Фаунистикалык каттоо — мурда илимий жактан сүрөттөлгөн түрдүн белгилүү бир географиялык аймакта тастыкталган бар экенин документтештирген биологиялык таралуу каттоосу. Donard Geci жана анын изилдөөчүлөр тобу Косовонун ар кандай локалитеттеринен, жашоо чөйрөлөрүнөн жана микрохабитаттарынан чогултулган voucher үлгүлөрүн морфологиялык жактан изилдеп, өлкөнүн аймагында мурда катталбаган 40 жөргөмүш түрүн билдиришкен. Бул 40 каттоо ошол эле учурда 14 уруунун жана эки тукумдун Косово үчүн алгачкы каттоолорун камтыйт. Ошентип, өлкөнүн белгилүү жөргөмүш фаунасы 282 түрдөн 322 түргө көбөйгөн. Изилдөөнүн негизги чечмелөө чеги — үлгү алуу бүт өлкөнү стандартташтырылган бирдей интенсивдүүлүк менен камтыбагандыктан, 322 түрдү Косоводогу чыныгы жалпы ар түрдүүлүктүн толук баасы катары чечмелөөгө болбойт.

Изилдөө таксономиялык аныктоону жалаң habitus көрүнүшүнө негиздеген эмес. Эркектерде palpal склериттер, embolus, median apophysis, retrolateral tibial apophysis жана ага байланышкан түзүлүштөр; ургаачыларда эпигин, сперматекалар, копулятивдик каналдар жана тазаланган vulva морфологиясы түрлөрдү ажыратууда колдонулган. Ургаачы жыныс органдары зарыл болгон учурда диссекцияланып, %10 KOH менен тунукташтырылган.

Үлгүлөр кол менен чогултуу, pitfall тузактары, жалбырак төшөндүсүн элөө, sweep net, өсүмдүк/дарак бутактарын силкүү жана аспиратор сыяктуу бири-бирин толуктаган ыкмалар менен жыйналган. Бардык voucher материалдары %70 этанолдо сакталган, стереомикроскоп алдында изилденген жана University of Prishtina коллекциясына өткөрүлүп берилген.

Жаңы каттоолордун биогеографиялык курамы да ар түрдүү. Түштүк Европа жана Жер Ортолук деңиз мүнөзүндөгү таксондор менен катар салкын тоолуу, мелүүн, токой, саздуу жер, шалбаа, таштак каптал, айыл чарба аянты жана шаар паркы сыяктуу өтө ар кандай экологиялык шарттардан түрлөр бар. Бул түзүлүш Косовонун континенттик жана Жер Ортолук деңиз климаттык таасирлеринин ортосундагы өткөөл абалын жана жашоо чөйрөлөрүнүн гетерогендүүлүгүн чагылдырат.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Жөргөмүштөр кургактык экосистемаларынын чоң бөлүгүндө жалпыланган жырткыч катары кездешкен жана экологиялык азык тармактарында маанилүү роль ойногон өтө ар түрдүү муунак буттуулар тобу. Ошого карабастан, Балкан жарым аралындагы жөргөмүш изилдөөлөрүнүн географиялык бөлүштүрүлүшү тарыхый жактан бирдей болгон эмес.

Косово бул маалымат боштугу айкын болгон аймактардын бири. Мурунку изилдөөлөр өлкөдө эндемикалык жана биогеографиялык жактан маанилүү айрым таксондорду аныктаганына карабастан, кеңири таралган Балкан түрлөрүнүн Косоводогу чыныгы таралышы тууралуу маалымат үзүндү бойдон калган.

Ошондуктан бул изилдөөнүн маселеси “Косоводо канча жөргөмүш түрү бар?” деген суроого түздөн-түз статистикалык баа берүү эмес, талаа материалы менен ырастала турган жана мурда улуттук фаунада катталбаган түрлөрдү документтештирүү болуп саналат.

Бул изилдөөдөгү 40 каттоо илим үчүн жаңы 40 жөргөмүш түрүбү?

