Kampus Dayanıqlılığının Qiymətləndirilməsi (Campus Sustainability Assessment, CSA), məktəb və ya ali təhsil müəssisəsinin dayanıqlılıq göstəricilərini yalnız enerji, su, tullantı və infrastruktur kimi fiziki əməliyyatlar üzrə deyil; idarəetmə, akademik fəaliyyətlər, kampus əməliyyatları və maraqlı tərəflərin iştirakı kimi bir-biri ilə əlaqəli institusional sahələr üzrə qiymətləndirməyi məqsəd qoyan qiymətləndirmə yanaşmasıdır. Bu tədqiqat 1991–2025 dövründəki 815 Web of Science nəşrinə CiteSpace 6.4.R2 ilə elmmetrik xəritələşdirmə tətbiq etmiş; bu korpusdan seçilmiş 61 təmsilçi nəşri keyfiyyət baxımından dərindən araşdırmış və müxtəlif CSA alətlərini məqsəd, sübut məntiqi, çıxış forması, müqayisəolunma, güclü tərəf və məhdudiyyət baxımından müqayisə etmişdir.

Tədqiqatın əsas nəticəsi CSA araşdırmalarının yalnız ekoloji əməliyyatlara və resurs səmərəliliyinə yönələn erkən yanaşmadan, bütün müəssisəni və uzunmüddətli təhsil/sosial təsirləri əhatə edən daha geniş qiymətləndirmə anlayışına doğru inkişaf etməsidir. Tədqiqatçılar CSA-nın nüvəsini dörd sahədə birləşdirirlər: idarəetmə, akademik ölçü, əməliyyatlar və iştirak. Eyni zamanda qiymətləndirmə alətlərini beş məqsəd kateqoriyasına ayırırlar: təkmilləşdirmə yönümlü alətlər, sıralama və bençmarkinq alətləri, təhsil və kurikulum alətləri, standart və sertifikatlaşdırma alətləri, siyasətin təşviqi və tanınma alətləri.

Tədqiqat vahid bir “ən yaxşı” dayanıqlılıq qiymətləndirmə aləti müəyyən etmir. Əksinə, hər alət kateqoriyasının fərqli məqsədi optimallaşdırdığını göstərir. Təkmilləşdirmə alətləri institusional öyrənmə və icraolunma qabiliyyətində; sıralamalar görünürlük və müəssisələrarası müqayisədə; təhsil alətləri pedaqoji ölçünü görünən etməkdə; standart və sertifikatlaşdırma alətləri yoxlama və proses ardıcıllığında; siyasət/tanınma alətləri isə görünürlük və institusional səfərbərlikdə daha güclüdür. Eyni alət bütün bu məqsədlərdə eyni dərəcədə güclü deyil.

Üç sistemli çatışmazlıq xüsusilə önə çıxır: bir çox qiymətləndirmə sisteminin özünəbəyana həddən artıq bağlı olması və müstəqil yoxlamanın məhdud qalması; tələbələrin real öyrənmə nəticələri və dayanıqlılıq səriştələri barədə birbaşa sübutun zəif olması; ali təhsil ilə P–12 təhsil mərhələləri və müxtəlif qiymətləndirmə çərçivələri arasında göstəricilərin qarşılıqlı işləkliyinin aşağı olması.

Bu problemlərə cavab olaraq tədqiqat dörd gələcək istiqamət təklif edir: öyrənmə nəticəsi və əsas dayanıqlılıq səriştəsi mərkəzli qiymətləndirmə; SDG və milli/institusional standartlar arasında göstərici qarşılıqlı işləkliyi; tələbələrin, müəllim heyətinin, rəhbərlərin, ailələrin və cəmiyyətin birgə dizaynda iştirakı; uzaqdan zondlama və böyük verilərlə dəstəklənən çoxmiqyaslı monitorinq ilə məlumat idarəetməsinin inkişaf etdirilməsi.

Tədqiqatın mühüm şərh məhdudiyyəti budur: 815 nəşr üzərində aparılan bibliometrik təhlil hansı kampusun daha dayanıqlı olduğunu ölçmür. Şəbəkədə yüksək dərəcə və ya mərkəzilik bir ölkənin və ya qurumun dayanıqlılıq performansını deyil, elmi əməkdaşlıq şəbəkəsindəki əlaqə mövqeyini göstərir. Eynilə, qiymətləndirmə alətinin yüksək görünürlüğü tələbələrin dayanıqlılıq davranışını və ya səriştələrini inkişaf etdirdiyinin birbaşa sübutu deyil.

Tədqiqatın əsas problemi

Kampus dayanıqlılığı uzun müddət enerji istehlakı, karbon emissiyası, su, tullantı, nəqliyyat və bina performansı kimi asan ölçülə bilən əməliyyat göstəriciləri əsasında qiymətləndirilmişdir. Lakin məktəb və ya universitet yalnız bina və infrastrukturdan ibarət deyil. İnstitusional qərarlar, tədris, tədqiqat, tələbələrin qazandığı səriştələr, əməkdaşların və tələbələrin davranışları, cəmiyyətlə münasibətlər və maraqlı tərəflərin qərar proseslərində iştirakı da dayanıqlılığın real nəticələrinə təsir edir.

Buna görə CSA tədqiqatının əsas problemi yalnız “hansı göstəricini ölçək?” deyil. Daha dərin sual budur: müəssisədə həyata keçirilən dayanıqlılıq fəaliyyətlərinin həqiqətən hansı nəticələri və uzunmüddətli təsirləri yaratdığını necə sübut edə bilərik? sualıdır.

