Модели Авторегрессивии Тақсимшуда бо Таъхири Фурйе (Fourier Autoregressive Distributed Lag, Fourier ARDL/FARDL) равиши силсилаи вақт мебошад, ки ҳангоми арзёбии робитаҳои кӯтоҳмуддат ва дарозмуддати байни тағйирёбандаҳо метавонад тағйироти сохтории номаълум ва ба таври ҳамвор дар тӯли вақт инкишофёбандаро бо аъзои Фурйе модел кунад. Таҳқиқоти анҷомдодаи Walid M. A. Ahmed, Mohamed A. E. Sleem ва Amal Al-Masafri робитаи хатарҳои даркшудаи иқлимиро бо фаъолияти воқеии иқтисодӣ дар ИМА бар асоси 301 мушоҳидаи моҳона аз январи 2000 то январи 2025 меомӯзад.

Шароити тиҷоратӣ дар ИМА бо Aruoba-Diebold-Scotti Business Conditions Index (ADS) ифода мешавад. ADS нишондиҳандаи фаъолияти иқтисодии вақти воқеӣ мебошад, ки дар доираи модели омили динамикӣ дархостҳои ҳафтаинаи аввалияи суғуртаи бекорӣ, шуғли моҳонаи ғайрикишоварзӣ, истеҳсоли саноатӣ, даромади воқеии шахсӣ ба истиснои пардохтҳои интиқолӣ, фурӯши воқеии истеҳсолӣ ва савдо ва нишондиҳандаҳои семоҳаи ММД-и воқеиро муттаҳид мекунад. Арзишҳои мусбати индекс фаъолияти иқтисодии болотар аз тамоюл ва арзишҳои манфӣ шароити поёнтар аз тамоюл ё ба самти коҳишро нишон медиҳанд.

Дар таҳқиқот хатари иқлим бо чор нишондиҳандаи ҷудогонаи бар хабар асосёфта чен мешавад: шиддати хабарҳои гармшавии глобалӣ (GLW), шиддати хабарҳои офатҳои табиӣ (NAD), амалҳо ва баҳсҳои сиёсати иқлимии ИМА (USCP) ва ҳамоишҳои байналмилалии иқлим (INS). GLW ва NAD дарки хатари физикиро, USCP ва INS бошад дарки хатари гузаришро ифода мекунанд. Аммо ин нишондиҳандаҳо тағйири воқеии ҳарорат, зарари мустақими офат ё сахтгирии амалан татбиқшудаи сиёсатро чен намекунанд; онҳо нишондиҳандаҳои иттилоот, интизорӣ, номуайянӣ ва sentiment мебошанд, ки аз мундариҷа ва шиддати хабарҳои Reuters ҳосил шудаанд.

Тибқи натиҷаҳои Fourier-ARDL, робитаи хатарҳои иқлимӣ бо шароити тиҷоратии ИМА вобаста ба навъи хатар ва уфуқи вақт ба таври назаррас фарқ мекунад. Таъсири кӯтоҳмуддати шиддати хабарҳои гармшавии глобалӣ аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок нест; дар ҳоле ки коэффисиенти дарозмуддат −0,424 буда, дар сатҳи %1 аҳамиятнок аст. Ин натиҷа нишон медиҳад, ки шиддати хабарҳои вобаста ба гармшавии глобалӣ бештар аз он ки як зарбаи кӯтоҳмуддат бошад, нишондиҳандаи фишори манфии ҷамъшаванда ва доимӣ бар шароити тиҷоратӣ дар тӯли вақт мебошад.

Шиддати хабарҳои офатҳои табиӣ профили дигар дорад. Коэффисиенти кӯтоҳмуддат −0,391 ва дар сатҳи %5 аҳамиятнок аст; коэффисиенти дарозмуддат −0,117 бошад ҳам, аҳамиятнок нест. Аз ин рӯ, шиддати хабарҳои офатҳои табиӣ бо бадшавии босуръати шароити тиҷоратӣ алоқаманд аст, аммо далели омории пойдории ин таъсир дар дарозмуддат вуҷуд надорад.

Дар хатарҳои гузариш низ натиҷаи яксон вуҷуд надорад. Шиддати хабарҳои сиёсати иқлимии ИМА ҳам дар кӯтоҳмуддат бо коэффисиенти −0,563 ва ҳам дар дарозмуддат бо −0,327 аҳамиятнок ва манфӣ аст. Баръакс, коэффисиенти кӯтоҳмуддати ҳамоишҳои байналмилалии иқлим +0,175 ва ғайриаҳамиятнок аст; коэффисиенти дарозмуддат бошад +0,295 буда, танҳо дар сатҳи %10 аҳамиятнок аст. Таҳқиқот баррасӣ мекунад, ки ин метавонад бо он мувофиқ бошад, ки ҳамоҳангсозии байналмилалӣ дар тӯли вақт пешгӯишавандагии сиёсатро дастгирӣ кунад.

