Фурье Авторегрессиялык Бөлүштүрүлгөн Кечигүү Модели (Fourier Autoregressive Distributed Lag, Fourier ARDL/FARDL) өзгөрмөлөрдүн ортосундагы кыска жана узак мөөнөттүү байланыштарды баалоодо белгисиз жана убакыт өткөн сайын жумшак өнүккөн түзүмдүк өзгөрүүлөрдү Фурье мүчөлөрү менен моделдей алган убакыт катарларынын ыкмасы болуп саналат. Walid M. A. Ahmed, Mohamed A. E. Sleem жана Amal Al-Masafri жүргүзгөн изилдөө кабыл алынган климаттык тобокелдиктердин АКШдагы реалдуу экономикалык активдүүлүк менен байланышын 2000-жылдын январынан 2025-жылдын январына чейинки мезгилдеги 301 айлык байкоо аркылуу изилдейт.

АКШдагы бизнес шарттары Aruoba-Diebold-Scotti Business Conditions Index (ADS) менен көрсөтүлөт. ADS жумалык алгачкы жумушсуздук камсыздандыруу арыздарын, айлык айыл чарбасынан тышкаркы иш менен камсыз кылууну, өнөр жай өндүрүшүн, трансферттик төлөмдөрдү кошпогондогу реалдуу жеке кирешени, реалдуу өндүрүш жана соода сатууларын жана чейректик реалдуу ИДП көрсөткүчтөрүн динамикалык фактор моделинде бириктирген реалдуу убакыттагы экономикалык активдүүлүк көрсөткүчү. Индекстин оң маанилери трендден жогору экономикалык көрсөткүчтү, терс маанилери болсо трендден төмөн же кыскаруу багытындагы шарттарды көрсөтөт.

Изилдөөдө климаттык тобокелдик төрт өзүнчө жаңылыкка негизделген көрсөткүч менен өлчөнөт: глобалдык жылуулук тууралуу жаңылыктардын интенсивдүүлүгү (GLW), табигый кырсык тууралуу жаңылыктардын интенсивдүүлүгү (NAD), АКШнын климат саясаты боюнча аракеттер жана талкуулар (USCP) жана эл аралык климат саммиттери (INS). GLW жана NAD физикалык тобокелдикти кабылдоону, USCP жана INS болсо өтүү тобокелдигин кабылдоону билдирет. Бирок бул көрсөткүчтөр реалдуу температуранын өзгөрүшүн, түз кырсык чыгымын же иш жүзүндө колдонулган саясаттын катуулугун өлчөбөйт; алар Reuters жаңылыктарындагы мазмун жана интенсивдүүлүктөн алынган алдыга багытталган маалымат, күтүүлөр, белгисиздик жана sentiment көрсөткүчтөрү.

Fourier-ARDL жыйынтыктарына ылайык, климаттык тобокелдиктердин АКШдагы бизнес шарттары менен байланышы тобокелдиктин түрүнө жана убакыт горизонтуна жараша олуттуу айырмаланат. Глобалдык жылуулук тууралуу жаңылыктардын интенсивдүүлүгүнүн кыска мөөнөттүү таасири статистикалык жактан маанилүү эмес; ал эми узак мөөнөттүү коэффициент −0,424 жана %1 деңгээлинде маанилүү. Бул жыйынтык глобалдык жылуулук тууралуу жаңылыктардын интенсивдүүлүгү кыска мөөнөттүү шоктон көрө убакыттын өтүшү менен топтолгон жана бизнес шарттарына туруктуу терс басым менен байланышкан көрсөткүч экенин көрсөтөт.

Табигый кырсык жаңылыктарынын интенсивдүүлүгү башка профилге ээ. Кыска мөөнөттүү коэффициент −0,391 жана %5 деңгээлинде маанилүү; узак мөөнөттүү коэффициент −0,117 болгону менен маанилүү эмес. Демек, табигый кырсыктар тууралуу жаңылыктардын интенсивдүүлүгү бизнес шарттарынын тез начарлашы менен байланышса да, бул таасирдин узак мөөнөттө туруктуу экенине статистикалык далил жок.

