhdud işçi yaddaşını daha mürəkkəb məkan əməliyyatlarına yönəltməyə kömək edə biləcəyini irəli sürür.

Bu “3D Immersive Scaffolding” çərçivəsi tədqiqat tərəfindən təklif olunan nəzəri şərhdir. Ayrı nəzarət qrupu ilə və ya müxtəlif məktəblərdə doğrulanmış, artıq formalaşmış təhsil nəzəriyyəsi kimi qiymətləndirilməməlidir.

Tədqiqatın birbaşa dəstəklədiyi nəticələr

• GVVE adlı veb-əsaslı 3D coğrafiya öyrənmə mühiti ADDIE əsaslı R&D prosesi ilə hazırlanmışdır.
• GVVE Jo-Bednarz məkan təfəkkürü parametrlərini vulkanizm məzmunu ilə uyğunlaşdıran strukturlaşdırılmış öyrənmə dizaynına malikdir.
• Media mütəxəssisi məhsulu %83, material mütəxəssisi %88,6 uyğunluq səviyyəsində qiymətləndirmişdir.
• Müəllim qiymətləndirməsi ümumilikdə %91,1, 31 şagirdin qiymətləndirməsi %86,6-dır.
• Şagirdlər arasında ən yüksək maddə balı vulkanizm mövzusuna maraq üçün %92,5-dir.
• Şagirdlərin “vulkanizm materialını təhlil etməyimə kömək edir” maddəsi %87,5-dir.
• Mənbə müşahidələri şagirdlərin tətbiq zamanı daha spesifik coğrafi terminologiyadan istifadə etdiyini və virtual mühitdə fəal iştirak göstərdiyini bildirir.
• Veb-əsaslı yanaşma xüsusi VR eynəyi tələb etmədən 3D/360 dərəcə məzmuna çıxışı təmin etməyi hədəfləyir.

Tədqiqatın birbaşa dəstəkləmədiyi nəticələr

• GVVE-nin şagirdlərin məkan təfəkkürü test ballarını müəyyən faiz artırdığı göstərilməmişdir.
• %86,6 şagird balı akademik nailiyyət göstəricisi deyil.
• %87,5 qiyməti müstəqil 3D məkan təhlili imtahanının uğur faizi deyil.
• GVVE-nin ənənəvi ikiölçülü tədrisdən statistik olaraq üstün olduğu nəzarət qruplu eksperimentlə göstərilməmişdir.
• Səbəb-nəticə təsirini qiymətləndirən p qiyməti, etimad intervalı və ya təsir ölçüsü bildirilməmişdir.
• Uzunmüddətli bilik yaddaşda qalması ölçülməmişdir.
• Zehni fırlatma bacarığının zamanla qalıcı şəkildə inkişaf etdiyi sınaqdan keçirilməmişdir.
• Nəticələrin müxtəlif ölkələrdə və ya müxtəlif sosial-iqtisadi şəraitdə olan şagirdlər üçün eyni olacağı göstərilməmişdir.
• Məhdud internet infrastrukturu olan bütün bölgələrdə 3D məzmunun problemsiz işləyəcəyi sübut edilməmişdir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Müəllif üç əsas məhdudiyyəti açıq şəkildə vurğulayır. Birincisi, tətbiq yalnız 31 şagirddən ibarət pilot seçmədə aparılmışdır. Bu vəziyyət nəticələri müxtəlif məktəb, şagird və coğrafi kontekstlərə ümumiləşdirməyi məhdudlaşdırır.

İkinci məhdudiyyət internet infrastrukturudur. GVVE xüsusi VR avadanlığına ehtiyac duymasa da, veb-əsaslı 3D məzmun şəbəkə bağlantısından asılıdır. Kənd və ya infrastrukturu məhdud bölgələrdə yüksək detallı modellərin ötürülməsi çətinləşə bilər. Məqalədə GLB formatı bu problemi azaltmaq üçün texniki optimallaşdırma yanaşması kimi istifadə olunur; lakin bağlantı problemini tam aradan qaldırdığı göstərilməmişdir.

Üçüncü məhdudiyyət tədqiqatın real öyrənmə performansından daha çox tətbiqolunma sorğularına və qavranılan özünəsəmərəlilik/istifadə cavablarına əsaslanmasıdır. Uzunmüddətli bilik yaddaşda qalması, məkan transformasiyası bacarığının davamlılığı və ya VLE-nin yenilik effekti keçdikdən sonrakı öyrənmə vəziyyəti qiymətləndirilməmişdir.

Müəllifin təklif etdiyi gələcək tədqiqatlar

Mənbə gələcək tədqiqat üçün üç əsas istiqamət təklif edir. Birincisi, 3D GVVE dəstəkli tədrisi ənənəvi 2D tədrislə birbaşa müqayisə edəcək, müdaxilə və nəzarət şərtlərini ehtiva edən daha güclü eksperimental və ya kvazi-eksperimental tədqiqatlardır.

İkincisi, şagirdlərin məkan performansının bir neçə akademik dövr ərzində izlənildiyi uzunmüddətli tədqiqatlarla zehni fırlatma və şaquli məkan təfəkkürü nailiyyətlərinin qalıcı, yoxsa müvəqqəti yenilik effektinin nəticəsi olduğunun araşdırılmasıdır.

Üçüncüsü, GVVE-nin müxtəlif coğrafi və demoqrafik məktəb mühitlərində, xüsusən internet infrastrukturu daha məhdud bölgələrdə tətbiq edilməsidir. Beləliklə, həm ümumiləşdirilə bilmə, həm də platformanın real texniki əlçatanlığı daha etibarlı şəkildə qiymətləndirilə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: How Geo-Virtual Volcanism Exploration Scaffolds Spatial Thinking in Secondary Geography Students?

