Fourier Avtoregressiv Taqsimlangan Kechikish Modeli (Fourier Autoregressive Distributed Lag, Fourier ARDL/FARDL) o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi qisqa va uzoq muddatli munosabatlarni baholashda noma’lum va vaqt davomida silliq rivojlanadigan tarkibiy o‘zgarishlarni Fourier hadlari orqali modellashtira oladigan vaqt qatori yondashuvidir. Walid M. A. Ahmed, Mohamed A. E. Sleem va Amal Al-Masafri tomonidan olib borilgan tadqiqot idrok etilgan iqlim xatarlarining AQShdagi real iqtisodiy faoliyat bilan bog‘liqligini 2000-yil yanvaridan 2025-yil yanvarigacha bo‘lgan davrdagi 301 oylik kuzatuv asosida o‘rganadi.

AQShdagi biznes sharoitlari Aruoba-Diebold-Scotti Business Conditions Index (ADS) bilan ifodalanadi. ADS haftalik dastlabki ishsizlik sug‘urtasi arizalari, oylik qishloq xo‘jaligidan tashqari bandlik, sanoat ishlab chiqarishi, transfer to‘lovlarisiz real shaxsiy daromad, real ishlab chiqarish va savdo sotuvlari hamda choraklik real YAIM ko‘rsatkichlarini dinamik faktor modeli doirasida birlashtiradigan real vaqt iqtisodiy faoliyat ko‘rsatkichidir. Indeksning musbat qiymatlari trenddan yuqori iqtisodiy ko‘rsatkichlarni, manfiy qiymatlari esa trenddan past yoki qisqarish yo‘nalishidagi sharoitlarni ko‘rsatadi.

Tadqiqotda iqlim xatari to‘rtta alohida yangilikka asoslangan ko‘rsatkich bilan o‘lchanadi: global isish haqidagi yangiliklar intensivligi (GLW), tabiiy ofatlar haqidagi yangiliklar intensivligi (NAD), AQSh iqlim siyosati bo‘yicha harakatlar va munozaralar (USCP) hamda xalqaro iqlim sammitlari (INS). GLW va NAD jismoniy xavf idrokini, USCP va INS esa o‘tish xavfi idrokini ifodalaydi. Biroq bu ko‘rsatkichlar yuz bergan harorat o‘zgarishini, bevosita ofat zararini yoki amalda qo‘llanilgan siyosat qat’iyligini o‘lchamaydi; ular Reuters xabarlaridagi mazmun va intensivlikdan hosil qilingan istiqbolga yo‘naltirilgan axborot, kutilmalar, noaniqlik va sentiment ko‘rsatkichlaridir.

Fourier-ARDL natijalariga ko‘ra iqlim xatarlarining AQSh biznes sharoitlari bilan aloqasi xavf turi va vaqt ufqiga qarab sezilarli darajada farq qiladi. Global isish haqidagi yangiliklar intensivligining qisqa muddatli ta’siri statistik jihatdan ahamiyatli emas; aksincha, uzoq muddatli koeffitsiyent −0,424 bo‘lib, %1 darajada ahamiyatlidir. Bu natija global isishga oid yangiliklar intensivligi qisqa muddatli zarbadan ko‘ra vaqt davomida to‘planib boradigan va biznes sharoitlariga barqaror manfiy bosim bilan bog‘liq ko‘rsatkich ekanini ko‘rsatadi.

Tabiiy ofatlar haqidagi yangiliklar intensivligi boshqacha profilga ega. Qisqa muddatli koeffitsiyent −0,391 bo‘lib, %5 darajada ahamiyatlidir; uzoq muddatli koeffitsiyent −0,117 bo‘lsa-da, ahamiyatli emas. Shunga ko‘ra, tabiiy ofatlarga oid yangiliklar intensivligi biznes sharoitlarining tez yomonlashuvi bilan bog‘liq bo‘lsa, bu ta’sirning uzoq muddatda barqaror ekaniga statistik dalil yo‘q.