Өтүү тобокелдиктеринде да бирдей жыйынтык жок. АКШнын климат саясаты боюнча жаңылыктардын интенсивдүүлүгү кыска мөөнөттө −0,563, узак мөөнөттө −0,327 коэффициенти менен маанилүү жана терс. Ал эми эл аралык климат саммиттеринин кыска мөөнөттүү коэффициенти +0,175 жана маанилүү эмес; узак мөөнөттүү коэффициенти +0,295 болуп, болгону %10 деңгээлинде маанилүү. Изилдөө муну эл аралык координация убакыттын өтүшү менен саясаттын алдын ала болжолдонушун колдой алышы мүмкүн деген пикирге шайкеш болушу мүмкүн деп талкуулайт.

Изилдөөнүн негизги билдирүүсү — “климаттык тобокелдикти” бир эле бир тектүү өзгөрмө катары кароого болбойт. Өнөкөт глобалдык жылуулук кабылдоосу, курч табигый кырсык жаңылыктары, улуттук климат саясатынын белгисиздиги жана эл аралык климат координациясы бирдей экономикалык жоопту жаратпайт.

Климаттык тобокелдик менен бизнес шарттарынын ортосундагы байланыш эмне үчүн маанилүү?

Климаттын өзгөрүшү экологиялык маселе гана эмес. Физикалык тобокелдиктер жана көмүртеги аз экономикага өтүү процесси инвестицияга, өндүрүшкө, камсыздоо чынжырларына, энергия чыгымдарына, камсыздандыруу чыгымдарына, каржылоо шарттарына, керектөөчүлөрдүн ишенимине жана узак мөөнөттүү өсүшкө таасир этиши мүмкүн.

Физикалык климаттык тобокелдиктер экстремалдуу аба ырайы окуяларынан, деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн жана узак мөөнөттүү климат үлгүлөрүндөгү өзгөрүүлөрдөн келип чыккан экономикалык жоготууларды камтыйт. Өтүү тобокелдиктери болсо көмүртеги аз экономикага өтүү учурунда пайда болгон жөнгө салуучу өзгөрүүлөр, технологиялык трансформация жана көмүртек-интенсивдүү активдердин кайра бааланышы сыяктуу экономикалык ыңгайлашуу процесстеринен келип чыгат.

Ошол эле учурда компаниялар менен инвесторлордун экономикалык чечимдери болгон окуяларга гана жооп бербейт. Келечекте күтүлгөн жөнгө салуулар, мүмкүн болгон кырсыктар же өсүп жаткан климаттык белгисиздик али боло электе эле инвестиция, өндүрүш жана иш менен камсыз кылуу чечимдерин өзгөртө алат. Булактагы изилдөө ошондуктан күтүүлөр жана маалымат каналын борборго коёт.

Изилдөөдөгү климаттык тобокелдик көрсөткүчтөрү чыныгы климаттык зыянды өлчөйбү?

Жок. Изилдөөдөгү GLW, NAD, USCP жана INS көрсөткүчтөрү Reuters жаңылыктарынан алынган жаңылыкка негизделген индекстер. Алар болгон физикалык зыяндын же байкалган саясат катуулугунун түз өлчөмү эмес, климатка байланышкан өнүгүүлөрдүн жаңылык чөйрөсүндө көрүнүүсүн жана ошол аркылуу кабыл алынган же күтүлгөн тобокелдиктерди билдирет.

Faccini жана кесиптештери иштеп чыккан маалымат топтому болжол менен 13 миллион Reuters макаласынан башталат. “Climate change” жана “global warming” сыяктуу негизги түшүнүктөр аркылуу болжол менен 34.000 климатка байланыштуу документ бөлүнүп алынган. Latent Dirichlet Allocation (LDA) менен 25 тематикалык түзүм алынган жана андан кийин экономикалык/каржылык чечмеленүү мүмкүнчүлүгү эске алынып, төрт негизги климаттык тобокелдик көрсөткүчүнө айландырылган.

ADS бизнес шарттарынын индекси эмнени көрсөтөт?