Mənbə tədqiqat mövcud CSA ədəbiyyatındakı bu dəyişimi izləmək və çoxsaylı qiymətləndirmə alətlərinin hansı məqsədlərdə güclü və ya zəif olduğunu sistemli şəkildə izah etmək istəyir.

Kampus Dayanıqlılığının Qiymətləndirilməsi Nədir?

Kampus Dayanıqlılığının Qiymətləndirilməsi təhsil müəssisəsinin dayanıqlılıq siyasətlərini, akademik fəaliyyətlərini, əməliyyat performansını və maraqlı tərəflərin iştirakını strukturlaşdırılmış göstəricilər və ya sübut mexanizmləri vasitəsilə araşdıran institusional qiymətləndirmə yanaşmasıdır; yalnız enerji və ekoloji performansın ölçülməsi ilə məhdudlaşmır.

CSA niyə yalnız “yaşıl kampus balı” deyil?

Universitetin enerji istehlakını azaltması və ya yaşıl sahəsini artırması dayanıqlılıq baxımından vacibdir; lakin təhsil müəssisəsinin əsas funksiyalarından biri öyrənmədir. CSA sistemi yalnız binanın enerji səmərəliliyini ölçür, amma tələbənin dayanıqlılıq biliyi, sistem düşüncəsi, davranış qabiliyyəti və ya sosial qarşılıqlı əlaqəsi barədə heç bir sübut yaratmırsa, müəssisənin dayanıqlılıq təhsilindəki uğurunu tam qiymətləndirmiş olmur.

Mənbə buna görə CSA-nı dörd sahəli institusional struktur daxilində nəzərdən keçirir.

Üç tədqiqat sualı

Tədqiqatın dörd mərhələli metodu

Mənbə tədqiqat bir-biri ilə əlaqəli dörd mərhələni birləşdirir: məlumat toplama, elmmetrik xəritələşdirmə, keyfiyyət ədəbiyyat sintezi və alət müqayisəsi. Bu mərhələlər bir-birinin alternativi deyil. Elmmetrik təhlil böyük ədəbiyyatın strukturunu xəritələşdirərkən keyfiyyət sintezi bu xəritədəki konseptual və tətbiqi mənanı dərinləşdirir; alət müqayisəsi isə fərqli qiymətləndirmə sistemlərinin real məqsəd və məhdudiyyətlərini yan-yana təqdim edir.

Web of Science məlumat dəsti necə yaradıldı?

Axtarış 9 Avqust 2025 tarixində Web of Science Core Collection üzərində aparılmışdır. Zaman məhdudiyyəti tətbiq edilməmişdir. İlkin axtarış 923 qeyd vermişdir. Akademik olmayan mənbələr, konfrans materialları, xəbər tipli məzmunlar və təkrar qeydlər çıxarıldıqdan sonra 815 etibarlı nəşr qalmışdır. Yekun nəşrlər 1991–2025 dövrünü əhatə edir.

Mənbədə verilən əsas Author Keyword axtarış məntiqi aşağıdakı quruluşdadır:

AK=(sustainab*) AND AK=(school* OR campus* OR education* OR universit*) AND AK=(assess* OR evaluat* OR indicator* OR report OR reporting OR rating OR monitor* OR standard*) OR AK=(remote sensing OR nighttime light OR gis OR geographic information system)

AK, Author Keyword, yəni müəllif açar sözü sahəsini bildirir. Ulduz işarəsi wildcard işarəsidir. Məsələn, sustainab*, sustainability və sustainable kimi eyni kökdən gələn müxtəlif söz formalarını tutmağa yönəlib.

Verianla bu axtarış sətrinin Boolean prioritetini mənbədən asılı olmayaraq yenidən şərh etmir; sorğu mənbədə necə bildirilibsə, elə də qorunur.

Elmmetrik xəritələşdirmə nədir?

Scientometrics, elmi nəşrlərin kəmiyyət strukturlarını öyrənən tədqiqat sahəsidir. Bibliometrik rəqəmlərdən əlavə müəllif, qurum, ölkə, açar söz, sitat, birgə sitat və zaman daxilində konseptual dəyişmə şəbəkələri araşdırıla bilər.

Bu tədqiqatda CiteSpace 6.4.R2 (Advanced version) istifadə edilmişdir. Təhlillər nəşr meyli, intizam strukturu, müəllif və qurum əməkdaşlığı, ölkələrarası əməkdaşlıq, açar sözlərin birgə yaranması, birgə sitat klasterləri və sitat partlayışları kimi çoxsaylı ölçüləri əhatə edir.

CiteSpace təhlilinin nəzəri əsasları

Mənbə CiteSpace yanaşmasının bir neçə elmmetrik və informasiya elmi nəzəriyyəsini birlikdə istifadə etdiyini bildirir: elmi paradiqma dəyişikliklərini anlamaq üçün Kuhn və Hacking; tədqiqat cəbhəsini və bilik inkişafını qiymətləndirmək üçün Price; şəbəkələrdə körpü düyünlərini şərh etmək üçün Burt-un struktur boşluqlar yanaşması; qəfil sitat və ya açar söz artımlarını müəyyənləşdirmək üçün Kleinberg-in burst detection alqoritmi; elm xəritələrində informasiya fəaliyyətini mənalandırmaq üçün Pirolli və Card-ın information foraging yanaşması.