Жок. Булар мурда илимий жактан сүрөттөлгөн, бирок Косовонун аймагында мурда тастыкталган каттоосу жок түрлөрдүн өлкө үчүн алгачкы фаунистикалык каттоолору; изилдөө жаңы өлкөлүк таралуу каттоолорун берет, 40 жаңы түрдү сүрөттөбөйт.

“Өлкө үчүн алгачкы каттоо” эмне үчүн илимий жактан маанилүү?

Түрдүн белгилүү географиялык таралышы биогеография, коргоо биологиясы, жашоо чөйрөлөрүнүн байланыштары жана регионалдык фауналарды салыштыруунун негизги маалымат катмарларынын бири. Картада бош көрүнгөн өлкө түр чынында жок аймак да болушу мүмкүн; жөн гана жетиштүү изилденбеген аймак да болушу мүмкүн.

Бул изилдөөдө кеңири таралган көптөгөн Европа же Батыш Палеарктика түрлөрүнүн Косоводо биринчи жолу документтештирилиши, булак авторлорунун чечмелөөсүнө ылайык, экинчи мүмкүнчүлүктүн маанилүү экенин көрсөтөт: мурдагы жоктук каттоолорунун бир бөлүгү чыныгы биологиялык жоктуктан эмес, тарыхый үлгү алуу жетишсиздигинен келип чыккан болушу мүмкүн.

Косовонун белгилүү жөргөмүш фаунасындагы сандык өзгөрүү

Бул жердеги “изилдөөгө чейин” уруу жана тукум сандары макаланын жыйынтыгында билдирилген 160 уруу жана 37 тукумдан жаңы 14 уруу жана эки тукумду алып салуу менен түздөн-түз учурдагы каттоо түзүлүшүнө туура келет. Изилдөө ачык көрсөткөн негизги баштапкы түр саны 282.

Эки жаңы тукум каттоосу

Изилдөөнүн жогорку таксономиялык деңгээлдеги эң көңүл бурарлык жыйынтыгы — Cicurinidae жана Oonopidae тукумдарынын Косоводо биринчи жолу документтештирилиши.

Cicurinidae каттоосу Cicurina cicur аркылуу, Oonopidae каттоосу болсо Orchestina pavesii аркылуу жасалган. Эки учурда тең тукум менен бирге тиешелүү уруу да өлкө үчүн биринчи жолу катталган.

Бул табылга жөн гана “жаңы түрлөр табылды” дегенди билдирбейт. Жогорку таксономиялык баскычтардын да мурда документтештирилбегени, айрыкча майда, жашыруун же жалбырак төшөндүсү сыяктуу микрохабитаттарда жашаган жөргөмүштөрдө максаттуу үлгү алуунун маанисин көрсөтөт.

Түрлөр кандай аныкталган?

Аныктоо voucher үлгүлөрүнүн habitus көрүнүшүн жана айрыкча эркек palpus түзүлүштөрүн, ошондой эле ургаачы эпигин/vulva түзүлүштөрүн стереомикроскоп алдында изилдөө, зарыл болгон учурда ургаачы жыныс органдарын %10 KOH менен тунукташтыруу жана бул морфологияны Araneae: Spiders of Europe, World Spider Catalog номенклатурасы жана түргө мүнөздүү салыштырма адабияттар менен шайкеш келтирүү аркылуу жүргүзүлгөн.

Жыныс органдарынын морфологиясы эмне үчүн мынчалык маанилүү?

Көптөгөн жөргөмүш түрлөрү жалпы дене түсү жана тышкы көрүнүшү боюнча бири-бирине абдан окшош болушу мүмкүн. Бирок жупташуу органдарынын түзүлүшүндө түрлөрдүн ортосунда ишенимдүү морфологиялык айырмачылыктар болушу мүмкүн.

Эркектерде изилдөөчүлөр айрыкча төмөнкү түзүлүштөрдү колдонушкан: embolus, conductor, median apophysis, tegulum, retrolateral tibial apophysis жана башка palpal склериттер.

Ургаачыларда эпигиндин формасы, копулятивдик тешиктер, копулятивдик каналдар, сперматекалардын формасы жана жайгашуусу, ошондой эле тазаланган vulva түзүлүшү түрлөрдү ажыратууда колдонулган.