Aruoba-Diebold-Scotti Business Conditions Index АКШдагы реалдуу экономикалык активдүүлүктү жогорку жыштыкта көзөмөлдөө үчүн түзүлгөн курамдуу көрсөткүч. Индекс ар башка жыштыктагы алты макроэкономикалык өзгөрмөнү жалпы динамикалык фактор түзүмүндө бириктирет:

• алгачкы жумушсуздук камсыздандыруу арыздары,
• айыл чарбасынан тышкаркы иш менен камсыз кылуу,
• өнөр жай өндүрүшү,
• трансферттик төлөмдөрдү кошпогондогу реалдуу жеке киреше,
• реалдуу өндүрүш жана соода сатуулары,
• реалдуу ИДП.

ADS индекси орточо мааниси нөл болчудай стандартташтырылган. Нөлдөн жогору маанилер трендден жогору бизнес шарттарын, нөлдөн төмөн маанилер трендден төмөн же кыскаруу багытындагы экономикалык шарттарды билдирет.

Булактагы изилдөөнүн 2000-2025 мезгилине тиешелүү ADS убакыт катары 2001-жылдагы dot-com кыскаруусун, 2007-2009-жылдардагы Глобалдык Финансылык Кризисти жана өзгөчө 2020-жылдагы COVID-19 мезгилиндеги өзгөчө төмөндөөнү ачык көрсөтөт. Fourier ыкмасынын тандалышынын себептеринин бири — мындай ири түзүмдүк кыймылдарды алдын ала белгиленген үзүлүү даталарын колдонбостон моделдей алышы.

Контролдук өзгөрмөлөр эмне үчүн бир PCA факторуна бириктирилет?

АКШдагы бизнес шарттарына климат жаңылыктары гана таасир этпейт. Пайыздык чендер, кредиттик тобокелдик, каржылык стресс, керектөөчүлөрдүн ишеними, чакан бизнестин күтүүлөрү, волатилдүүлүк, геосаясий тобокелдик, турак жай рыногу жана эмгек рыногу сыяктуу көп өзгөрмөлөр да экономикалык активдүүлүккө таасир этиши мүмкүн.

Бул өзгөрмөлөрдүн баарын бир эле Fourier-ARDL моделине өз-өзүнчө кошуу ашыкча параметрлештирүүгө жана мультиколлинеардуулук көйгөйүнө алып келиши мүмкүн болгондуктан, изилдөө Негизги Компоненттер Анализин (Principal Component Analysis, PCA) колдонот.

PCAга чейин ылайыктуу контролдук катарлар табигый логарифм же тескери гиперболалык синус өзгөртүүсүнөн өткөрүлүп, андан кийин орточо мааниси нөл жана стандарттык четтөөсү бир болчудай стандартташтырылган:

\[ Z=\frac{X-\mu}{\sigma} \]

PCA стандартташтырылган өзгөрмөлөрдү бири-бири менен корреляциясы жок негизги компоненттерге айлантат. Kaiser критерийине ылайык, өздүк мааниси 1 же андан жогору компоненттер гана сакталган.

Алгачкы беш компонент жалпы дисперсиянын болжол менен %83'үн түшүндүрөт. PC1 өзү %36,3 үлүш менен эң чоң жалпы дисперсияны алып жүрөт.

Изилдөө PC1ди гана колдонбостон, беш компонентти алар түшүндүргөн дисперсияга жараша салмактап, Latent Economic Dynamics (LED) деп аталган курамдуу экономикалык абал көрсөткүчүн түзөт:

\[ LED'_t=\sum_{j=1}^{k}W_jPC_{jt} \]

жана

\[ W_j=\frac{\delta_j}{\sum_{j=1}^{k}\delta_j} \]

Бул жерде \(\delta_j\) тиешелүү негизги компоненттин өздүк мааниси. Андан кийин көрсөткүч min-max нормалдаштыруу аркылуу 0-1 диапазонуна өткөрүлөт:

\[ LED_t= \frac{LED'_t-\min(LED'_t)} {\max(LED'_t)-\min(LED'_t)} \]

Fourier ARDL эмне үчүн классикалык сызыктуу моделдин ордуна тандалды?