O‘tish xatarlarida ham yagona natija mavjud emas. AQSh iqlim siyosati haqidagi yangiliklar intensivligi qisqa muddatda −0,563, uzoq muddatda esa −0,327 koeffitsiyent bilan ahamiyatli va manfiydir. Bunga qarshi ravishda xalqaro iqlim sammitlarining qisqa muddatli koeffitsiyenti +0,175 bo‘lib, ahamiyatsiz; uzoq muddatli koeffitsiyenti esa +0,295 bo‘lib, faqat %10 darajada ahamiyatlidir. Tadqiqot bu holat xalqaro muvofiqlashtirish vaqt davomida siyosatning oldindan aytib bo‘lishini qo‘llab-quvvatlashi mumkinligi bilan mos kelishi mumkinligini muhokama qiladi.

Tadqiqotning asosiy xabari “iqlim xatari”ni yagona bir xil o‘zgaruvchi sifatida baholamaslik kerakligidir. Surunkali global isish idroki, keskin tabiiy ofat yangiliklari, milliy iqlim siyosati noaniqligi va xalqaro iqlim muvofiqlashtirishi bir xil iqtisodiy javobni yuzaga keltirmaydi.

Iqlim xatari bilan biznes sharoitlari o‘rtasidagi munosabat nega muhim?

Iqlim o‘zgarishi faqat ekologik muammo emas. Jismoniy xatarlar va past uglerodli iqtisodiyotga o‘tish jarayoni investitsiya, ishlab chiqarish, ta’minot zanjirlari, energiya xarajatlari, sug‘urta xarajatlari, moliyalashtirish shartlari, iste’molchilar ishonchi va uzoq muddatli o‘sishga ta’sir qilishi mumkin.

Jismoniy iqlim xatarlari ekstremal ob-havo hodisalari, dengiz sathining ko‘tarilishi va uzoq muddatli iqlim naqshlaridagi o‘zgarishlardan kelib chiqadigan iqtisodiy yo‘qotishlarni qamrab oladi. O‘tish xatarlari esa past uglerodli iqtisodiyotga o‘tish paytida yuzaga keladigan tartibga solish o‘zgarishlari, texnologik transformatsiya va uglerod sig‘imi yuqori aktivlarning qayta narxlanishi kabi iqtisodiy moslashuv jarayonlaridan kelib chiqadi.

Shu bilan birga, kompaniyalar va investorlarning iqtisodiy qarorlari faqat yuz bergan voqealarga javob bermaydi. Kelajakda kutilayotgan tartibga solish choralari, ehtimoliy ofatlar yoki ortib borayotgan iqlim noaniqligi hali yuz bermasdan turib ham investitsiya, ishlab chiqarish va bandlik qarorlarini o‘zgartirishi mumkin. Manba tadqiqot shu sababli kutilmalar va axborot kanalini markazga qo‘yadi.

Tadqiqotdagi iqlim xatari ko‘rsatkichlari haqiqiy iqlim zararlarini o‘lchaydimi?

Yo‘q. Tadqiqotdagi GLW, NAD, USCP va INS ko‘rsatkichlari Reuters yangiliklaridan hosil qilingan yangilikka asoslangan indekslardir. Ular yuz bergan jismoniy zararlar yoki kuzatilgan siyosat qat’iyligining bevosita o‘lchovi emas, balki iqlimga oid rivojlanishlarning yangilik muhitidagi ko‘rinuvchanligi va shu orqali idrok etilgan yoki kutilayotgan xatarlarni ifodalaydi.

Faccini va hammualliflari ishlab chiqqan ma’lumotlar to‘plami taxminan 13 million Reuters maqolasidan boshlanadi. “Climate change” va “global warming” kabi asosiy tushunchalar yordamida taxminan 34.000 iqlimga oid hujjat ajratilgan. Latent Dirichlet Allocation (LDA) orqali 25 tematik tuzilma olingan va keyin iqtisodiy/moliyaviy talqin qilinuvchanlik hisobga olinib, to‘rtta asosiy iqlim xatari ko‘rsatkichiga aylantirilgan.

ADS biznes sharoitlari indeksi nimani ko‘rsatadi?