Паёми асосии таҳқиқот ин аст, ки “хатари иқлим” набояд ҳамчун як тағйирёбандаи ягона ва ҳамгун арзёбӣ шавад. Дарки музмини гармшавии глобалӣ, хабарҳои шадиди офатҳои табиӣ, номуайянии сиёсати миллии иқлим ва ҳамоҳангсозии байналмилалии иқлим як вокуниши иқтисодиро ба вуҷуд намеоранд.

Чаро робитаи байни хатари иқлим ва шароити тиҷоратӣ муҳим аст?

Тағйирёбии иқлим танҳо мушкили экологӣ нест. Хатарҳои физикӣ ва раванди гузариш ба иқтисоди камкарбон метавонанд ба сармоягузорӣ, истеҳсол, занҷирҳои таъминот, хароҷоти энергия, хароҷоти суғурта, шароити маблағгузорӣ, эътимоди истеъмолкунанда ва рушди дарозмуддат таъсир расонанд.

Хатарҳои физикии иқлим талафоти иқтисодиро дар бар мегиранд, ки аз рӯйдодҳои шадиди обу ҳаво, болоравии сатҳи баҳр ва тағйирот дар намунаҳои дарозмуддати иқлим ба вуҷуд меоянд. Хатарҳои гузариш бошад аз равандҳои мутобиқшавии иқтисодӣ, аз қабили тағйироти танзимӣ, табдили технологӣ ва азнавнархгузории дороиҳои серкарбон ҳангоми гузариш ба иқтисоди камкарбон сар мезананд.

Бо вуҷуди ин, қарорҳои иқтисодии ширкатҳо ва сармоягузорон танҳо ба рӯйдодҳои воқеан рухдода ҷавоб намедиҳанд. Танзимоти дар оянда интизоршаванда, офатҳои эҳтимолӣ ё афзоиши номуайянии иқлимӣ метавонанд ҳанӯз пеш аз рух додан қарорҳои сармоягузорӣ, истеҳсол ва шуғлро тағйир диҳанд. Аз ин рӯ, таҳқиқоти манбаъ канали интизорӣ ва иттилоотро дар марказ қарор медиҳад.

Оё нишондиҳандаҳои хатари иқлим дар таҳқиқот зарарҳои воқеии иқлимиро чен мекунанд?

Не. Нишондиҳандаҳои GLW, NAD, USCP ва INS дар таҳқиқот индексҳои бар хабар асосёфта мебошанд, ки аз хабарҳои Reuters ҳосил шудаанд. Онҳо ченаки мустақими зарарҳои физикии воқеан рухдода ё сахтгирии мушоҳидашудаи сиёсат нестанд, балки намоёнии таҳаввулоти вобаста ба иқлим дар муҳити хабарӣ ва аз ин роҳ хатарҳои даркшуда ё интизоршавандаро ифода мекунанд.

Маҷмӯи додаҳои таҳиякардаи Faccini ва ҳамкорон аз тақрибан 13 миллион мақолаи Reuters оғоз мешавад. Бо истифода аз мафҳумҳои калидӣ, аз қабили “Climate change” ва “global warming”, тақрибан 34.000 ҳуҷҷати вобаста ба иқлим ҷудо карда шудаанд. Бо Latent Dirichlet Allocation (LDA) 25 сохтори мавзӯӣ ҳосил гардида, баъдан бо дарназардошти қобилияти тафсири иқтисодӣ/молиявӣ ба чор нишондиҳандаи асосии хатари иқлим табдил дода шудаанд.

Индекси шароити тиҷоратии ADS чиро нишон медиҳад?

Aruoba-Diebold-Scotti Business Conditions Index нишондиҳандаи таркибиест, ки барои пайгирии фаъолияти воқеии иқтисодии ИМА бо басомади баланд таҳия шудааст. Индекс шаш тағйирёбандаи макроиқтисодиро бо басомадҳои гуногун дар сохтори умумии омили динамикӣ муттаҳид мекунад:

• дархостҳои аввалияи суғуртаи бекорӣ,
• шуғли ғайрикишоварзӣ,
• истеҳсоли саноатӣ,
• даромади воқеии шахсӣ ба истиснои пардохтҳои интиқолӣ,
• фурӯши воқеии истеҳсолӣ ва савдо,
• ММД-и воқеӣ.