Изилдөөдөгү катарлар сызыктуу эмес түзүмдөрдү, экстремалдуу маанилерди жана ири экономикалык үзүлүүлөрдү камтыйт. BDS тестинде ADS, төрт климаттык тобокелдик көрсөткүчү жана LED үчүн көз карандысыз жана бирдей бөлүштүрүү божомолу каралган бардык embedding өлчөмдөрүндө %1 деңгээлинде четке кагылат. Бул натыйжа катарларда жөнөкөй сызыктуу моделдер кармай албаган татаал динамикалар бар экенин колдойт.

Fourier ADF бирдиктик тамыр тестинин жыйынтыгында ADS, GLW, NAD, INS жана LED деңгээлде стационардуу эмес, бирок биринчи айырмада стационардуу; башкача айтканда I(1). USCP болсо деңгээлде стационардуу, I(0), деп табылган. Өзгөрмөлөрдүн эч бири I(2) эмес. I(0) жана I(1) катарларынын чогуу болушу ARDL ыкмасын колдонуу шарттарына шайкеш келет.

Узак мөөнөттүү модель

Изилдөөнүн негизги узак мөөнөттүү байланышы:

\[ Y_t = C_0+ \beta_1GLW_t+ \beta_2NAD_t+ \beta_3USCP_t+ \beta_4INS_t+ \beta_5LED_t+ \varepsilon_t \]

түрүндө. Бул жерде \(Y_t\) ADS бизнес шарттарынын индекси.

Fourier түзүмдүк өзгөрүү компоненти

Стандарттык ARDL ыкмасынын маанилүү чектөөлөрүнүн бири узун үлгүлөрдө түзүмдүк үзүлүүлөрдү жетиштүү көрсөтө албаганы. Fourier-ARDL үзүлүү датасын алдын ала аныктоонун ордуна төмөн жыштыктагы синус жана косинус мүчөлөрү менен жумшак түзүмдүк өзгөрүүлөрдү болжолдуу моделдейт:

\[ d(t)= \sum_{k=1}^{n}\zeta_k \sin\left(\frac{2\pi kt}{T}\right) + \sum_{k=1}^{n}\xi_k \cos\left(\frac{2\pi kt}{T}\right) \]

Изилдөөдө ашыкча ылайыкташтырууну болтурбоо үчүн синус-косинустун бир гана жуп мүчөсү колдонулат.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Үлгү жана маалыматтарды иштетүү

Изилдөө 2000-жылдын январы-2025-жылдын январы мезгилин камтыган 301 айлык байкоону колдонот. Айрым маалымат катарлары күнүмдүк, айрымдары айлык болгондуктан, күнүмдүк байкоолор айлык жыштыкка өткөрүлгөндө ар бир айдагы күнүмдүк маанилердин медианасы алынган.

Убакыт катарларынын тең аралык түзүмүн сактоо үчүн жетишпеген байкоолордо сызыктуу интерполяция колдонулган.

ADS индекси Federal Reserve Bank of Philadelphia Real-Time Data Research Centerдан алынган. Климаттык тобокелдик көрсөткүчтөрү Faccini жана кесиптештери Reuters жаңылыктарынан түзгөн маалымат топтомуна негизделет. Контролдук өзгөрмөлөр Federal Reserve Economic Data, Office of Financial Research, CBOE, NFIB, саясат белгисиздиги маалымат базалары жана башка тиешелүү экономикалык/каржылык маалымат булактарынан чогултулган.

Контролдук өзгөрмөлөрдүн үч тобу

Коинтеграция тести

Akaike Маалымат Критерийине ылайык оптималдуу Fourier-ARDL кечигүү түзүмү:

(3, 1, 3, 2, 1, 3)

деп аныкталган.

Үч тесттин тең тиешелүү нөл гипотезаны %1 деңгээлинде четке кагышы ADS, климаттык тобокелдик көрсөткүчтөрү жана LED ортосунда туруктуу узак мөөнөттүү байланыш бар экенин колдойт.