Aruoba-Diebold-Scotti Business Conditions Index AQShdagi real iqtisodiy faoliyatni yuqori chastotada kuzatish uchun yaratilgan kompozit ko‘rsatkichdir. Indeks turli chastotalardagi oltita makroiqtisodiy o‘zgaruvchini umumiy dinamik faktor tuzilmasida birlashtiradi:

• dastlabki ishsizlik sug‘urtasi arizalari,
• qishloq xo‘jaligidan tashqari bandlik,
• sanoat ishlab chiqarishi,
• transfer to‘lovlarisiz real shaxsiy daromad,
• real ishlab chiqarish va savdo sotuvlari,
• real YAIM.

ADS indeksi o‘rtachasi nol bo‘ladigan tarzda standartlashtirilgan. Noldan yuqori qiymatlar trenddan yuqori biznes sharoitlarini, noldan past qiymatlar esa trenddan past yoki qisqarish yo‘nalishidagi iqtisodiy sharoitlarni ifodalaydi.

Manba tadqiqotning 2000-2025 davriga oid ADS vaqt qatori 2001-yildagi dot-com qisqarishini, 2007-2009 Global Moliyaviy Inqirozni va ayniqsa 2020-yildagi COVID-19 davrida kuzatilgan favqulodda pasayishni aniq ko‘rsatadi. Fourier yondashuvi tanlanishining sabablaridan biri ham shunday katta tarkibiy harakatlarni oldindan belgilangan uzilish sanalaridan foydalanmasdan modellashtira olishidir.

Nazorat o‘zgaruvchilari nega bitta PCA faktorida birlashtiriladi?

AQSh biznes sharoitlariga faqat iqlim yangiliklari ta’sir qilmaydi. Foiz stavkalari, kredit xatari, moliyaviy stress, iste’molchilar ishonchi, kichik biznes kutilmalari, volatillik, geosiyosiy xavf, uy-joy bozori va mehnat bozori kabi ko‘plab o‘zgaruvchilar ham iqtisodiy faoliyatga ta’sir qilishi mumkin.

Bu o‘zgaruvchilarning barchasini ayni Fourier-ARDL modeliga alohida-alohida kiritish ortiqcha parametrlashtirish va multikolinearlik muammosiga olib kelishi mumkinligi sababli tadqiqot Asosiy Komponentlar Tahlili (Principal Component Analysis, PCA)dan foydalanadi.

PCA oldidan tegishli nazorat qatorlari tabiiy logarifm yoki teskari giperbolik sinus transformatsiyasidan o‘tkazilgan, so‘ng o‘rtachasi nol va standart og‘ishi bir bo‘ladigan qilib standartlashtirilgan:

\[ Z=\frac{X-\mu}{\sigma} \]

PCA standartlashtirilgan o‘zgaruvchilarni o‘zaro korrelyatsiyasiz asosiy komponentlarga aylantiradi. Kaiser mezoniga ko‘ra faqat xos qiymati 1 yoki undan yuqori bo‘lgan komponentlar saqlab qolingan.

Dastlabki besh komponent umumiy dispersiyaning taxminan %83'ini tushuntiradi. PC1ning o‘zi %36,3 ulush bilan eng katta umumiy dispersiyani ifodalaydi.

Tadqiqot faqat PC1dan foydalanish o‘rniga besh komponentni ular tushuntirgan dispersiyaga ko‘ra vaznlantirib, Latent Economic Dynamics (LED) deb ataladigan kompozit iqtisodiy holat ko‘rsatkichini yaratadi:

\[ LED'_t=\sum_{j=1}^{k}W_jPC_{jt} \]

va

\[ W_j=\frac{\delta_j}{\sum_{j=1}^{k}\delta_j} \]

Bu yerda \(\delta_j\) tegishli asosiy komponentning xos qiymatidir. So‘ng ko‘rsatkich min-max normallashtirish orqali 0-1 oralig‘iga o‘tkaziladi:

\[ LED_t= \frac{LED'_t-\min(LED'_t)} {\max(LED'_t)-\min(LED'_t)} \]

Fourier ARDL nega klassik chiziqli model o‘rniga tanlandi?