Индекси ADS ба тавре стандартӣ шудааст, ки миёнаи он сифр бошад. Арзишҳои болотар аз сифр шароити тиҷоратии болотар аз тамоюл, арзишҳои поёнтар аз сифр бошад шароити иқтисодии поёнтар аз тамоюл ё ба самти коҳишро ифода мекунанд.

Силсилаи вақти ADS-и таҳқиқоти манбаъ барои давраи 2000-2025 коҳиши dot-com-и соли 2001, Бӯҳрони Глобалии Молиявии 2007-2009 ва махсусан коҳиши фавқулодаи давраи COVID-19 дар соли 2020-ро равшан нишон медиҳад. Яке аз сабабҳои интихоби равиши Fourier он аст, ки чунин ҳаракатҳои калони сохториро бидуни истифодаи санаҳои пешакӣ муайяншудаи шикаст модел карда метавонад.

Чаро тағйирёбандаҳои назоратӣ дар як омили PCA муттаҳид карда мешаванд?

Шароити тиҷоратии ИМА танҳо аз хабарҳои иқлимӣ таъсир намегирад. Меъёрҳои фоизӣ, хатари қарзӣ, фишори молиявӣ, эътимоди истеъмолкунанда, интизориҳои тиҷорати хурд, ноустуворӣ, хатари геосиёсӣ, бозори манзил ва бозори меҳнат низ метавонанд ба фаъолияти иқтисодӣ таъсир расонанд.

Азбаски ворид кардани ҳамаи ин тағйирёбандаҳо ба як модели Fourier-ARDL ба таври ҷудогона метавонад ба параметрсозии зиёдатӣ ва мушкили мултиколлинеарӣ оварда расонад, таҳқиқот аз Таҳлили Компонентҳои Асосӣ (Principal Component Analysis, PCA) истифода мебарад.

Пеш аз PCA, силсилаҳои мувофиқи назоратӣ ба табдили логарифми табиӣ ё синуси гиперболии баръакс дучор шуда, баъдан ба тавре стандартӣ карда шудаанд, ки миёнаашон сифр ва каҷравии стандартӣ як бошад:

\[ Z=\frac{X-\mu}{\sigma} \]

PCA тағйирёбандаҳои стандартиро ба компонентҳои асосии байниҳамдигарӣ ғайрикоррелятсияшуда табдил медиҳад. Тибқи меъёри Kaiser, танҳо компонентҳое нигоҳ дошта шудаанд, ки қимати хосашон 1 ё бештар аст.

Панҷ компоненти аввал тақрибан %83-и дисперсияи умумиро шарҳ медиҳанд. PC1 танҳо бо саҳми %36,3 бузургтарин дисперсияи муштаракро ифода мекунад.

Ба ҷои истифодаи танҳо PC1, таҳқиқот панҷ компонентро мувофиқи дисперсияи шарҳдодаашон вазн дода, нишондиҳандаи таркибии ҳолати иқтисодиро бо номи Latent Economic Dynamics (LED) месозад:

\[ LED'_t=\sum_{j=1}^{k}W_jPC_{jt} \]

ва

\[ W_j=\frac{\delta_j}{\sum_{j=1}^{k}\delta_j} \]

Дар ин ҷо \(\delta_j\) қимати хоси компоненти асосии дахлдор мебошад. Сипас нишондиҳанда бо нормализатсияи min-max ба фосилаи 0-1 табдил дода мешавад:

\[ LED_t= \frac{LED'_t-\min(LED'_t)} {\max(LED'_t)-\min(LED'_t)} \]

Чаро Fourier ARDL ба ҷои модели классикии хаттӣ интихоб шуд?

Силсилаҳои таҳқиқот дорои сохторҳои ғайрихаттӣ, қиматҳои фавқулода ва шикастҳои бузурги иқтисодӣ мебошанд. Дар санҷиши BDS фарзияи тақсимоти мустақил ва яксон барои ADS, чор нишондиҳандаи хатари иқлим ва LED дар ҳамаи андозаҳои embedding-и санҷидашуда дар сатҳи %1 рад мешавад. Ин натиҷа мавҷудияти динамикаҳои мураккаберо дастгирӣ мекунад, ки моделҳои оддии хаттӣ онҳоро гирифта наметавонанд.