CiteSpace-də Degree, Betweenness Centrality, Sigma və Citation Burst Nə Deməkdir?

Degree düyünün birbaşa şəbəkə əlaqələrinin sayını, betweenness centrality müxtəlif şəbəkə hissələri arasında körpü olma dərəcəsini, Sigma CiteSpace-də struktur əhəmiyyət ilə qəfil sitat görünürlüğünü birlikdə şərh etməyə yarayan mürəkkəb göstəricini, citation burst isə müəyyən zaman aralığında mənbəyə və ya anlayışa yönələn sitatların qeyri-adi dərəcədə sürətlə artdığı dövrü ifadə edir; bu ölçülər kampusun dayanıqlılıq performansını deyil, elmi ədəbiyyat şəbəkəsindəki mövqeyini və görünürlüğünü qiymətləndirir.

Degree necə şərh edilməlidir?

Ölkələrarası əməkdaşlıq şəbəkəsində degree dəyəri düyünün neçə birbaşa əməkdaşlıq əlaqəsinə malik olduğunu göstərir. Tədqiqatda Birləşmiş Krallıq degree=42 ilə ən yüksək dəyərə malikdir. ABŞ üçün degree=38, İspaniya üçün degree=30, Niderland üçün degree=23 və Belçika üçün degree=18 bildirilmişdir.

Bu dəyərlər “Birləşmiş Krallığın kampusları ən dayanıqlıdır” nəticəsini göstərmir. Bunlar nəşr əməkdaşlığı şəbəkəsindəki əlaqə strukturuna aiddir.

Betweenness centrality nədir?

Betweenness centrality düyünün müxtəlif şəbəkə hissələri arasındakı əlaqə yollarında nə dərəcədə vasitəçi və ya körpü mövqeyində olduğunu ifadə edir. Yüksək dəyər düyünün fərqli klasterləri bir-birinə bağlamaqda daha güclü rol oynaya biləcəyini göstərir.

Sigma nəyi göstərir?

Mənbə CiteSpace daxilində Sigma dəyərindən şəbəkədəki struktur mövqe ilə elmi görünürlükdəki qəfil artımı birlikdə qiymətləndirən göstərici kimi istifadə edir. Tədqiqatda Environmental Engineering klasteri təxminən Sigma=7.40 ilə ən yüksək dəyərə malik böyümə düyünü kimi bildirilmişdir. Education and Educational Research sahəsi isə təxminən betweenness centrality=0.43 və Sigma=4.95 ilə fənlərarası körpü rolu baxımından seçilir.

Bu rəqəmlər ekoloji mühəndisliyin və ya təhsil tədqiqatının “daha doğru elm” olduğu demək deyil. Onlar CiteSpace şəbəkəsində struktur və zamanla bağlı elmi mövqeni ifadə edir.

Citation burst nədir?

Citation burst müəyyən nəşrin qısa və ya orta müddət ərzində normadan daha sürətli sitat almağa başladığını göstərən elmmetrik əlamətdir. Tədqiqatda ən güclü sitat partlayışı UN DESA-nın 2030 Agenda sənədində müəyyən edilmiş və burst strength 11.28 kimi bildirilmişdir.

Brundtland-ın Our Common Future əsərinin 2020–2023 dövründə yenidən görünür olduğu və burst strength dəyərinin 5.12 olduğu qeyd edilir. Disterheft və həmkarlarının iştirakçı qiymətləndirmə tədqiqatı üçün 6.39; Caeiro və həmkarlarının CSA çərçivələri tədqiqatı üçün 6.63; Caputo və həmkarlarının təşkilati dəyişiklik tədqiqatı üçün 6.29 dəyərləri mənbədə nümunə kimi verilmişdir.

61 nəşrdən ibarət keyfiyyət alt çoxluğu necə seçildi?

Keyfiyyət araşdırması 815 nəşr içindən sadə təsadüfi seçmə ilə yaradılmamışdır. Üç mənbə qrupu istifadə edilmişdir:

• Yüksək sitatlı əsas skelet: sahənin nəzəri və metodoloji əsasını təmsil edən yüksək sitatlı tədqiqatlar.
• Burst və körpü düyünləri: CiteSpace-də sitat partlayışı göstərən və ya yüksək betweenness centrality dəyəri daşıyan mənbələrlə əlaqəli orijinal nəşrlər.
• Kontekstual əlavələr: araşdırmanın yalnız ali təhsillə məhdudlaşmaması üçün P–12 tədqiqatları və mühüm qiymətləndirmə alətlərinin texniki mənbələri.

Bu 61 nəşr tam mətn səviyyəsində content analysis və framework analysis istifadə edilməklə qiymətləndirilmişdir.

CSA tədqiqatının zaman daxilində transformasiyası

Mənbənin açar söz zaman xətti üç böyük tədqiqat mərhələsi göstərir.

Mənbəyə görə sahə əvvəlcə ekoloji məzmunun təhsilə necə yerləşdirilməsi ilə maraqlanarkən, zamanla institusional qiymətləndirmə alətlərinə, daha sonra SDG yönümlü siyasət, pedaqoji innovasiya və sosial təsir müzakirələrinə doğru genişlənmişdir.

Fənn strukturu: əsas, böyümə qütbləri və körpülər

Fənlərin birgə yaranma şəbəkəsi üçqatlı struktur göstərir.