Tadqiqotdagi qatorlar nochiziqli tuzilmalar, ekstremal qiymatlar va yirik iqtisodiy uzilishlarni o‘z ichiga oladi. BDS testida ADS, to‘rtta iqlim xatari ko‘rsatkichi va LED uchun mustaqil va bir xil taqsimlanish farazi tekshirilgan barcha embedding o‘lchamlarida %1 darajada rad etiladi. Bu natija qatorlarda oddiy chiziqli modellar qamrab ololmaydigan murakkab dinamikalar mavjudligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Fourier ADF birlik ildiz testi natijasida ADS, GLW, NAD, INS va LED darajada stasionar emas, biroq birinchi farqda stasionar; ya’ni I(1). USCP esa darajada stasionar, I(0), deb topilgan. O‘zgaruvchilarning hech biri I(2) emas. I(0) va I(1) qatorlarining birgalikda mavjudligi ARDL yondashuvining foydalanish shartlariga mos keladi.

Uzoq muddatli model

Tadqiqotning asosiy uzoq muddatli munosabati:

\[ Y_t = C_0+ \beta_1GLW_t+ \beta_2NAD_t+ \beta_3USCP_t+ \beta_4INS_t+ \beta_5LED_t+ \varepsilon_t \]

ko‘rinishidadir. Bu yerda \(Y_t\) ADS biznes sharoitlari indeksidir.

Fourier tarkibiy o‘zgarish komponenti

Standart ARDL yondashuvining muhim cheklovlaridan biri uzoq namunalar ichida tarkibiy uzilishlarni yetarli ifodalay olmasligidir. Fourier-ARDL uzilish sanasini oldindan belgilash o‘rniga past chastotali sinus va kosinus hadlari bilan silliq tarkibiy o‘zgarishlarni taxminiy modellashtiradi:

\[ d(t)= \sum_{k=1}^{n}\zeta_k \sin\left(\frac{2\pi kt}{T}\right) + \sum_{k=1}^{n}\xi_k \cos\left(\frac{2\pi kt}{T}\right) \]

Tadqiqotda ortiqcha moslashuvni oldini olish uchun faqat bir juft sinus-kosinus hadi ishlatiladi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Namuna va ma’lumotlarni qayta ishlash

Tadqiqot 2000-yil yanvar-2025-yil yanvar davrini qamrab oladigan 301 oylik kuzatuvdan foydalanadi. Ayrim ma’lumot qatorlari kunlik, ayrimlari oylik bo‘lgani sababli kunlik kuzatuvlar oylik chastotaga o‘tkazilganda har oyning kunlik qiymatlari medianasi olingan.

Vaqt qatorlarining teng oraliqli tuzilishini saqlash uchun yetishmayotgan kuzatuvlarda chiziqli interpolatsiya qo‘llangan.

ADS indeksi Federal Reserve Bank of Philadelphia Real-Time Data Research Centerdan olingan. Iqlim xatari ko‘rsatkichlari Faccini va hammualliflari Reuters yangiliklaridan tuzgan ma’lumotlar to‘plamiga asoslanadi. Nazorat o‘zgaruvchilari Federal Reserve Economic Data, Office of Financial Research, CBOE, NFIB, siyosat noaniqligi ma’lumotlar bazalari va boshqa tegishli iqtisodiy/moliyaviy ma’lumot manbalaridan jamlangan.

Nazorat o‘zgaruvchilarining uch guruhi

Kointegratsiya testi

Akaike Axborot Mezoni bo‘yicha optimal Fourier-ARDL kechikish tuzilmasi:

(3, 1, 3, 2, 1, 3)

deb belgilangan.

Har uch test tegishli nol gipotezani %1 darajada rad etishi ADS, iqlim xatari ko‘rsatkichlari va LED o‘rtasida barqaror uzoq muddatli munosabat mavjudligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Qisqa va uzoq muddatli Fourier-ARDL natijalari

*** p < 0,01; ** p < 0,05; * p < 0,10.

Global isish yangiliklari intensivligi: zaif qisqa muddat, kuchli uzoq muddat

GLWning qisqa muddatli koeffitsiyenti −0,183, biroq statistik jihatdan ahamiyatli emas. Shu sababli manba tadqiqot global isish yangiliklaridagi oylik o‘zgarish ADSga ishonchli bir zumlik ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatmaydi.