Тибқи натиҷаи санҷиши решаи воҳиди Fourier ADF, ADS, GLW, NAD, INS ва LED дар сатҳ стационарӣ нестанд, вале дар фарқи аввал стационарӣ мебошанд, яъне I(1). USCP бошад дар сатҳ стационарӣ, I(0), ёфта шудааст. Ҳеҷ яке аз тағйирёбандаҳо I(2) нест. Ҳамзамон мавҷуд будани силсилаҳои I(0) ва I(1) бо шартҳои истифодаи равиши ARDL мувофиқ аст.

Модели дарозмуддат

Робитаи асосии дарозмуддати таҳқиқот:

\[ Y_t = C_0+ \beta_1GLW_t+ \beta_2NAD_t+ \beta_3USCP_t+ \beta_4INS_t+ \beta_5LED_t+ \varepsilon_t \]

ба ин шакл аст. Дар ин ҷо \(Y_t\) индекси шароити тиҷоратии ADS мебошад.

Ҷузъи тағйироти сохтории Fourier

Яке аз маҳдудиятҳои муҳими равиши стандартии ARDL он аст, ки дар намунаҳои дароз шикастҳои сохториро ба қадри кофӣ ифода карда наметавонад. Fourier-ARDL ба ҷои пешакӣ муайян кардани санаи шикаст, тағйироти ҳамвори сохториро бо аъзои синус ва косинуси басомади паст ба таври тақрибӣ модел мекунад:

\[ d(t)= \sum_{k=1}^{n}\zeta_k \sin\left(\frac{2\pi kt}{T}\right) + \sum_{k=1}^{n}\xi_k \cos\left(\frac{2\pi kt}{T}\right) \]

Дар таҳқиқот барои пешгирии мутобиқшавии аз ҳад зиёд танҳо як ҷуфт аъзои синус-косинус истифода мешавад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Намуна ва коркарди додаҳо

Таҳқиқот январи 2000-январи 2025-ро дар бар гирифта, аз 301 мушоҳидаи моҳона истифода мебарад. Азбаски баъзе силсилаҳои додаҳо ҳаррӯза ва баъзеи дигар моҳонаанд, ҳангоми табдил додани мушоҳидаҳои ҳаррӯза ба басомади моҳона медианаи қиматҳои ҳаррӯзаи ҳар моҳ гирифта шудааст.

Барои нигоҳ доштани сохтори фосилаҳои баробари силсилаҳои вақт, барои мушоҳидаҳои нопурра интерполятсияи хаттӣ истифода шудааст.

Индекси ADS аз Federal Reserve Bank of Philadelphia Real-Time Data Research Center гирифта шудааст. Нишондиҳандаҳои хатари иқлим ба маҷмӯи додаҳои Faccini ва ҳамкорон, ки аз хабарҳои Reuters таҳия шудааст, асос меёбанд. Тағйирёбандаҳои назоратӣ аз Federal Reserve Economic Data, Office of Financial Research, CBOE, NFIB, пойгоҳҳои додаҳои номуайянии сиёсат ва дигар манбаъҳои дахлдори иқтисодӣ/молиявӣ ҷамъоварӣ шудаанд.

Се гурӯҳи тағйирёбандаҳои назоратӣ

Санҷиши коинтегратсия

Тибқи Меъёри Иттилоотии Akaike, сохтори оптималии таъхири Fourier-ARDL:

(3, 1, 3, 2, 1, 3)

муайян шудааст.

Рад шудани фарзияи сифрии дахлдор аз ҷониби ҳар се санҷиш дар сатҳи %1 мавҷудияти робитаи устувори дарозмуддатро байни ADS, нишондиҳандаҳои хатари иқлим ва LED дастгирӣ мекунад.

Натиҷаҳои кӯтоҳмуддат ва дарозмуддати Fourier-ARDL

*** p < 0,01; ** p < 0,05; * p < 0,10.

Шиддати хабарҳои гармшавии глобалӣ: кӯтоҳмуддати заиф, дарозмуддати қавӣ

Коэффисиенти кӯтоҳмуддати GLW −0,183 аст, аммо аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок нест. Аз ин рӯ, таҳқиқоти манбаъ нишон намедиҳад, ки тағйироти моҳонаи хабарҳои гармшавии глобалӣ ба ADS таъсири боэътимоди фаврӣ мерасонад.