Ошондуктан булактагы 40 сүрөттүн көпчүлүгү жөн гана “жөргөмүштүн сүрөтү” эмес. Ар бир түр үчүн habitus жана аныктоо жагынан маанилүү жыныс түзүлүштөрүн бир же бир нече бурчтан документтештирүү башка изилдөөчүлөргө аныктоону кайра баалоого мүмкүндүк берет.

Таксономиялык этияттык: Harpactea cf. coccifera

Изилдөөдөгү бардык каттоолор бирдей тактык деңгээлинде берилген эмес. Harpactea cf. coccifera мунун ачык мисалы.

Авторлор колунда бир гана эркек үлгү бар экенин, Harpactea уруусу заманбап жана кеңири ревизияга муктаж экенин жана үлгүнү embolus, апофиздер жана tegulum түзүлүшүнүн баштапкы сүрөттөмө менен окшоштугуна таянып H. cf. coccifera катары баалашканын билдиришет.

“cf.” белгиси аныктоо тиешелүү түргө жакын экенин, бирок тактык чектелүү экенин көрсөткөн таксономиялык этияттык белгиси. Ошондуктан Verianla текстинде түрдүн атын Harpactea coccifera деп тактоо мүмкүн эмес.

Башка аныктоо чектери

Pardosa roscai материалы алгач Pardosa cribrata катары бааланган, бирок сперматекалардын катыштары жана биогеографиялык шайкештик себептүү P. roscai деп аныкталган. Булак эки түрдүн ургаачылары морфологиялык жактан жакын экенин жана P. cribrata ургаачы vulvaсынын адабияттагы салыштырма сүрөтү чектелүү экенин ачык белгилейт.

Мындай эскертүүлөр фаунистикалык таксономия жөн гана автоматтык визуалдык дал келтирүүдөн турбасын көрсөтөт. Аныктоо көбүнчө морфологиялык белгилердин айкалышын, салыштырма булактарды жана белгилүү таралуу маалыматын чогуу баалоону талап кылат.

14 уруунун Косово үчүн алгачкы каттоолору

Изилдөөдө өлкө фаунасына биринчи жолу кошулган уруулар төмөнкүлөр: Cicurina, Mastigusa, Trachyzelotes, Bathyphantes, Cresmatoneta, Pocadicnemis, Acantholycosa, Aulonia, Orchestina, Aelurillus, Macaroeris, Saitis, Episinus жана Bassaniodes.

Экологиялык жана биогеографиялык ар түрдүүлүк

Жаңы каттоолор бир эле жашоо чөйрөсүнүн түрүндө топтолгон эмес. Материал үй айланасы, шалбаалар, жалбырактуу токойлор, бук жана карагай токойлору, эмен токойлору, альп аймактары, тоо жолдору, өрөөндөр, таштак капталдар, саздуу жерлер, айыл чарба жерлери, суу жээктери жана шаар парктары сыяктуу өтө ар башка чөйрөлөрдөн келген.

Булак Түштүк Европа/Жер Ортолук деңиз мүнөзүндөгү Oxyopes nigripalpis, Bassaniodes tenebrosus жана Harpactea cf. coccifera менен салкын тоолуу же мелүүн жашоо чөйрөлөрүнө байланышкан Acantholycosa lignaria, Bathyphantes nigrinus жана Pocadicnemis juncea каттоолорунун бирге кездешүүсүн Косовонун экологиялык гетерогендүүлүгү жагынан маанилүү деп эсептейт.

Кеңири Европа/Батыш Палеарктика таралышына ээ Larinioides cornutus, Dictyna arundinacea, Tetragnatha montana жана Steatoda castanea сыяктуу түрлөрдүн мурда өлкөдөн билдирилбегени болсо чыныгы сейректиктен көрө мурдагы үлгү алуу боштуктарына көбүрөөк туура келет.

Косоводогу чыныгы жөргөмүш фаунасы эми толук белгилүүбү?