Uzoq muddatda esa koeffitsiyent −0,424 bo‘lib, %1 darajada ahamiyatlidir. Manba talqiniga ko‘ra global isishga oid doimiy yangilik ko‘rinuvchanligi keskin qisqarishdan ko‘ra unumdorlik, investitsiya, kelajakka oid noaniqlik va ehtiyotkor xatti-harakatlar orqali vaqt davomida to‘planadigan bosim bilan mos keladi.

Biroq tadqiqot bu koeffitsiyent “global harorat bir birlik ko‘tarilganda ADS 0,424 pasayadi” degani emasligini aniq ta’kidlaydi; o‘zgaruvchi haroratning o‘zi emas, yangilikka asoslangan GLW indeksidir.

Tabiiy ofat yangiliklari: kuchli, ammo vaqtinchalik yomonlashuv

NAD qisqa muddatda −0,391 koeffitsiyentga ega va %5 darajada ahamiyatlidir. Manba NADning bir birlikka oshishi boshqa shartlar o‘zgarmaganda keyingi oylik biznes sharoitlarida o‘rtacha 0,391 punkt pasayish bilan bog‘liqligini bildiradi.

Uzoq muddatli koeffitsiyent −0,117 bo‘lsa-da, statistik jihatdan ahamiyatli emas. Bu natija ofat yangiliklarining iqtisodiy faoliyatga salbiy ta’siri ko‘proq oldindan yuklangan va vaqtinchalik ekanini; tiklanish va qayta qurish jarayonlari bilan uzoq muddatda so‘nishini ko‘rsatadi.

AQSh iqlim siyosati yangiliklari: qisqa va uzoq muddatda manfiy

USCP to‘rtta iqlim xatari ko‘rsatkichi ichida ham qisqa, ham uzoq muddatda statistik jihatdan ahamiyatli manfiy munosabat ko‘rsatadigan o‘zgaruvchidir.

Qisqa muddatli koeffitsiyent:

−0,563; p < 0,05

Uzoq muddatli koeffitsiyent:

−0,327; p < 0,05

Manba bu topilmani bevosita “iqlim siyosati iqtisodiyotga zarar yetkazadi” deb talqin qilmaydi. USCP indeksi siyosat yo‘nalishidan ko‘ra siyosiy harakatlar va munozaralarga oid yangilik ko‘rinuvchanligini va shu orqali tartibga soluvchi noaniqlik kanalini qamrab oladi.

Tadqiqotning siyosiy muhokamasida alohida ta’kidlangan nuqta shuki, o‘tish xavfidagi bosim siyosat qat’iyligidan ko‘ra siyosatning oldindan aytib bo‘lmasligi va noaniqligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Aniq joriy etish taqvimlari va barqaror tartibga solish doiralari iqtisodiy subyektlarning uzoq muddatli investitsiya rejalashtirishini osonlashtirishi mumkin.

Xalqaro iqlim sammitlari: zaif, ammo boshqa yo‘nalishdagi uzoq muddatli munosabat

INSning qisqa muddatli koeffitsiyenti +0,175 bo‘lib, statistik jihatdan ahamiyatli emas. Demak, sammit yangiliklari biznes sharoitlarida ishonchli bir zumlik yaxshilanish yaratadi, deb aytib bo‘lmaydi.

Uzoq muddatli koeffitsiyent esa +0,295 bo‘lib, faqat %10 darajada ahamiyatlidir. Manba buni ehtiyotkorlik bilan xalqaro muvofiqlashtirish vaqt davomida yanada barqaror va oldindan aytib bo‘ladigan siyosiy muhitga hissa qo‘shishi mumkinligi bilan mos keladigan topilma sifatida baholaydi.

%10 ahamiyatlilik darajasi sababli bu natija GLW yoki USCP natijalari kabi kuchli statistik dalilga ega emas.

LED iqtisodiy faktorining ta’siri

PCAdan hosil qilingan LED ko‘rsatkichi ham qisqa, ham uzoq muddatda musbat va ahamiyatlidir:

• qisqa muddat: +0,306, p < 0,05;
• uzoq muddat: +0,264, p < 0,01.