Дар дарозмуддат бошад коэффисиент −0,424 ва дар сатҳи %1 аҳамиятнок аст. Тибқи тафсири манбаъ, намоёнии доимии хабарҳои вобаста ба гармшавии глобалӣ бештар бо фишори ҷамъшаванда дар тӯли вақт тавассути ҳосилнокӣ, сармоягузорӣ, номуайянии оянда ва рафтори эҳтиёткорона мувофиқ аст, на бо коҳиши шадиди якдафъаина.

Аммо таҳқиқот возеҳ таъкид мекунад, ки ин коэффисиент маънои “ҳарорати глобалӣ як воҳид боло равад, ADS 0,424 коҳиш меёбад”-ро надорад; тағйирёбанда худи ҳарорат не, индекси бар хабар асосёфтаи GLW аст.

Хабарҳои офатҳои табиӣ: бадшавии қавӣ, вале муваққатӣ

NAD дар кӯтоҳмуддат коэффисиенти −0,391 дорад ва дар сатҳи %5 аҳамиятнок аст. Манбаъ нишон медиҳад, ки афзоиши як воҳиди NAD дар шароити дигар собит мондан бо коҳиши миёнаи 0,391 банди шароити тиҷоратии моҳи баъдӣ алоқаманд аст.

Коэффисиенти дарозмуддат −0,117 бошад ҳам, аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок нест. Ин натиҷа ишора мекунад, ки бадшавии фаъолияти иқтисодӣ вобаста ба хабарҳои офат бештар пешакӣ ва муваққатӣ буда, бо равандҳои барқарорсозӣ ва азнавсозӣ дар дарозмуддат суст мешавад.

Хабарҳои сиёсати иқлимии ИМА: дар кӯтоҳмуддат ва дарозмуддат манфӣ

USCP аз байни чор нишондиҳандаи хатари иқлим ягона тағйирёбандаест, ки ҳам дар кӯтоҳмуддат ва ҳам дар дарозмуддат робитаи манфии оморӣ аҳамиятнок нишон медиҳад.

Коэффисиенти кӯтоҳмуддат:

−0,563; p < 0,05

Коэффисиенти дарозмуддат:

−0,327; p < 0,05

Манбаъ ин натиҷаро мустақиман ҳамчун “сиёсати иқлим ба иқтисод зарар мерасонад” тафсир намекунад. Индекси USCP бештар аз самти сиёсат, намоёнии хабарҳои амалҳо ва баҳсҳои сиёсӣ ва тавассути он канали номуайянии танзимиро фаро мегирад.

Нуқтаи махсусан таъкидшуда дар баҳси сиёсатии таҳқиқот ин аст, ки фишори хатари гузариш метавонад бештар бо пешгӯинашавандагӣ ва номуайянии сиёсат алоқаманд бошад, на бо сахтгирии худи сиёсат. Ҷадвалҳои равшани татбиқ ва чорчӯбаҳои устувори танзимӣ метавонанд банақшагирии сармоягузории дарозмуддати субъектҳои иқтисодиро осон кунанд.

Ҳамоишҳои байналмилалии иқлим: робитаи дарозмуддати заиф, вале бо самти дигар

Коэффисиенти кӯтоҳмуддати INS +0,175 буда, аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок нест. Бинобар ин, гуфтан мумкин нест, ки хабарҳои ҳамоишҳо ба шароити тиҷоратӣ беҳбудии боэътимоди фаврӣ меоранд.

Коэффисиенти дарозмуддат бошад +0,295 аст ва танҳо дар сатҳи %10 аҳамиятнок мебошад. Манбаъ инро бо эҳтиёт ҳамчун натиҷае арзёбӣ мекунад, ки метавонад бо саҳми ҳамоҳангсозии байналмилалӣ ба муҳити сиёсати устувортар ва пешгӯишаванда дар тӯли вақт мувофиқ бошад.

Аз сабаби сатҳи аҳамиятнокии %10, ин натиҷа мисли натиҷаҳои GLW ё USCP далели қавии оморӣ надорад.

Таъсири омили иқтисодии LED

Нишондиҳандаи LED-и аз PCA ҳосилшуда ҳам дар кӯтоҳмуддат ва ҳам дар дарозмуддат мусбат ва аҳамиятнок аст:

• кӯтоҳмуддат: +0,306, p < 0,05;
• дарозмуддат: +0,264, p < 0,01.

Ин натиҷа тасдиқ мекунад, ки шароити қавии макро-молиявӣ, sentiment-и мусбаттар, шароити бозори меҳнат ва бахши воқеӣ бо ADS робитаи мусбат доранд.