Кыска жана узак мөөнөттүү Fourier-ARDL жыйынтыктары

*** p < 0,01; ** p < 0,05; * p < 0,10.

Глобалдык жылуулук жаңылыктарынын интенсивдүүлүгү: алсыз кыска мөөнөт, күчтүү узак мөөнөт

GLWнин кыска мөөнөттүү коэффициенти −0,183, бирок статистикалык жактан маанилүү эмес. Ошондуктан булактагы изилдөө глобалдык жылуулук жаңылыктарындагы айлык өзгөрүү ADSке ишенимдүү дароо таасир берет деп көрсөтпөйт.

Узак мөөнөттө коэффициент −0,424 жана %1 деңгээлинде маанилүү. Булактын чечмелөөсүнө ылайык, глобалдык жылуулук тууралуу туруктуу жаңылык көрүнүүсү курч кыскарууга караганда өндүрүмдүүлүк, инвестиция, келечекке байланыштуу белгисиздик жана сак жүрүм-турум аркылуу убакыт өткөн сайын топтолгон басымга шайкеш келет.

Бирок изилдөө бул коэффициент “глобалдык температура бир бирдик көтөрүлгөндө ADS 0,424 төмөндөйт” дегенди билдирбесин ачык белгилейт; өзгөрмө температуранын өзү эмес, жаңылыкка негизделген GLW индекси.

Табигый кырсык жаңылыктары: күчтүү, бирок убактылуу начарлоо

NAD кыска мөөнөттө −0,391 коэффициентине ээ жана %5 деңгээлинде маанилүү. Булак NAD бир бирдикке өскөндө башка шарттар туруктуу болсо, кийинки айлык бизнес шарттары орточо 0,391 пунктка төмөндөө менен байланышарын билдирет.

Узак мөөнөттүү коэффициент −0,117 болгону менен статистикалык жактан маанилүү эмес. Бул жыйынтык кырсык жаңылыктарынын экономикалык активдүүлүккө начарлатуучу таасири көбүрөөк алдыга жүктөлгөн жана убактылуу экенин; калыбына келүү жана кайра куруу процесстери менен узак мөөнөттө басаңдарын көрсөтөт.

АКШ климат саясаты жаңылыктары: кыска жана узак мөөнөттө терс

USCP төрт климаттык тобокелдик көрсөткүчүнүн ичинен кыска да, узак мөөнөттө да статистикалык жактан маанилүү терс байланыш көрсөткөн өзгөрмө.

Кыска мөөнөттүү коэффициент:

−0,563; p < 0,05

Узак мөөнөттүү коэффициент:

−0,327; p < 0,05

Булак бул табылганы түздөн-түз “климат саясаты экономикага зыян келтирет” деп чечмелебейт. USCP индекси саясаттын багытынан көбүрөөк саясат аракеттери жана талкууларынын жаңылыкта көрүнүшүн жана ошону менен жөнгө салуучу белгисиздик каналын кармайт.

Изилдөөнүн саясат талкуусунда өзгөчө баса белгиленген нерсе — өтүү тобокелдигиндеги басым саясаттын катуулугунан көбүрөөк саясаттын алдын ала болжолдонбошу жана белгисиздиги менен байланыштуу болушу мүмкүн. Так ишке ашыруу календарлары жана туруктуу жөнгө салуучу алкактар экономикалык субъекттердин узак мөөнөттүү инвестициялык пландашуусун жеңилдетиши мүмкүн.

Эл аралык климат саммиттери: алсыз, бирок башка багыттагы узак мөөнөттүү байланыш

INSтин кыска мөөнөттүү коэффициенти +0,175 жана статистикалык жактан маанилүү эмес. Ошондуктан саммит жаңылыктары бизнес шарттарында ишенимдүү дароо жакшырууну жаратат деп айтууга болбойт.

Узак мөөнөттүү коэффициент болсо +0,295 болуп, болгону %10 деңгээлинде маанилүү. Булак муну этияттык менен эл аралык координация убакыт өткөн сайын туруктуураак жана алдын ала болжолдонгон саясат чөйрөсүнө салым кошо алышы менен шайкеш табылга катары баалайт.

%10 маанилүүлүк деңгээлине байланыштуу бул жыйынтык GLW же USCP жыйынтыктары сыяктуу күчтүү статистикалык далил эмес.