Жок. Изилдөө 40 жаңы өлкөлүк каттоо менен белгилүү жалпы санды 322 түргө жеткирсе да, авторлор өздөрүнүн үлгү алуу аракеттери жана географиялык камтуусу чектелүү экенин баса белгилешет жана Косоводогу чыныгы жөргөмүш ар түрдүүлүгү дагы деле кыйла аз бааланган деп эсептешет.

Эмне үчүн бир гана “жалпы түр саны” акыркы чек эмес?

Фаунистикалык инвентарлар үлгү алуу көбөйгөн сайын өзгөрүшү мүмкүн. Айрыкча майда денелүү, жашыруун, сезондук же белгилүү микрохабитаттарга байланышкан түрлөр жалпы талаа сурамжылоолорунда оңой эле көз жаздымда калышы мүмкүн.

Ошондуктан 322 саны “Косоводо болгону 322 жөргөмүш түрү бар” дегенди билдирбейт. Бул көрсөткүч изилдөө жарыяланган учурда ишенимдүү документтештирилген белгилүү жалпы санды билдирет.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Талаада үлгү алуу ыкмалары

Сактоо, сүрөткө тартуу жана voucher системасы

Үлгүлөр узак мөөнөттүү сактоо үчүн %70 этанолдо сакталган. Изилдөөлөр Olympus SZ15 стереомикроскопу менен жүргүзүлгөн.

Сүрөттөр ошол эле микроскопко туташтырылган Olympus SC50 камерасы менен тартылган; чиймелер ошол микроскоп аркылуу жүргүзүлгөн байкоолордун негизинде Adobe Illustrator 2023 менен даярдалган.

Изилденген бардык материал University of Prishtina, Faculty of Mathematics and Natural Sciences, Department of Biology коллекциясына өткөрүлгөн. Voucher коддору булакта “UP Ar...” түрүндө берилет.

Бул voucher системасы маанилүү; анткени келечекте башка изилдөөчүлөр ошол эле физикалык үлгүнү кайра карап, аныктоону ырастай алышат же таксономиялык ревизиянын натыйжасында кайра баалай алышат.

Таксономиялык маалымдама системасы

Түрдү аныктоо биринчи кезекте Araneae: Spiders of Europe платформасына жана түрлөрдүн synonymy бөлүмдөрүндө көрсөтүлгөн салыштырма морфология булактарына негизделген.

Номенклатура үчүн World Spider Catalog колдонулган. Булак ар бир түр үчүн белгилүү географиялык таралууну да World Spider Catalog дан келтирет.

Косово үчүн билдирилген 40 жаңы түр каттоосу

Bassaniodes tenebrosus номенклатуралык эскертүүсү

Булак жыйынтык аталышында жана 38-сүрөттө түрдү Bassaniodes tenebrosus (Šilhavý, 1944) деп колдонот. Салыштырма synonymy сабында болсо мурдагы комбинация болгон Xysticus tenebrosus аты менен Deltshev, Lazarov & Blagoev (2004) булагына шилтеме берилет. Verianla азыркы жыйынтык аталышындагы Bassaniodes tenebrosus атын сактайт.

Тукумдар боюнча каттоолордун бөлүштүрүлүшү

Булак сүрөттөрүнүн илимий ролу

Макаладагы 40 сүрөт түрлөрдүн диагностикалык морфологиясын документтештирет. Habitus сүрөтү негизинен жалпы дене формасын жана түстөлүшүн көрсөтсө, эркек palpus же ургаачы эпигин/vulva сүрөтү түрдү аныктоону колдогон майда белгилерди берет.

Масштаб тилкелери негизинен 1 mm, 0,5 mm же андан кичине маанилерде берилген. Бул детал айрыкча жыныс склериттери өтө кичине масштабда салыштырылганын көрсөтөт.