Bu natija kuchli makro-moliyaviy sharoitlar, yanada ijobiy sentiment, mehnat bozori va real sektor sharoitlari ADS bilan musbat bog‘liqligini tasdiqlaydi.

Xatoni tuzatish mexanizmi

Xatoni tuzatish hadining koeffitsiyenti:

ECT_t−1 = −0,561; p < 0,01

deb baholangan. Manfiy va statistik jihatdan kuchli koeffitsiyent uzoq muddatli muvozanat munosabati barqarorligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Manba talqiniga ko‘ra qisqa muddatli nomuvozanatning taxminan %56'i bir oy ichida tuzatiladi. Matematik jihatdan bu tezlik to‘liq yaqinlashuv taxminan 1,8 oy miqyosida sodir bo‘lishini anglatadi.

Model samaradorligi va diagnostika testlari

CUSUM va CUSUMSQ qatorlari manba 5-rasmda %5 kritik chegaralar ichida qoladi; bu natija baholangan koeffitsiyentlar namuna bo‘ylab barqaror ekaniga dalil beradi.

Manba 6-rasmdagi haqiqiy va bashorat qilingan ADS qatorlari ham model asosiy harakatlar va burilish nuqtalarini umuman yaxshi qamrab olishini ko‘rsatadi. Biroq ayniqsa COVID-19 kabi ekstremal iqtisodiy stress davrlarida haqiqiy va bashorat qilingan qiymatlar o‘rtasida og‘ishlar kuzatiladi.

Tadqiqot iqlim xatarlari biznes sharoitlariga sababiy ta’sir qilishini isbotlaydimi?

Yo‘q. Tadqiqot kuchli dinamik va uzoq muddatli munosabatlarni ko‘rsatadi, biroq dizayn bevosita jismoniy iqlim zarbalariga asoslangan eksperimental yoki qarshi-faktual sababiylik dizayni emas. Ishlatilgan ko‘rsatkichlar media ko‘rinuvchanligi va idrok etilgan iqlim xatarlarini o‘lchaydi.

Yangiliklar intensivligi yuz bergan jismoniy hodisalardan boshqacha harakat qilishi mumkin. Yirik dovul qisqa vaqt ichida juda kuchli media e’tiborini yuzaga keltirishi mumkin, holbuki uzoq muddatli harorat o‘zgarishi yoki dengiz sathining ko‘tarilishi iqtisodiy jihatdan muhim bo‘lsa-da, kamroq yoritilishi mumkin.

Xuddi shuningdek, iqlim siyosati yoki xalqaro sammitlar haqidagi yangiliklar haqiqiy siyosat o‘zgarishisiz siyosiy munozaralar, ilmiy hisobotlar yoki ijtimoiy harakatlar sababli ham ko‘payishi mumkin.

Shu sababli manba koeffitsiyentlar kelajakda kutilayotgan iqlim zarari, noaniqlik, sentiment, ehtiyotkor xatti-harakat va media ko‘rinuvchanligining qo‘shma ta’sirlarini o‘z ichiga olishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Yangilikka asoslangan o‘lchov qanday og‘ishlarni yuzaga keltirishi mumkin?

Agar media ko‘rinuvchanligi jismoniy hodisalarni kechikib yoki to‘liq bo‘lmagan tarzda aks ettirsa, o‘lchash xatosi koeffitsiyentlarning haqiqiy ta’sirni pastroq ko‘rsatishiga olib kelishi mumkin.

Aksincha, media noyob va dramatik hodisalarni haddan tashqari ko‘rinadigan qilsa, salience yoki availability ta’sirlari sababli baholangan munosabat haqiqiy jismoniy ta’sirdan yuqori ko‘rinishi mumkin.

Tadqiqot jismoniy ko‘rsatkichlardan tuzilgan bevosita qarshi-faktual dizaynni o‘z ichiga olmagani uchun bu og‘ishning umumiy yo‘nalishini oldindan aniqlab bo‘lmasligini ochiq aytadi.

Natijalarni boshqa mamlakatlarga bevosita umumlashtirish mumkinmi?