Механизми ислоҳи хато

Коэффисиенти аъзои ислоҳи хато:

ECT_t−1 = −0,561; p < 0,01

баҳогузорӣ шудааст. Коэффисиенти манфӣ ва аз ҷиҳати оморӣ қавӣ устувории робитаи тавозунии дарозмуддатро дастгирӣ мекунад.

Тибқи тафсири манбаъ, тақрибан %56-и номувозинатии кӯтоҳмуддат дар як моҳ ислоҳ мешавад. Аз ҷиҳати математикӣ ин суръат нишон медиҳад, ки наздикшавии пурра тақрибан дар миқёси 1,8 моҳ сурат мегирад.

Самаранокии модел ва санҷишҳои ташхисӣ

Силсилаҳои CUSUM ва CUSUMSQ дар Шакли 5-и манбаъ дар ҳудудҳои критикии %5 боқӣ мемонанд; ин натиҷа далеле медиҳад, ки коэффисиентҳои баҳогузоришуда дар тамоми намуна устувор мебошанд.

Силсилаҳои воқеӣ ва пешбинишудаи ADS дар Шакли 6-и манбаъ низ нишон медиҳанд, ки модел ҳаракатҳо ва нуқтаҳои гардиши асосиро дар маҷмӯъ хуб фаро мегирад. Бо вуҷуди ин, махсусан дар давраҳои фишори шадиди иқтисодӣ, ба монанди COVID-19, байни арзишҳои воқеӣ ва пешбинишуда фарқиятҳо дида мешаванд.

Оё таҳқиқот исбот мекунад, ки хатарҳои иқлимӣ ба шароити тиҷоратӣ ба таври сабабӣ таъсир мерасонанд?

Не. Таҳқиқот робитаҳои қавии динамикӣ ва дарозмуддатро нишон медиҳад, аммо тарҳи он тарҳи таҷрибавӣ ё муқобиливоқеии сабабият нест, ки мустақиман ба зарбаҳои физикии иқлим асос ёфта бошад. Нишондиҳандаҳои истифодашуда намоёнии расонаӣ ва хатарҳои даркшудаи иқлимро чен мекунанд.

Шиддати хабарҳо метавонад аз рӯйдодҳои воқеии физикӣ ба таври дигар ҳаракат кунад. Тӯфони бузург метавонад дар муддати кӯтоҳ таваҷҷуҳи хеле зиёди расонаиро ба вуҷуд орад, дар ҳоле ки тағйироти дарозмуддати ҳарорат ё болоравии сатҳи баҳр, гарчанде аз ҷиҳати иқтисодӣ муҳим бошад ҳам, метавонад камтар хабар дода шавад.

Ба ҳамин монанд, хабарҳои сиёсати иқлим ё ҳамоишҳои байналмилалӣ метавонанд ҳатто бидуни тағйири воқеии сиёсат аз сабаби баҳсҳои сиёсӣ, гузоришҳои илмӣ ё ҳаракатҳои иҷтимоӣ афзоиш ёбанд.

Аз ин рӯ, манбаъ қайд мекунад, ки коэффисиентҳо метавонанд таъсирҳои якҷояи зарари интизории иқлимӣ, номуайянӣ, sentiment, рафтори эҳтиёткорона ва намоёнии расонаиро дар бар гиранд.

Ченкунии бар хабар асосёфта кадом ғаразҳоро ба вуҷуд оварда метавонад?

Агар намоёнии расонаӣ рӯйдодҳои физикиро бо таъхир ё нопурра инъикос кунад, хатои ченкунӣ метавонад боиси он шавад, ки коэффисиентҳо таъсири воқеиро камтар нишон диҳанд.

Баръакс, агар расонаҳо рӯйдодҳои нодир ва драмавиро аз ҳад зиёд намоён кунанд, бинобар таъсирҳои salience ё availability робитаи баҳогузоришуда метавонад аз таъсири воқеии физикӣ баландтар намояд.

Азбаски таҳқиқот тарҳи мустақими муқобиливоқеиро аз нишондиҳандаҳои физикӣ дар бар намегирад, он возеҳ мегӯяд, ки самти умумии ин ғаразро пешакӣ муайян кардан мумкин нест.

Оё натиҷаҳоро бевосита ба кишварҳои дигар умумӣ кардан мумкин аст?

Не. Натиҷаҳо барои муҳити миллии хабарии ИМА, сохтори иқтисодӣ ва давраи 2000-2025 эътибор доранд. Шабакаҳои иҷтимоӣ, системаҳои хабарии маҳаллӣ ё сохторҳои дигари расонаӣ метавонанд ҳамон рӯйдодҳои иқлимиро ба таври дигар инъикос кунанд.