Бул сүрөттөр чыныгы voucher материалдын визуалдык далили. Ошондуктан генеративдүү жол менен түзүлгөн “окшош жөргөмүш гениталиясы” таксономиялык далилдин ордуна колдонулбайт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Косово үчүн 40 жаңы жөргөмүш түрүнүн өлкөлүк каттоосу документтештирилген.
• 14 уруу Косоводон биринчи жолу катталган.
• Cicurinidae жана Oonopidae тукумдары өлкө үчүн биринчи жолу документтештирилген.
• Белгилүү жөргөмүш фаунасы 282 түрдөн 322 түргө көбөйгөн.
• Изилдөөнүн соңунда белгилүү фауна 160 уруу жана 37 тукумду камтыйт.
• Жаңы каттоолор Жер Ортолук деңиз/Түштүк Европа, кеңири Европа–Батыш Палеарктика жана тоолуу/мелүүн биогеографиялык элементтерди бирге камтыйт.
• Максаттуу жалбырак төшөндүсү жана микрохабитат үлгүсүн алуу майда же жашыруун таксондорду табууга салым кошкон.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• 40 таксон илим үчүн жаңы сүрөттөлгөн түр экенин көрсөтпөйт.
• 322 түр Косоводогу чыныгы жалпы жөргөмүш түрлөрүнүн саны экенин далилдебейт.
• Ар бир түрдүн өлкөдөгү молдугун, популяция өлчөмүн же таралгандыгын өлчөбөйт.
• Бир түрдүн аз санда үлгүлөнүшүн чыныгы биологиялык сейректиктин далили катары колдонбойт.
• Стандартташтырылган occupancy, abundance же түр-байлыгы баалоо моделин колдонбойт.
• Бул изилдөөнүн ичинде DNA barcoding же молекулярдык филогенетикалык тастыктоо жүргүзүлгөн эмес.
• Косовонун бардык жашоо чөйрөлөрү бирдей үлгү алуу интенсивдүүлүгү менен изилденгенин көрсөтпөйт.

Негизги чектөөлөр

1. Географиялык камтуу: талаа каттоолору ар кандай локалитеттерге тараганы менен, өлкө боюнча толук үлгү алуу эмес.
2. Үлгү алууну стандартташтыруу: ар кандай ыкмалар жана талаа мүмкүнчүлүктөрү бирге колдонулган фаунистикалык коллекциялык изилдөө; стандартташтырылган молдук салыштыруусу үчүн иштелип чыккан эмес.
3. Сезондук табылуучулук: айрым түрлөр белгилүү мезгилде же микрохабитатта гана табылышы мүмкүн.
4. Таксономиялык белгисиздик: айрыкча Harpactea cf. coccifera сыяктуу каттоолор келечекте кошумча материал же ревизияны талап кылышы мүмкүн.
5. Молекулярдык тастыктоо: учурдагы изилдөөдөгү аныктоолор морфологиялык жана салыштырма таксономияга негизделет.

Келечектеги изилдөөлөр

Булак авторлору Косоводо жана коңшу Балкан аймактарында фаунистикалык талаа изилдөөлөрүн улантууну сунуштайт. Айрыкча максаттуу микрохабитат үлгүсүн алуу майда жана жашыруун түрлөрдү табуу үчүн маанилүү.

Таксономиялык ревизияны, экологиялык изилдөөнү жана молекулярдык ыкмаларды бирге колдонуу жаңы өлкөлүк каттоолорду ырастоого жана Косовонун жөргөмүш фаунасынын биогеографиялык түзүлүшүн майда-чүйдөсүнө чейин ачууга жардам бериши мүмкүн.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталыш: Forty New Faunistic Records of Spiders (Araneae: Araneomorphae) for the Republic of Kosovo

Авторлор: Donard Geci; Tim Hoerrmann; Halil Ibrahimi; Astrit Bilalli; Milaim Musliu; Linda Grapci-Kotori; Danniella Sherwood

Жооптуу автор: Danniella Sherwood

Мекеме 1: Department of Biology, Faculty of Mathematics and Natural Sciences, University of Prishtina, Prishtina, Kosovo

Мекеме 2: Department of Biology, University of Konstanz, Konstanz, Germany

Мекеме 3: Faculty of Agribusiness, University of Peja “Haxhi Zeka”, Peja, Kosovo

Журнал: Animals

Басма: MDPI

Жарыя түрү: Рецензияланган, ачык жеткиликтүү фаунистикалык/таксономиялык изилдөө макаласы

Журнал бөлүмү: Wildlife

Библиографиялык каттоо: Animals, 2026, 16(17), 2748

DOI: 10.3390/ani16172748

Жөнөтүлгөн: 14-июль 2026

Ревизия: 25-август 2026

Кабыл алынган: 26-август 2026

Жарыяланган: 2-сентябрь 2026

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Негизги изилдөө түрү: Көп жылдык талаа үлгүсүн алуу + морфологиялык таксономия + өлкө деңгээлиндеги фаунистикалык каттоо изилдөөсү.