LED экономикалык факторунун таасири

PCAдан алынган LED көрсөткүчү кыска да, узак мөөнөттө да оң жана маанилүү:

• кыска мөөнөт: +0,306, p < 0,05;
• узак мөөнөт: +0,264, p < 0,01.

Бул жыйынтык күчтүү макро-каржылык шарттар, оңураак sentiment, эмгек рыногу жана реалдуу сектор шарттары ADS менен оң байланышта экенин ырастайт.

Ката түзөтүү механизми

Ката түзөтүү мүчөсүнүн коэффициенти:

ECT_t−1 = −0,561; p < 0,01

деп бааланган. Терс жана статистикалык жактан күчтүү коэффициент узак мөөнөттүү тең салмак байланышы туруктуу экенин колдойт.

Булактын чечмелөөсүнө ылайык, кыска мөөнөттүү тең салмаксыздыктын болжол менен %56'сы бир айдын ичинде түзөлөт. Математикалык жактан бул ылдамдык толук жакындашуунун болжол менен 1,8 ай масштабында ишке ашарын билдирет.

Модель иштеши жана диагностикалык тесттер

CUSUM жана CUSUMSQ катарлары булактагы 5-сүрөттө %5 критикалык чектердин ичинде калат; бул жыйынтык бааланган коэффициенттер үлгү боюнча туруктуу экенине далил берет.

Булактагы 6-сүрөттөгү реалдуу жана болжолдонгон ADS катарлары да модель негизги кыймылдарды жана бурулуш чекиттерин жалпысынан кармай турганын көрсөтөт. Бирок өзгөчө COVID-19 сыяктуу экстремалдуу экономикалык стресс мезгилдеринде реалдуу жана болжолдонгон маанилердин ортосунда айырмачылыктар байкалат.

Изилдөө климаттык тобокелдиктер бизнес шарттарына себептүү таасир этерин далилдейби?

Жок. Изилдөө күчтүү динамикалык жана узак мөөнөттүү байланыштарды көрсөтөт, бирок дизайн түздөн-түз физикалык климат шокторуна негизделген эксперименталдык же каршы-фактуалдык себептүүлүк дизайны эмес. Колдонулган көрсөткүчтөр медиадагы көрүнүүнү жана кабыл алынган климаттык тобокелдиктерди өлчөйт.

Жаңылык интенсивдүүлүгү болгон физикалык окуялардан башкача кыймылдашы мүмкүн. Чоң бороон кыска убакытта өтө күчтүү медиа көңүлүн жаратса, узак мөөнөттүү температура өзгөрүшү же деңиз деңгээлинин көтөрүлүшү экономикалык жактан маанилүү болгону менен азыраак жаңылык алышы мүмкүн.

Ошондой эле климат саясаты же эл аралык саммит жаңылыктары реалдуу саясат өзгөрүүсү болбостон саясий талкуулар, илимий баяндамалар же коомдук кыймылдар себептүү көбөйүшү мүмкүн.

Ошондуктан булак коэффициенттер келечекте күтүлгөн климаттык зыян, белгисиздик, sentiment, сак жүрүм-турум жана медиа көрүнүүсүнүн бириккен таасирлерин камтышы мүмкүн экенин белгилейт.

Жаңылыкка негизделген өлчөө кандай калыстык бузулууларды жаратышы мүмкүн?

Эгер медиа көрүнүүсү физикалык окуяларды кечигип же толук эмес чагылдырса, өлчөө катасы коэффициенттердин чыныгы таасирди азыраак көрсөтүшүнө алып келиши мүмкүн.

Тескерисинче, медиа сейрек жана драмалуу окуяларды ашыкча көрүнүктүү кылса, salience же availability таасирлеринен улам бааланган байланыш чыныгы физикалык таасирден жогору көрүнүшү мүмкүн.

Изилдөө физикалык көрсөткүчтөрдөн түзүлгөн түз каршы-фактуалдык дизайнды камтыбагандыктан, бул калыстык бузулуунун жалпы багытын алдын ала аныктоого болбой турганын ачык белгилейт.

Жыйынтыктарды башка өлкөлөргө түз жалпылоого болобу?