Əsas: Environmental Studies və Environmental Sciences erkən dövr və yüksək əlaqəli fənn bazasını təşkil edir. Bu sahələrin orta düyün illərinin təxminən 2006 olduğu və əməliyyat/ekoloji performans ölçməsinə yönəldiyi bildirilir.

Böyümə qütbləri: Environmental Engineering ilə Green and Sustainable Technology və Information Systems/Computer Science son on ildə daha nəzərəçarpan olmuşdur. Mənbə Environmental Engineering-in təxminən Sigma=7.40 ilə güclü böyümə düyünü olduğunu vurğulayır.

Körpü: Education and Educational Research təxminən betweenness centrality=0.43 və Sigma=4.95 ilə müxtəlif elm sahələrini bir-birinə bağlayan mühüm körpü kimi şərh edilir. Bu sahə dayanıqlılıq səriştələrini, pedaqoji dəyişikliyi və institusional transformasiyanı qiymətləndirmə məntiqinə daxil edir.

Müəllif və qurum əməkdaşlığı şəbəkələri

Müəllif əməkdaşlığı şəbəkəsi çoxsaylı sıx alt klaster göstərir. Bu klasterlər dayanıqlı kampus idarəetməsi, qiymətləndirmə çərçivələri, ətraf mühitin idarə edilməsi və yaşıl kampus dizaynı kimi mövzular ətrafında yaranmışdır.

Mənbə Rodrigo Lozano və Walter Leal Filho-nu yüksək məhsuldarlıq və güclü əlaqə səviyyəsi ilə seçilən tədqiqatçılar arasında qeyd edir. Xüsusilə Lozano-nun müxtəlif klasterlər arasında körpü rolu oynadığı şərh edilir.

Qurum səviyyəsində də regional və ya tematik klasterlər vardır. Deakin University və Freie Universität Berlin beynəlxalq əməkdaşlıq baxımından mühüm töhfə verən mərkəzlər kimi qeyd edilir. Montana State University-nin coğrafi uzaqlığa baxmayaraq Avrasiya universitetləri ilə dayanıqlılıq kurikulumu üzrə əməkdaşlıq etdiyi nümunə göstərilir.

Beynəlxalq əməkdaşlıq zamanla necə dəyişib?

2012–2015 dövründə ölkələrarası əlaqələr nisbətən seyrəkdir. 2016–2018 dövründə Qərbi Avropa–Şərqi Asiya və Şimali Amerika–Avropa arasında daha görünən körpülər yaranmışdır. 2019–2021 dövründə şəbəkə nəzərəçarpacaq dərəcədə sıxlaşmış; Çin, ABŞ, Birləşmiş Krallıq və Avropa mərkəzləri arasında tərəfdaşlıqlar artmışdır.

2022-dən sonra şəbəkə daha müxtəlifləşmiş; 2025-ci ilə gəldikdə Latın Amerikası, Afrika və Okeaniyaya uzanan daha çoxşaxəli əlaqələr ortaya çıxmışdır. Müəlliflər bu nəticəni qlobal inteqrasiyanın formalaşmaqda olduğu, lakin hələ tam başa çatmadığı kimi şərh edirlər.

Açar söz şəbəkəsi nə göstərir?

Açar sözlərin birgə yaranma təhlilində düyünlər müəllif açar sözlərini, düyün ölçüsü görünmə tezliyini, əlaqələr isə iki anlayışın eyni nəşrlərdə birlikdə istifadə edilməsini təmsil edir. Mənbə üç əsas ox göstərir:

• Təhsil oxu: higher education və ESD.
• Qiymətləndirmə oxu: sustainability assessment və indicators.
• Kampus oxu: campus və əlaqəli institusional dayanıqlılıq anlayışları.

Önə çıxan mərkəzi açar sözlər arasında sustainable development, higher education, sustainability assessment, ESD, campus, indicators, curriculum və environmental education yer alır.

Birgə sitat klasterləri nə deyir?

Birgə sitat təhlili eyni nəşrlər tərəfindən birlikdə istinad verilən tədqiqatların yaratdığı bilik klasterlərini araşdırır. Mənbə sustainability competencies, sustainability reporting və assessment tools klasterlərini mühüm bilik oxları arasında göstərir.

Environmental education və teacher roles kimi erkən klasterlər konseptual bazanı formalaşdırmış; sustainability reporting 2010-cu illərdə genişlənmiş; sustainability competencies isə uzun müddət aktiv qalan tədqiqat cəbhəsinə çevrilmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Beş qiymətləndirmə aləti kateqoriyası

Mənbə bir-birindən çox fərqli məqsədlərə malik alətləri vahid ümumi “CSA aləti” etiketi altında müqayisə etməyin çaşdırıcı ola biləcəyini göstərir. Beş kateqoriya fərqli optimallaşdırma məntiqlərinə malikdir.

Niyə Tək Bir Kampus Dayanıqlılığı Qiymətləndirmə Aləti Hər Məqsəd Üçün Yetərli Deyil?

Çünki alətlərin dizayn məqsədləri fərqlidir: geniş əhatəli və çevik özünüqiymətləndirmə alətləri yerli təkmilləşdirmə üçün güclü, standart müqayisədə isə zəif ola bilər; xarici auditli sertifikatlaşdırma alətləri yoxlama baxımından güclü, lakin təhsil və iştirak kimi daha yumşaq sahələri daha dar əhatə edə bilər. Buna görə tədqiqat vahid universal alət əvəzinə məqsədə uyğun alət seçimini və alətlərarası tamamlayıcılığı təklif edir.