Осебпазирии иқлимӣ, сохтори иқтисодӣ ва институтҳои сиёсӣ метавонанд дар кишварҳои гуногун самт ва андозаи натиҷаҳоро тағйир диҳанд. Аз ин рӯ, манбаъ таъкид мекунад, ки умумисозии мустақим ба кишварҳои дигар набояд анҷом дода шавад.

Пешниҳодҳо барои таҳқиқоти оянда

Таҳқиқоти манбаъ се самти муҳими таҳқиқотро пешниҳод мекунад:

1. Омӯзиши якҷояи нишондиҳандаҳои хатари иқлимии бар хабар асосёфта бо аномалияҳои ҳарорат, басомади тӯфонҳо, майдони сӯхтор ва дигар нишондиҳандаҳои физикии воқеии иқлим дар як модел.
2. Таҳияи моделҳои сохтории макроиқтисодӣ, ба монанди DSGE, ки дарки хатари иқлимӣ, номуайянӣ ва каналҳои интизориро ба таври возеҳ ифода мекунанд.
3. Санҷиши устувории нишондиҳандаи LED бо усулҳои алтернативии истихроҷи омилҳои ниҳонӣ, ба монанди моделҳои омили динамикӣ ё Independent Component Analysis, ба ҷои PCA.

Натиҷаи умумии илмии таҳқиқот

Вокуниши шароити тиҷоратии ИМА ба хатарҳои иқлимӣ яксон нест. Таҳқиқоти манбаъ нишон медиҳад, ки категорияҳои хатари физикӣ ва гузариш ҳатто дар дохили худ бояд ҷудо карда шаванд.

Шиддати хабарҳои гармшавии глобалӣ ҳамчун фишоре менамояд, ки оҳиста рушд мекунад ва дар дарозмуддат робитаи манфии устувор нишон медиҳад. Шиддати хабарҳои офатҳои табиӣ бошад бо бадшавии қавӣ, вале муваққатитари кӯтоҳмуддат алоқаманд аст.

Хабарҳои сиёсати иқлимии ИМА ҳам дар кӯтоҳмуддат ва ҳам дар дарозмуддат робитаи манфӣ нишон медиҳанд. Манбаъ арзёбӣ мекунад, ки ин метавонад бештар бо номуайянии танзимӣ ва фишори баҳсҳои доимии сиёсӣ ба сармоягузорӣ ва банақшагирӣ мувофиқ бошад, на бо самти худи сиёсат.

Ҳамоишҳои байналмилалии иқлим дар кӯтоҳмуддат таъсири мусбати боэътимод нишон намедиҳанд, аммо дар дарозмуддат робитаи мусбати заифтар ва дар марзи аҳамиятнокӣ нишон медиҳанд. Ин натиҷа бо он мувофиқ аст, ки ҳамоҳангсозии байналмилалӣ метавонад пешгӯишавандагии сиёсатро дар тӯли вақт дастгирӣ кунад, аммо далели қавии сабабият нест.

Аз ин рӯ, паёми асосии сиёсатии таҳқиқот “ба ҳамаи хатарҳои иқлимӣ яксон ҷавоб деҳ” нест. Барои офатҳои шадиди табиӣ устувории босуръати иқтисодӣ ва қобилияти вокуниш ба офат лозим аст, дар ҳоле ки барои хатарҳои музмини гармшавии глобалӣ сиёсатҳои дарозмуддати мутобиқшавӣ ва коҳиш; барои хатарҳои гузариш бошад чорчӯбаҳои сиёсати равшан, пайгирона ва пешгӯишаванда муҳиманд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслии таҳқиқот: How Do US Business Conditions Respond to Climate Risks?

Муаллифон: Walid M. A. Ahmed; Mohamed A. E. Sleem; Amal Al-Masafri.

Corresponding author: Walid M. A. Ahmed.

Муассисаҳо: Department of Management, Ahmed Bin Mohammed Military College, Doha, Qatar; Finance Department, Business Division, Higher Colleges of Technology, Abu Dhabi, United Arab Emirates.

Маҷалла: Economies

Ношир: MDPI, Basel, Switzerland

Сабти библиографӣ: Economies 2026, 14, 210

DOI: 10.3390/economies14060210

Санаи ирсол: 8 Апрел 2026

Санаи бозбинӣ: 20 Май 2026

Санаи қабул: 22 Май 2026

Санаи нашр: 5 Июн 2026

Навъи манбаъ: Мақолаи таҳқиқоти эконометрикӣ бо додаҳои моҳонаи силсилаи вақти ИМА.