Жок. Табылгалар АКШнын улуттук жаңылык чөйрөсү, экономикалык түзүмү жана 2000-2025 мезгили үчүн жарактуу. Социалдык медиа, жергиликтүү жаңылык системалары же башка медиа түзүмдөрү бир эле климат окуяларын башкача чагылдырышы мүмкүн.

Климаттык аялуулук, экономикалык түзүм жана саясат институттары ар башка өлкөлөрдө жыйынтыктардын багытын жана көлөмүн өзгөртө алат. Ошондуктан булак башка өлкөлөргө түз жалпылоо жасалбашы керектигин белгилейт.

Келечектеги изилдөө сунуштары

Булактагы изилдөө үч маанилүү изилдөө багытын сунуштайт:

1. Жаңылыкка негизделген климаттык тобокелдик көрсөткүчтөрүн температура аномалиялары, бороон жыштыгы, өрт аянты жана ушул сыяктуу болгон физикалык климат көрсөткүчтөрү менен бир моделде чогуу изилдөө.
2. Климаттык тобокелдик кабылдоосун, белгисиздик жана күтүүлөр каналдарын ачык көрсөтүүчү DSGE сыяктуу түзүмдүк макроэкономикалык моделдерди өнүктүрүү.
3. PCA ордуна динамикалык фактор моделдери же Independent Component Analysis сыяктуу альтернативалуу жашыруун фактор чыгаруу ыкмалары менен LED көрсөткүчүнүн туруктуулугун текшерүү.

Изилдөөнүн жалпы илимий жыйынтыгы

АКШ бизнес шарттарынын климаттык тобокелдиктерге жообу бир тектүү эмес. Булактагы изилдөө физикалык жана өтүү тобокелдиги категориялары өз ичинде да ажыратылышы керек экенин көрсөтөт.

Глобалдык жылуулук жаңылыктарынын интенсивдүүлүгү жай өнүккөн жана узак мөөнөттө туруктуу терс байланыш көрсөткөн басым көрүнүшүндө. Табигый кырсык жаңылыктарынын интенсивдүүлүгү болсо күчтүү, бирок убактылуураак кыска мөөнөттүү начарлоо менен байланыштуу.

АКШ климат саясаты жаңылыктары кыска да, узак мөөнөттө да терс байланыш көрсөтөт. Булак муну саясаттын багытынан көбүрөөк жөнгө салуучу белгисиздик жана үзгүлтүксүз саясат талкууларынын инвестиция жана пландаштырууга болгон басымы менен шайкеш болушу мүмкүн деп баалайт.

Эл аралык климат саммиттери кыска мөөнөттө ишенимдүү оң таасир көрсөтпөйт, бирок узак мөөнөттө алсызыраак жана чек аралык маанилүү оң байланыш көрсөтөт. Бул табылга эл аралык координация саясаттын алдын ала болжолдонушун убакыттын өтүшү менен колдой алышы менен шайкеш, бирок күчтүү себептүүлүк далили эмес.

Демек, изилдөөнүн негизги саясат билдирүүсү “бардык климаттык тобокелдиктерге бирдей жооп бер” эмес. Курч табигый кырсыктарга каршы тез экономикалык туруктуулук жана кырсыкка жооп берүү жөндөмү керек болсо, өнөкөт глобалдык жылуулук тобокелдиктери үчүн узак мөөнөттүү ыңгайлашуу жана азайтуу саясаттары; өтүү тобокелдиктери үчүн болсо так, ырааттуу жана алдын ала болжолдонгон саясат алкактары маанилүү.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Оригиналдуу изилдөө аталышы: How Do US Business Conditions Respond to Climate Risks?

Авторлор: Walid M. A. Ahmed; Mohamed A. E. Sleem; Amal Al-Masafri.

Corresponding author: Walid M. A. Ahmed.

Мекемелер: Department of Management, Ahmed Bin Mohammed Military College, Doha, Qatar; Finance Department, Business Division, Higher Colleges of Technology, Abu Dhabi, United Arab Emirates.