Чогултуу ыкмалары: Кол менен чогултуу, pitfall trap, жалбырак төшөндүсүн элөө, sweep net, бутак/өсүмдүктү силкүү жана аспиратор.

Сактоо: %70 этанол.

Микроскоп: Olympus SZ15 стереомикроскоп.

Камера: Olympus SC50.

Чийме: Adobe Illustrator v2023.

Ургаачы жыныс түзүлүшүн даярдоо: Диссекция жана %10 KOH менен clearing.

Таксономиялык булак: Araneae: Spiders of Europe, түргө мүнөздүү салыштырма гениталдык булактар жана World Spider Catalog номенклатурасы.

Voucher коллекциясы: Department of Biology, Faculty of Mathematics and Natural Sciences, University of Prishtina (UP).

ZooBank: urn:lsid:zoobank.org:pub:62B0701B-457D-4692-81CE-34523348DD2D

Каржылоо: Ministry of Education, Science, Technology and Innovation of the Republic of Kosovo; “Veçoritë faunistike dhe ekologjike të Arachnidave në Republikën e Kosovës: një qasje e integruar shumëdisiplinare” долбоору; Donard Geciге берилген.

Институционалдык Этика Комитети: Колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Бардык маалыматтар макаланын ичинде бар экени көрсөтүлгөн.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышын билдиришкен эмес.

Автордук салымдар: Концептуалдаштыруу Donard Geci жана Danniella Sherwood; методология Donard Geci жана Danniella Sherwood; изилдөө Donard Geci, Tim Hoerrmann, Halil Ibrahimi, Astrit Bilalli, Milaim Musliu, Linda Grapci-Kotori жана Danniella Sherwood; ресурстар Halil Ibrahimi, Astrit Bilalli, Linda Grapci-Kotori жана Danniella Sherwood; маалыматтарды иреттөө Donard Geci жана Danniella Sherwood; алгачкы долбоор Donard Geci жана Danniella Sherwood; кароо/редакциялоо бардык авторлор; көзөмөл Danniella Sherwood; долбоорду башкаруу Donard Geci жана Danniella Sherwood; каржылоону алуу Donard Geci.

Негизги чечмелөө чеги: Изилдөө өлкө фаунасына жаңы каттоолорду кошот; молдук, толук түр-байлыгы же өлкө боюнча аяктаган биологиялык инвентаризациянын баасын бербейт.

Таксономиялык белгисиздик эскертүүсү: Harpactea cf. coccifera бир гана эркек материалга негизделет жана булак тарабынан консервативдүү түрдө “cf.” статусунда сакталган.

Визуалдык далил эскертүүсү: Булактагы habitus, эркек palpus жана ургаачы эпигин/vulva сүрөттөрү түрдү аныктоонун түз далили. Генеративдүү микроскопия же ойдон чыгарылган жыныс морфологиясы алардын ордун баспашы керек.

Визуалдык кайра чийүү: 40 таксондун тукумдар боюнча бөлүштүрүлүшү, 282 → 322 түргө өсүү, жаңы 14 уруу жана эки тукум, ошондой эле булак координаттарынан түзүлгөн үлгү алуу-локалитет картасы Verianla үчүн оригиналдуу түрдө кайра чийилиши мүмкүн.

Verianla Live ылайыктуулугу: Live Data, Live Process жана булак координаттарына негизделген интерактивдүү локалитет көрсөтүү үчүн жогорку деңгээлде ылайыктуу. Таксономиялык сүрөттөрдү генеративдүү Live Figure менен кайра түзүү ылайыктуу эмес.