Təkmilləşdirmə yönümlü alətlər

Bu qrupun məntiqi adətən özünüqiymətləndirmə → diaqnostika → fəaliyyət → nəzərdən keçirmə ardıcıllığına əsaslanır və PDCA davamlı təkmilləşdirmə dövrü ilə uyğundur. Qurum öz güclü və zəif sahələrini müəyyənləşdirə, maraqlı tərəflərlə müzakirə edə və zamanla təkmilləşdirmə planı qura bilər.

Lakin çeviklik eyni zamanda müqayisəolunma problemidir. Fərqli qurumların sübut həddi, miqyası, qiymətləndirmə vahidi və özünəbəyan praktikası dəyişdikdə iki balı birbaşa müqayisə etmək çətinləşə bilər.

Sıralama və bençmarkinq alətləri

Bu alətlər dayanıqlılıq performansını ictimaiyyətin asan anlayacağı sıralama, bal və ya qiymət formasına çevirir. Beləliklə, qurumlar arasında görünürlük və rəqabət yarada bilər.

Lakin birləşdirilmiş balın özü metodoloji seçimlərdən asılıdır. Hansı göstəriciyə nə qədər çəki verildiyi, məlumatların necə normallaşdırıldığı, qurumun ölçüsü və sistem sərhədi nəticəyə təsir edə bilər. Buna görə yüksək sıralama “bütün dayanıqlılıq ölçülərində mütləq üstünlük” demək deyil.

Təhsil və kurikulum alətləri

Bu kateqoriya kampus dayanıqlılığının qiymətləndirilməsində çox vaxt arxa planda qalan akademik ölçünü önə çıxarır. Neçə dayanıqlılıq kursunun olduğu, dayanıqlılığın kurikuluma necə yerləşdirildiyi və ya məktəb miqyasında öyrənmə proseslərinin necə layihələndirildiyi araşdırıla bilər.

Əsas məhdudiyyət təqdim olunan təhsil ilə həqiqətən öyrənilənlər arasındakı fərqdir. Kurikulum sənədində dayanıqlılıq mövzusunun görünməsi tələbənin sistem düşüncəsi, problem həlli, dəyər yaratma və ya davranış dəyişdirmə səriştəsi qazandığını təkbaşına göstərmir.

Standart və sertifikatlaşdırma alətləri

ISO 14001, EMAS və bənzər sistemlər daha strukturlaşdırılmış audit və uyğunluq prosedurlarından istifadə edə bilər. Buna görə sübutların yoxlanması baxımından özünüqiymətləndirmə alətlərindən daha güclü ola bilərlər.

Lakin bu üstünlük çox vaxt daha dar əhatə ilə birlikdə gəlir. Ətraf mühitin idarə edilməsi, əməliyyat və prosedur daha güclü ölçülərkən tələbələrin öyrənmə nəticələri və ya maraqlı tərəflərin birgə istehsalı kimi sahələr məhdud qala bilər.

Siyasətin təşviqi və tanınma alətləri

Bu alətlərin əsas məqsədi davamlı həssas ölçmədən daha çox qurumları hərəkətə gətirmək, yaxşı təcrübələri görünən etmək və liderliyin diqqətini dayanıqlılıq gündəminə yönəltməkdir. Mükafat, tanınma və ya mərhələli yoxlama siyahısı kimi çıxışlar qurumdaxili motivasiya yarada bilər.

Bununla belə, yüksək görünürlük güclü uzununa ölçmə demək deyil. Qurumun mükafat alması illər arasındakı bütün dayanıqlılıq təsirlərini ətraflı və müqayisəolunan şəkildə ölçdüyü mənasına gəlməyə bilər.

Dörd əsas metodoloji gərginlik

Üç struktur çatışmazlıq

1. Özünəbəyan və məhdud müstəqil yoxlama: Bir çox sistem qurumun özünün təqdim etdiyi məlumatlara əsaslanır. Bu məlumat faydalı ola bilər; lakin sübut standartı və müstəqil yoxlama zəifdirsə qurumlararası müqayisənin etibarlılığı azala bilər.

2. Öyrənmə nəticəsi və əsas səriştə sübutunun yetərsizliyi: Kursların sayı və ya kurikulumda dayanıqlılıq mövzusunun olması tələbənin dayanıqlılıq səriştəsini həqiqətən qazandığını göstərməyə yetmir.

3. Qarşılıqlı işləkliyin zəifliyi: Ali təhsil, P–12, milli standartlar, beynəlxalq sıralamalar və fərqli alətlər eyni göstərici dili ilə işləmədikdə nəticələri birlikdə şərh etmək çətinləşir.

Proses–nəticə–təsir sübut zənciri

Mənbənin təklif etdiyi inteqrəedici modeldə qiymətləndirmə sübutu üç səviyyəyə ayrılır.

Bu fərq çox vacibdir. “Siyasət yaradıldı” proses sübutudur; siyasətin hədəf davranışı dəyişdirməsi nəticə və ya təsir sübutu tələb edir. Eyni şəkildə “dayanıqlılıq kursu açıldı” tələbənin səriştə qazandığının birbaşa sübutu deyil.

İnteqrəedici CSA modeli

Whole-School Approach nə üçün istifadə olunur?