Журнал: Economies

Басма: MDPI, Basel, Switzerland

Библиографиялык жазуу: Economies 2026, 14, 210

DOI: 10.3390/economies14060210

Жөнөтүлгөн дата: 8 Апрель 2026

Ревизия датасы: 20 Май 2026

Кабыл алынган дата: 22 Май 2026

Жарыяланган дата: 5 Июнь 2026

Булак түрү: АКШнын айлык убакыт катары маалыматтары менен жүргүзүлгөн эконометрикалык изилдөө макаласы.

Изилденген мезгил: 2000-жылдын январы-2025-жылдын январы.

Байкоо саны: 301 айлык байкоо.

Негизги көз каранды өзгөрмө: Aruoba-Diebold-Scotti Business Conditions Index (ADS).

Негизги түшүндүрүүчү көрсөткүчтөр: Global warming (GLW), natural disasters (NAD), US climate policy actions and debate (USCP), international climate summits (INS) жаңылыкка негизделген тобокелдик көрсөткүчтөрү.

Экономикалык контролдук фактор: 18 макро-каржылык, sentiment жана реалдуу экономика көрсөткүчүнөн PCA менен түзүлгөн Latent Economic Dynamics (LED) көрсөткүчү. Kaiser критерийи боюнча өздүк мааниси 1ден жогору болгон алгачкы беш негизги компонент сакталган жана бул компоненттер жалпы дисперсиянын %83,0ын түшүндүргөн.

Негизги эконометрикалык ыкма: Principal Component Analysis + Fourier Bootstrap Autoregressive Distributed Lag модели.

Биринчи этаптагы убакыт катары текшерүүлөрү: BDS nonlinearity тести жана Fourier ADF бирдиктик тамыр тести.

Cointegration чечим эрежеси: Жалпы F тести, көз каранды өзгөрмө t тести жана McNown көз карандысыз-өзгөрмөлөр F тестинин биргелешип коинтеграцияны колдоосу.

Оптималдуу ARDL кечигүү түзүмү: (3, 1, 3, 2, 1, 3).

Модель туруктуулугу: CUSUM жана CUSUMSQ тесттери %5 чектердин ичинде калган.

Диагностикалык тест эскертүүсү: Breusch-Godfrey, Breusch-Pagan жана Ramsey RESET тесттери ачык көйгөй көрсөткөн эмес. Jarque-Bera тести калдыктардын нормалдуу бөлүштүрүлүү божомолун четке каккан.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Этика комитети: Колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалымат жеткиликтүүлүгү: Жыйынтыктардын негизиндеги маалыматтар негиздүү суроо-талап боюнча corresponding authorдан алынышы мүмкүн экени айтылган.

Автор салымдары: W.M.A.A.: концептуалдаштыруу, методология, маалыматтарды иреттөө, изилдөө, формалдуу анализ, биринчи долбоор, визуалдаштыруу, supervision, кароо жана түзөтүү. M.A.E.S.: концептуалдаштыруу, маалыматтарды иреттөө, формалдуу анализ, визуалдаштыруу, кароо жана түзөтүү. A.A.-M.: концептуалдаштыруу, маалыматтарды иреттөө, изилдөө, формалдуу анализ, кароо жана түзөтүү. Бардык авторлор жарыяланган версияны окуп, жактырганы билдирилген.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Негизги методологиялык чектөөлөр: Колдонулган климаттык көрсөткүчтөр болгон физикалык зыян же түз саясат катуулугу эмес, жаңылыкка негизделген тобокелдик кабылдоо көрсөткүчтөрү. Жаңылык интенсивдүүлүгүнүн физикалык окуялар менен убакыт жана көлөм жагынан дал келбеши өлчөө калыстык бузулушун жаратышы мүмкүн. Медиа көрүнүүсү экономикалык sentiment жана саясат белгисиздиги сыяктуу башка макро-каржылык шарттар менен да байланыштуу болушу мүмкүн. Изилдөө reduced-form убакыт катары дизайны жана климаттык тобокелдик кабылдоосунан бизнес шарттарына чейинки бардык түзүмдүк макроэкономикалык механизмдерди түз моделдебейт. Жыйынтыктар АКШнын улуттук жаңылык чөйрөсүнө жана 2000-2025 мезгилине мүнөздүү; башка өлкөлөргө же башка медиа экосистемаларына түз жалпыланбашы керек.