Yo‘q. Topilmalar AQShning milliy yangilik muhiti, iqtisodiy tuzilishi va 2000-2025 davri uchun amal qiladi. Ijtimoiy media, mahalliy yangilik tizimlari yoki boshqacha media tuzilmalari bir xil iqlim hodisalarini boshqacha aks ettirishi mumkin.

Iqlim zaifligi, iqtisodiy tuzilma va siyosat institutlari turli mamlakatlarda natijalarning yo‘nalishi va kattaligini o‘zgartirishi mumkin. Manba shu sababli boshqa mamlakatlarga bevosita umumlashtirish qilinmasligi kerakligini ta’kidlaydi.

Kelajak tadqiqotlari bo‘yicha takliflar

Manba tadqiqot uchta muhim tadqiqot yo‘nalishini taklif qiladi:

1. Yangilikka asoslangan iqlim xatari ko‘rsatkichlari bilan harorat anomaliyalari, dovul chastotasi, yong‘in maydoni va shunga o‘xshash yuz bergan jismoniy iqlim ko‘rsatkichlarini ayni modelda birgalikda o‘rganish.
2. Iqlim xatari idroki, noaniqlik va kutilmalar kanallarini aniq ifodalovchi DSGE kabi tarkibiy makroiqtisodiy modellarni ishlab chiqish.
3. PCA o‘rniga dinamik faktor modellari yoki Independent Component Analysis kabi muqobil yashirin faktor ajratish usullari orqali LED ko‘rsatkichining mustahkamligini sinash.

Tadqiqotning umumiy ilmiy xulosasi

AQSh biznes sharoitlarining iqlim xatarlariga javobi bir xil emas. Manba tadqiqot jismoniy va o‘tish xavfi kategoriyalarini hatto o‘z ichida ham ajratish kerakligini ko‘rsatadi.

Global isish yangiliklari intensivligi sekin rivojlanadigan va uzoq muddatda barqaror manfiy munosabat ko‘rsatadigan bosim ko‘rinishidadir. Tabiiy ofat yangiliklari intensivligi esa kuchli, biroq vaqtinchalikroq qisqa muddatli yomonlashuv bilan bog‘liq.

AQSh iqlim siyosati yangiliklari ham qisqa, ham uzoq muddatda manfiy munosabat ko‘rsatadi. Manba bu holat siyosat yo‘nalishidan ko‘ra tartibga soluvchi noaniqlik va uzluksiz siyosiy munozaralarning investitsiya va rejalashtirishga bosimi bilan mos bo‘lishi mumkinligini baholaydi.

Xalqaro iqlim sammitlari qisqa muddatda ishonchli musbat ta’sir ko‘rsatmaydi, biroq uzoq muddatda zaifroq va chegaraviy ahamiyatli musbat munosabat namoyon qiladi. Bu topilma xalqaro muvofiqlashtirish siyosatning oldindan aytib bo‘lishini vaqt davomida qo‘llab-quvvatlashi mumkinligi bilan mos, ammo kuchli sababiylik dalili emas.

Shunday qilib, tadqiqotning asosiy siyosiy xabari “barcha iqlim xatarlariga bir xil tarzda javob ber” emas. Keskin tabiiy ofatlarga qarshi tez iqtisodiy chidamlilik va ofatlarga javob berish salohiyati zarur bo‘lsa, surunkali global isish xatarlari uchun uzoq muddatli moslashuv va yumshatish siyosatlari; o‘tish xatarlari uchun esa aniq, izchil va oldindan aytib bo‘ladigan siyosat doiralari muhimdir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot nomi: How Do US Business Conditions Respond to Climate Risks?

Mualliflar: Walid M. A. Ahmed; Mohamed A. E. Sleem; Amal Al-Masafri.

Corresponding author: Walid M. A. Ahmed.

Muassasalar: Department of Management, Ahmed Bin Mohammed Military College, Doha, Qatar; Finance Department, Business Division, Higher Colleges of Technology, Abu Dhabi, United Arab Emirates.