Давраи омӯхташуда: Январи 2000-январи 2025.

Шумораи мушоҳидаҳо: 301 мушоҳидаи моҳона.

Тағйирёбандаи асосии вобаста: Aruoba-Diebold-Scotti Business Conditions Index (ADS).

Нишондиҳандаҳои асосии тавзеҳӣ: Global warming (GLW), natural disasters (NAD), US climate policy actions and debate (USCP), international climate summits (INS) нишондиҳандаҳои хатари бар хабар асосёфта.

Омили назоратии иқтисодӣ: Нишондиҳандаи Latent Economic Dynamics (LED), ки аз 18 нишондиҳандаи макро-молиявӣ, sentiment ва иқтисоди воқеӣ бо PCA ҳосил шудааст. Тибқи меъёри Kaiser панҷ компоненти асосии аввал бо қимати хосашон аз 1 боло нигоҳ дошта шуда, ин компонентҳо %83,0-и дисперсияи умумиро шарҳ додаанд.

Усули асосии эконометрикӣ: Principal Component Analysis + Fourier Bootstrap Autoregressive Distributed Lag модели.

Санҷишҳои марҳилаи аввали силсилаи вақт: BDS nonlinearity тести ва Fourier ADF санҷиши решаи воҳид.

Қоидаи қарори Cointegration: Санҷиши умумии F, санҷиши t-и тағйирёбандаи вобаста ва санҷиши F-и тағйирёбандаҳои мустақили McNown дар якҷоягӣ коинтегратсияро дастгирӣ мекунанд.

Сохтори оптималии таъхири ARDL: (3, 1, 3, 2, 1, 3).

Устувории модел: Санҷишҳои CUSUM ва CUSUMSQ дар ҳудудҳои %5 боқӣ мондаанд.

Огоҳии санҷиши ташхисӣ: Санҷишҳои Breusch-Godfrey, Breusch-Pagan ва Ramsey RESET мушкили равшан нишон надодаанд. Санҷиши Jarque-Bera фарзияи тақсимоти нормалии боқимондаҳоро рад кардааст.

Маблағгузорӣ: Таҳқиқот маблағгузории беруна нагирифтааст.

Кумитаи ахлоқ: Татбиқ намешавад.

Розигии огоҳона: Татбиқ намешавад.

Дастрасии додаҳо: Гуфта мешавад, ки додаҳои асоси натиҷаҳо бо дархости асоснок аз corresponding author дастрас карда мешаванд.

Саҳми муаллифон: W.M.A.A.: консептуализатсия, методология, танзими додаҳо, таҳқиқот, таҳлили формалӣ, тарҳи аввал, визуализатсия, supervision, бозбинӣ ва таҳрир. M.A.E.S.: консептуализатсия, танзими додаҳо, таҳлили формалӣ, визуализатсия, бозбинӣ ва таҳрир. A.A.-M.: консептуализатсия, танзими додаҳо, таҳқиқот, таҳлили формалӣ, бозбинӣ ва таҳрир. Гуфта мешавад, ки ҳамаи муаллифон версияи нашршударо хонда ва тасдиқ кардаанд.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон набудани бархӯрди манфиатҳоро изҳор кардаанд.

Литсензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Маҳдудиятҳои асосии методологӣ: Нишондиҳандаҳои иқлимии истифодашуда зарарҳои физикии воқеан рухдода ё сахтгирии мустақими сиёсат нестанд, балки нишондиҳандаҳои дарки хатари бар хабар асосёфта мебошанд. Номувофиқии шиддати хабарҳо бо рӯйдодҳои физикӣ аз ҷиҳати вақт ва андоза метавонад ғарази ченкуниро ба вуҷуд орад. Намоёнии расонаӣ метавонад бо дигар шароити макро-молиявӣ, аз қабили sentiment-и иқтисодӣ ва номуайянии сиёсӣ низ алоқаманд бошад. Таҳқиқот тарҳи силсилаи вақти reduced-form мебошад ва ҳамаи механизмҳои сохтории макроиқтисодиро, ки аз дарки хатари иқлим ба шароити тиҷоратӣ мебаранд, мустақиман модел намекунад. Натиҷаҳо хоси муҳити миллии хабарии ИМА ва давраи 2000-2025 мебошанд; ба кишварҳои дигар ё экосистемаҳои гуногуни расонаӣ мустақиман умумӣ карда нашаванд.