Whole-School Approach (WSA), dayanıqlılığı yalnız müəyyən dərsə və ya texniki obyekt layihəsinə həvalə etmək əvəzinə qurumun tədris, idarəetmə, əməliyyat və maraqlı tərəflərlə əlaqələrinin birlikdə layihələndirilməsini məqsəd qoyur. Tədqiqat bu yanaşmadan dörd CSA sahəsini qurum daxilində bir-birinə bağlayan çərçivə kimi istifadə edir.

PDCA nə deməkdir?

Plan–Do–Check–Act (PDCA), planlaşdırma, icra, yoxlama və təkmilləşdirmə addımlarının təkrarlanan dövrüdür. Mənbə CSA-nın yalnız illik bal yaratmaq əvəzinə quruma davamlı öyrənmə və təkmilləşdirmə mexanizmi verməli olduğunu müdafiə edir.

Maraqlı tərəflərin birgə dizaynı niyə zəruridir?

Tələbələr, müəllim heyəti, rəhbərlər, ailələr və cəmiyyət nümayəndələri qiymətləndirmə sisteminin yalnız məlumat mənbəyi deyil, dizayn tərəfdaşı kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu yanaşma hansı göstəricilərin real həyat problemlərini təmsil etdiyini anlamağa kömək edir və qiymətləndirmə nəticəsinin institusional fəaliyyətə çevrilməsi ehtimalını artıra bilər.

Mənbə həmçinin yalnız texniki göstəricilərin yetərsiz ola biləcəyini; tələbə və müəllim heyətinin məmnunluğu kimi subyektiv geribildirimin də strategiyanın tənzimlənməsində rol oynaya biləcəyini bildirir. Lakin subyektiv məlumat müstəqil yoxlamanı əvəz etməməlidir.

Öyrənmə nəticəsi mərkəzli qiymətləndirmə

Tədqiqata görə Dayanıqlı İnkişaf üçün Təhsilin real təsiri tələbələrin bilik, bacarıq və dəyərlərində görünməlidir. Buna görə gələcəkdə CSA alətlərinin yalnız dayanıqlılıq kurslarının sayını deyil, tələbənin konseptual anlayışını, münasibət dəyişikliyini və davranış qabiliyyətini daha birbaşa ölçməsi təklif olunur.

Ali təhsil və P–12 səviyyələrində SDG savadlılığı və əsas dayanıqlılıq səriştələri üçün standartlaşdırılmış ölçmə alətləri hazırlana bilər. Mənbə sistem düşüncəsi və əməkdaşlığa əsaslanan problem həlli kimi sahələrin izlənməsini potensial istiqamətlərdən biri kimi müzakirə edir.

SDG siyasət çərçivəsi ilə qarşılıqlı işləkliyi

Tədqiqat CSA göstəricilərinin yalnız qurum daxilində mənalı olmasının kifayət etmədiyini; SDG-lər, milli standartlar, kurikulum islahatları və müxtəlif təhsil pillələri arasında müqayisəolunan olmasının zəruri olduğunu müdafiə edir.

Çinin GB/T 51356–2019 Green Campus Evaluation Standard standartı mənbədə bu cür siyasət əlaqəsinə nümunə kimi müzakirə olunur. Lakin tədqiqat bütün ölkələrin eyni standartı tətbiq etməli olduğunu demir. Yerli qanunvericiliyə, təhsil sisteminə və qurum növünə görə çəkilərin və tətbiq strategiyalarının uyğunlaşdırılmalı olduğunu vurğulayır.

Rəqəmsal və uzaqdan zondlama dəstəkli CSA

Gələcəkdə CSA-nın uzaqdan zondlama, böyük verilər və real zamana daha yaxın məlumat sistemləri ilə dəstəklənməsi təklif edilir. Peyk görüntülərindən və ya küçə görünüşü görüntülərindən əldə edilən modellər kampus yaşıllığı və ekoloji keyfiyyət kimi fiziki göstəricilərin obyektiv izlənməsinə töhfə verə bilər.

Enerji istehlakı, karbon emissiyası və tullantıların idarə edilməsi kimi əməliyyat məlumatları böyük verilərin analitikası ilə birləşdirilə bilər. Xəbər və sosial şəbəkə məlumatlarının məzmun təhlili isə cəmiyyətin və ya kampus maraqlı tərəflərinin dayanıqlılıqla bağlı prioritetlərini anlamağa kömək edə bilər.