Jurnal: Economies

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland

Bibliografik yozuv: Economies 2026, 14, 210

DOI: 10.3390/economies14060210

Yuborilgan sana: 8 Aprel 2026

Qayta ko‘rib chiqilgan sana: 20 May 2026

Qabul qilingan sana: 22 May 2026

Nashr sanasi: 5 Iyun 2026

Manba turi: AQSh oylik vaqt qatori ma’lumotlari asosida olib borilgan ekonometrik tadqiqot maqolasi.

O‘rganilgan davr: 2000-yil yanvar-2025-yil yanvar.

Kuzatuvlar soni: 301 oylik kuzatuv.

Asosiy bog‘liq o‘zgaruvchi: Aruoba-Diebold-Scotti Business Conditions Index (ADS).

Asosiy tushuntiruvchi ko‘rsatkichlar: Global warming (GLW), natural disasters (NAD), US climate policy actions and debate (USCP), international climate summits (INS) yangilikka asoslangan xavf ko‘rsatkichlari.

Iqtisodiy nazorat faktori: 18 makro-moliyaviy, sentiment va real iqtisodiyot ko‘rsatkichidan PCA orqali yaratilgan Latent Economic Dynamics (LED) ko‘rsatkichi. Kaiser mezoniga ko‘ra xos qiymati 1dan yuqori bo‘lgan dastlabki besh asosiy komponent saqlangan va bu komponentlar umumiy dispersiyaning %83,0ini tushuntirgan.

Asosiy ekonometrik usul: Principal Component Analysis + Fourier Bootstrap Autoregressive Distributed Lag modeli.

Birinchi bosqich vaqt qatori tekshiruvlari: BDS nonlinearity testi va Fourier ADF birlik ildiz testi.

Cointegration qaror qoidasi: Umumiy F testi, bog‘liq o‘zgaruvchi t testi va McNown mustaqil-o‘zgaruvchilar F testining birgalikda kointegratsiyani qo‘llab-quvvatlashi.

Optimal ARDL kechikish tuzilmasi: (3, 1, 3, 2, 1, 3).

Model barqarorligi: CUSUM va CUSUMSQ testlari %5 chegaralar ichida qolgan.

Diagnostika testi ogohlantirishi: Breusch-Godfrey, Breusch-Pagan va Ramsey RESET testlari aniq muammo ko‘rsatmagan. Jarque-Bera testi qoldiqlarning normal taqsimlanish farazini rad etgan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Etika qo‘mitasi: Qo‘llanilmaydi.

Xabardor rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Natijalar asosidagi ma’lumotlarni asosli talab asosida corresponding authordan olish mumkinligi bildirilgan.

Muallif hissalari: W.M.A.A.: konseptuallashtirish, metodologiya, ma’lumotlarni tartibga solish, tadqiqot, formal tahlil, dastlabki qoralama, vizuallashtirish, supervision, ko‘rib chiqish va tahrirlash. M.A.E.S.: konseptuallashtirish, ma’lumotlarni tartibga solish, formal tahlil, vizuallashtirish, ko‘rib chiqish va tahrirlash. A.A.-M.: konseptuallashtirish, ma’lumotlarni tartibga solish, tadqiqot, formal tahlil, ko‘rib chiqish va tahrirlash. Barcha mualliflar nashr etilgan versiyani o‘qib, tasdiqlagani bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy metodologik cheklovlar: Ishlatilgan iqlim ko‘rsatkichlari yuz bergan jismoniy zararlar yoki bevosita siyosat qat’iyligi emas, balki yangilikka asoslangan xavf idroki ko‘rsatkichlaridir. Yangiliklar intensivligining jismoniy hodisalar bilan vaqt va kattalik jihatidan mos kelmasligi o‘lchash og‘ishini yuzaga keltirishi mumkin. Media ko‘rinuvchanligi iqtisodiy sentiment va siyosiy noaniqlik kabi boshqa makro-moliyaviy sharoitlar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tadqiqot reduced-form vaqt qatori dizaynidir va iqlim xatari idrokidan biznes sharoitlariga olib boradigan barcha tarkibiy makroiqtisodiy mexanizmlarni bevosita modellashtirmaydi. Natijalar AQShning milliy yangilik muhiti va 2000-2025 davriga xos; boshqa mamlakatlar yoki turli media ekotizimlariga bevosita umumlashtirilmasligi kerak.