Müəllif: Muhammad Happy Nugroho.

Müəllif sırası: Tək müəllifli tədqiqatdır.

Bərabər töhfə: Tək müəllifli tədqiqat olduğuna görə bərabər birinci/bərabər töhfə statusu tətbiq edilmir.

Məsul müəllif: Muhammad Happy Nugroho; PDF-in ilk səhifəsində corresponding-author işarəsi vardır.

Affiliasiya: Department of Geography, Universitas Negeri Malang, Malang, Indonesia.

Jurnal: Future Space: Studies in Geo-Education.

Nəşriyyat: CV Bumi Spasial / Bumi Spasial.

Cild / nömrə: Vol. 03 No. 03 (2026). PDF-in sonrakı səhifə altlıqlarında No. 02 yazılması mənbədaxili yığım uyğunsuzluğudur; DOI və biblioqrafik qeyd No. 03-ü təsdiqləyir.

Səhifələr: 310-336.

DOI: 10.69877/fssge.v3i3.123

E-ISSN: 3031-9927.

P-ISSN: 3032-6974.

Göndərilmə tarixi: 23 Yanvar 2026.

Reviziyanın yüklənmə tarixi: 8 İyun 2026.

Yekun qəbul tarixi: 16 İyun 2026.

Biblioqrafik nəşr tarixi: Garuda qeydi 6 İyul 2026 tarixini göstərir.

Mənbə növü: Scientific Paper; ADDIE əsaslı Research and Development təhsil texnologiyası tədqiqatı və təsviri tətbiqolunma qiymətləndirməsi.

Rəyçilik: Jurnal DOAJ qeydində double-anonymous peer review istifadə edən rəyli jurnal kimi siyahıya alınmışdır.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). PDF-in ilk səhifəsində açıq şəkildə göstərilmişdir.

Tədqiqat konteksti: XI sinif orta məktəb coğrafiyasında litosfer və vulkanizm tədrisi; məkan-əsaslı hadisə Mount Kelud və ətrafıdır.

Seçmə: 31 şagird; 16-17 yaş; XI sinif sosial elmlər qrupu; SMA Negeri 1 Kediri City.

Seçmə üsulu: Məqsədli seçmə. Şagirdlərin müvafiq litosfer bölməsini daha əvvəl tamamlaması seçim səbəbidir.

Ekspert doğrulaması: Media mütəxəssisi Alfyananda Kurnia Putra, S.Pd., M.Pd.; material mütəxəssisi Syamsul Bachri, S.Si., M.Sc., Ph.D.

Müəllim seçməsi: Mənbə müəllim tətbiqindən bəhs edir, lakin qiymətləndirici müəllimlərin dəqiq sayını metod bölməsində açıq şəkildə bildirmir. Cədvəl qiymətlərindən respondent sayı təxmin edilməmişdir.

Məlumatların toplanması: Şagird ehtiyac sorğuları, müəllim müsahibələri, media və material mütəxəssisi doğrulama formaları, müəllim tətbiqi sorğusu, 31 şagird tətbiqi sorğusu və tətbiq zamanı keyfiyyət müşahidələri.

Məlumatların təhlili: Kəmiyyət təsviri bal və faiz təhlili; nəticələrin keyfiyyət xarakterli izahedici şərhi. Mənbə statistik əhəmiyyət testi, p qiyməti, etimad intervalı və ya təsir ölçüsü bildirmir.

Nəzarət qrupu: Yoxdur.

Obyektiv məkan təfəkkürü ilkin test-son test ölçümü: Bildirilməmişdir.

Əsas şərh sərhədi: Tədqiqat GVVE-nin məhsul uyğunluğu, istifadəyə yararlılığı və şagirdlər/müəllimlər tərəfindən qavranılan faydası barədə müsbət sübut təqdim edir. GVVE-nin məkan təfəkkürü bacarıqlarında səbəb-nəticə xarakterli və kəmiyyət öyrənmə qazancı yaratdığını nəzarət qruplu performans məlumatları ilə sübut etmir.

%87,5 nəticə qeydi: Mənbə xülasəsində “avtonom 3D məkan təhlili uğur faizi” kimi şərh edilən %87,5 qiyməti ətraflı şagird cədvəlində 3,5/4 bal alan özünüqiymətləndirmə maddəsi ilə əlaqəlidir. Buna görə Verianla bu qiyməti performans imtahanı nəticəsi kimi müəyyən etmir.

Mənbədaxili cədvəl uyğunsuzluqları: Cədvəl 9 maddə 4-də 4/4 bala qarşı %75 yazılmışdır. Cədvəl 10 maddə 6-da 3,3/4 bal üçün %82 verilmiş, birbaşa hesab isə %82,5-dir. Cədvəl 10-dakı mənfi formada ifadə edilmiş “çaşdırıcı terminlər” maddəsinin əks kodlaşdırılıb-kodlaşdırılmadığı izah edilmir.

Maliyyələşdirmə: Yüklənmiş PDF-də ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqlar toqquşması: Yüklənmiş PDF-də ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı görünmür.

Məlumatların əlçatanlığı: Yüklənmiş PDF-də ayrıca məlumatların əlçatanlığı bəyanatı yoxdur.

CRediT / müəllif töhfələri: Tək müəllifli məqalədə ayrıca CRediT töhfə bölməsi bildirilməmişdir.