Lakin rəqəmsal ölçmənin inkişafı təkbaşına bütün problemi həll etmir. Mənbə xüsusilə müxtəlif təhsil mərhələləri və alətlər arasında məlumat standartının və göstərici uyğunluğunun təmin edilməli olduğunu bildirir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• CSA tədqiqatı 1991–2025 dövründə əməliyyat mərkəzli strukturdan daha bütöv institusional perspektivə doğru inkişaf etmişdir.
• CSA-nın dörd əsas sahəsi idarəetmə, akademik ölçü, əməliyyatlar və iştirak kimi ümumiləşdirilə bilər.
• Qiymətləndirmə alətləri məqsədlərinə görə beş əsas kateqoriyaya bölünə bilər.
• Heç bir alət kateqoriyası bütün CSA sahələrində və bütün təhsil kontekstlərində eyni dərəcədə güclü deyil.
• Özünəbəyan ilə müstəqil yoxlama arasındakı gərginlik CSA-nın əsas metodoloji problemlərindən biridir.
• Öyrənmə nəticələri və əsas dayanıqlılıq səriştələri mövcud qiymətləndirmə sistemlərində kifayət qədər birbaşa ölçülmür.
• Ali təhsil ilə P–12 arasında göstərici və çərçivə qarşılıqlı işləkliyi yetərsizdir.
• Elmi əməkdaşlıq şəbəkəsi zamanla daha sıx və daha beynəlxalq olmuşdur.
• Təhsil tədqiqatları fənlərarası şəbəkədə mühüm körpü roluna malikdir.
• Gələcək CSA dizaynında proses–nəticə–təsir sübut zənciri, SDG uyğunluğu, birgə dizayn və rəqəmsal monitorinq mühüm istiqamətlər kimi təklif olunur.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Ən yüksək əməkdaşlıq degree dəyərinə malik ölkənin kampuslarının ən dayanıqlı olduğu deyilə bilməz.
• Yüksək Sigma dəyəri elmi doğruluq və ya ekoloji performans balı deyil.
• Sitat partlayışı bir metodun bütün digər metodlardan üstün olduğunu göstərmir.
• Universitetin dayanıqlılıq sıralamasında yüksək olması tələbələrin dayanıqlılıq səriştələrinin yüksək olduğunu avtomatik sübut etmir.
• Kurs və proqram sayının çox olması real öyrənmə nəticəsinin birbaşa sübutu deyil.
• Tək CSA alətinin bütün qurumlar və təhsil pillələri üçün universal olaraq ən yaxşı olduğu göstərilməmişdir.
• Təklif olunan inteqrəedici modelin bütün qurumlarda sahə tətbiqi ilə üstün olduğu bu tədqiqatda eksperimental şəkildə yoxlanılmamışdır.

Əsas məhdudiyyətlər

Tək məlumat bazası: Elmmetrik məlumat dəsti Web of Science Core Collection ilə məhdudlaşır. Scopus və ya regional indekslərdə yer alan əlavə tədqiqatlar yekun korpusa daxil edilməmişdir.

Dil məhdudiyyəti: Təhlil ingilisdilli qeydlərlə məhdudlaşır. Buna görə fərqli dillərdəki CSA tədqiqatları yetərincə təmsil olunmaya bilər.

Müəllif açar sözü filtri: Axtarış strategiyası Author Keyword sahəsinə əsaslanmışdır. Başlıqda və ya xülasədə müvafiq anlayışdan istifadə edən, lakin açar sözlərdə istifadə etməyən bəzi nəşrlər nəzərdən qaçmış ola bilər.

CiteSpace parametr həssaslığı: İstifadə olunan elmmetrik parametrlər xüsusilə marjinal klasterlərin yaranmasına və bəzi düyün sıralamalarına təsir göstərə bilər.

Keyfiyyət alt çoxluğunun seçimi: 61 nəşrin seçimi açıq meyarlara əsaslansa da, seçim və şərh prosesi tam avtomatik deyil. Mənbə gələcəkdə çoxkodlayıcılı ardıcıllıq və audit trail istifadəsini təklif edir.

Alət müqayisəsi mənbələri: Müqayisə əsasən texniki təlimatlara, özünəbəyan məlumatlarına və nəşr edilmiş tədqiqatlara əsaslanır. Alət versiyaları, çəki sistemləri və yoxlama səviyyələri zamanla dəyişə bilər.

Üçüncü tərəf yoxlamasının çatışmazlığı: Mənbə gələcəkdə alət müqayisələrinə müstəqil audit hesabatlarının və versiya arxivlərinin daxil edilməsini təklif edir.

Gələcək üçün dörd əsas istiqamət

1. Öyrənmə nəticəsi və səriştə qiymətləndirilməsi: dayanıqlılıq təhsilinin tələbənin real bilik, bacarıq, dəyər və davranış qabiliyyətinə töhfəsini daha birbaşa ölçmək.
2. Siyasət–göstərici qarşılıqlı işləkliyi: SDG-ləri, milli/institusional standartları, ali təhsili və P–12 çərçivələrini ortaq göstərici məntiqində əlaqələndirmək.
3. Maraqlı tərəflərin birgə dizaynı: qiymətləndirmə alətlərinin dizaynına tələbələri, müəllim heyətini, rəhbərləri, ailələri və cəmiyyət tərəflərini daxil etmək.
4. Rəqəmsal çoxmiqyaslı monitorinq: uzaqdan zondlama, böyük verilər və məlumat idarəetməsini kampus göstəriciləri ilə inteqrasiya etmək.

Yekun elmi şərh

Tədqiqatın təklif etdiyi əsas paradiqma dəyişikliyi CSA-nı “qurum neçə bal aldı?” sualından çıxarıb “qurum hansı prosesləri tətbiq edir, bu proseslər hansı ölçülə bilən nəticələri yaradır və uzunmüddətdə təhsil/sosial təsir formalaşırmı?” sualına yönəltməkdir.

Buna görə məqalənin əsas mesajı daha çox göstərici əlavə etmək deyil. Əsas təklif göstəricilər arasında daha güclü sübut zənciri, fərqli alətlər arasında qarşılıqlı işləkliyi və qiymətləndirmə nəticəsini real institusional təkmilləşdirməyə bağlayan qapalı dövrə yaratmaqdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Campus Sustainability Assessment: Concepts, Methods, and Future Directions

Müəlliflər: Xinqun Yuan, Le Yu, Yue Cao, Zhou Zhong.

Müəllif sırası: Mənbədəki sıra olduğu kimi qorunmuşdur.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər birinci müəlliflik/bərabər töhfə işarəsi yoxdur.

Məsul müəllif: Le Yu.

Afiliasiya 1: Department of Earth System Science, Ministry of Education Key Laboratory for Earth System Modeling, Institute for Global Change Studies, Tsinghua University, Beijing 100084, China.

Afiliasiya 2: Beijing Yucai School, Beijing 100031, China.

Afiliasiya 3: Ministry of Education Ecological Field Station for East Asian Migratory Birds, Beijing 100084, China.

Afiliasiya 4: Tsinghua University (Department of Earth System Science)-Xi’an Institute of Surveying and Mapping Joint Research Center for Next-Generation Smart Mapping, Beijing 100084, China.

Afiliasiya 5: Department of Landscape Architecture, School of Architecture, Tsinghua University, Beijing 100084, China.

Afiliasiya 6: School of Education, Tsinghua University, Beijing 100084, China.

Jurnal: Education Sciences.

Nəşriyyatçı: MDPI.

Nəşr məlumatı: 2026, 16(5), 722.

DOI: 10.3390/educsci16050722.

Rəsmi DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/educsci16050722

Göndərilmə tarixi: 23 Fevral 2026.

Reviziya tarixi: 20 Aprel 2026.

Qəbul tarixi: 28 Aprel 2026.

Nəşr tarixi: 3 May 2026.

Mənbə növü: Jurnal səhifəsində Article kimi nəşr edilmiş, metodoloji baxımdan elmmetrik xəritələşdirmə, keyfiyyət ədəbiyyat sintezi və müqayisəli qiymətləndirmə aləti təhlilini birləşdirən qarışıq icmal/xəritələşdirmə tədqiqatı.

Rəy statusu: Education Sciences-də nəşr edilmiş rəyli məqalə.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY). Mənbə PDF lisenziya növünü CC BY kimi bildirir.

Əsas məlumat dəsti: Web of Science Core Collection, 815 etibarlı nəşr, 1991–2025.

İlkin qeyd sayı: 923.

Axtarış tarixi: 9 Avqust 2025.

Keyfiyyət sintezi alt çoxluğu: 61 təmsilçi nəşr.

Elmmetrik proqram təminatı: CiteSpace 6.4.R2 (Advanced version).

Keyfiyyət metodu: Content analysis və framework analysis.

Alət müqayisəsi: Texniki təlimatlardan, rəsmi alət mənbələrindən, metodologiya qeydlərindən və akademik tətbiq tədqiqatlarından standartlaşdırılmış çıxarış çərçivəsi ilə aparılmışdır.

Supplementary Materials: Mənbə beş əlavə cədvəl bildirir: S1 təkmilləşdirmə yönümlü alətlər, S2 sıralama/benchmarking alətləri, S3 təhsil və kurikulum alətləri, S4 standart/sertifikatlaşdırma alətləri, S5 siyasətin təşviqi/tanınma alətləri.

Maliyyələşdirmə: Tsinghua Research Funding, Grant Number 20253080016.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatın nəticələrini dəstəkləyən məlumatların əsaslandırılmış sorğu əsasında məsul müəllifdən əldə edilə biləcəyi bildirilir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma X.Y. və L.Y.; metod X.Y.; proqram təminatı X.Y. və L.Y.; doğrulama X.Y., L.Y. və Y.C.; formal təhlil X.Y. və L.Y.; tədqiqat X.Y. və L.Y.; resurslar L.Y. və Z.Z.; məlumatların kurasiyası X.Y.; ilkin qaralama X.Y., L.Y., Y.C. və Z.Z.; nəzərdən keçirmə və redaktə X.Y., L.Y., Y.C. və Z.Z.; vizuallaşdırma X.Y.; elmi rəhbərlik L.Y.; layihənin idarə edilməsi L.Y.

Düstur qeydi: Mənbə tədqiqat mərkəzi riyazi tənlik və ya model düsturu bildirmir. Buna görə Verianla öyrədici məqsədlə mənbədən kənar riyazi düstur yaratmamışdır. Degree, betweenness centrality, Sigma və citation burst konseptual şəkildə izah edilmiş; yalnız mənbədə verilən ədədi dəyərlər istifadə edilmişdir.

Bibliometrik şərh məhdudiyyəti: Şəbəkə ölçüləri elmi əməkdaşlığı və ədəbiyyatdakı mövqeni göstərir; kampusun ekoloji və ya təhsil performansı deyil.

Öyrənmə nəticəsinin şərh məhdudiyyəti: Kurs sayı, kurikulum əhatəsi və ya CSA balı tələbələrin əsas dayanıqlılıq səriştələrini həqiqətən qazandığını birbaşa sübut etmir.

Modelin şərh məhdudiyyəti: WSA–PDCA–co-design–competencies–SDGs inteqrəedici modeli bu icmalın nəzəri sintezidir. Tədqiqat bu modelin müxtəlif kampuslarda üstün sahə performansını eksperimental şəkildə yoxlamamışdır.

Mənbənin məhdudiyyətləri: WoS Core Collection ilə məhdud məlumat, ingilisdilli qeydlər, Author Keyword əsaslı axtarış, CiteSpace parametr həssaslığı, 61 nəşrdən ibarət keyfiyyət alt çoxluğunda seçim/şərh qərəzi və alət müqayisələrində versiya/yoxlama fərqləri.