Faunistik qeyd, əvvəllər elmi şəkildə təsvir edilmiş bir növün müəyyən coğrafi bölgədə təsdiqlənmiş mövcudluğunu sənədləşdirən bioloji yayılma qeydidir. Donard Geci və tədqiqat yoldaşları Kosovonun müxtəlif lokalitet, habitat və mikrohabitatlarından toplanmış voucher nümunələrini morfoloji cəhətdən araşdıraraq ölkə hüdudları daxilində daha əvvəl qeydə alınmamış 40 hörümçək növünü bildirmişlər. Bu 40 qeyd eyni zamanda 14 cinsin və iki fəsilənin Kosovo üçün ilk qeydlərini əhatə edir. Beləliklə, ölkənin məlum hörümçək faunası 282 növdən 322 növə yüksəlmişdir. Tədqiqatın əsas şərh məhdudiyyəti ondan ibarətdir ki, nümunə götürmə bütün ölkəni standartlaşdırılmış intensivliklə əhatə etmədiyi üçün 322 növ Kosovodakı real ümumi müxtəlifliyin tam qiymətləndirilməsi kimi şərh edilə bilməz.

Tədqiqat taksonomik təyini yalnız habitus görünüşünə əsaslandırmamışdır. Erkəklərdə palpal skleritlər, embolus, median apophysis, retrolateral tibial apophysis və əlaqəli strukturlar; dişilərdə epigin, spermatekalar, kopulyativ kanallar və təmizlənmiş vulva morfologiyası növlərin ayrılmasında istifadə edilmişdir. Dişi genital orqanları lazım gəldikdə disseksiya edilmiş və %10 KOH ilə şəffaflaşdırılmışdır.

Nümunələr əl ilə toplama, pitfall tələləri, yarpaq töküntüsünün ələnməsi, sweep net, bitki/ağac budaqlarının silkələnməsi və aspirator kimi bir-birini tamamlayan üsullarla toplanmışdır. Bütün voucher materialı %70 etanolda qorunmuş, stereomikroskop altında araşdırılmış və University of Prishtina kolleksiyasına təhvil verilmişdir.

Yeni qeydlərin biocoğrafi tərkibi də müxtəlifdir. Cənubi Avropa və Aralıq dənizi xarakterli taksonlarla yanaşı sərin montan, mülayim, meşə, bataqlıq, çəmənlik, qayalı yamac, kənd təsərrüfatı sahəsi və şəhər parkı kimi çox fərqli ekoloji kontekstlərdən növlər mövcuddur. Bu struktur Kosovonun kontinental və Aralıq dənizi iqlim təsirləri arasındakı keçid mövqeyini və habitat heterogenliyini əks etdirir.

Tədqiqatın əsas problemi

Hörümçəklər quru ekosistemlərinin böyük hissəsində generalist yırtıcı kimi rast gəlinən və ekoloji qida şəbəkələrində mühüm rol oynayan son dərəcə müxtəlif buğumayaqlılar qrupudur. Buna baxmayaraq, Balkan yarımadasında hörümçək tədqiqatlarının coğrafi paylanması tarixən bərabər olmamışdır.

Kosovo bu məlumat boşluğunun aydın göründüyü bölgələrdən biridir. Əvvəlki tədqiqatlar ölkədə endemik və biocoğrafi baxımdan əhəmiyyətli bəzi taksonları aşkara çıxarsa da, geniş yayılmış Balkan növlərinin Kosovodakı real yayılması haqqında məlumatlar parçalı qalmışdır.

Bu tədqiqatın problemi buna görə “Kosovoda neçə hörümçək növü var?” sualını birbaşa statistik olaraq qiymətləndirmək deyil, sahə materialı ilə təsdiqlənə bilən və əvvəllər milli faunada yer almayan növləri sənədləşdirməkdir.

Bu tədqiqatdakı 40 qeyd elm üçün yeni 40 hörümçək növüdürmü?

Xeyr. Bunlar daha əvvəl elmi şəkildə təsvir edilmiş, lakin Kosovo sərhədləri daxilində əvvəl təsdiqlənmiş qeydi olmayan növlərin ölkə üçün ilk faunistik qeydləridir; tədqiqat yeni ölkə üzrə yayılma qeydləri yaradır, 40 yeni növ təsvir etmir.

“İlk ölkə qeydi” elmi baxımdan niyə vacibdir?

Bir növün məlum coğrafi yayılması biocoğrafiya, mühafizə biologiyası, habitat əlaqələri və regional fauna müqayisələrinin əsas məlumat təbəqələrindən biridir. Xəritədə boş görünən bir ölkə növün həqiqətən olmadığı ərazi də ola bilər; sadəcə kifayət qədər tədqiq edilməmiş ərazi də ola bilər.

Bu tədqiqatda bir çox geniş yayılmış Avropa və ya Qərbi Palearktik növün Kosovoda ilk dəfə sənədləşdirilməsi, mənbə müəlliflərinin şərhinə görə ikinci ehtimalın əhəmiyyətli olduğunu göstərir: əvvəlki yoxluq qeydlərinin bir hissəsi real bioloji yoxluqdan çox tarixi nümunə götürmə çatışmazlığından qaynaqlanmış ola bilər.

Kosovonun məlum hörümçək faunasında say dəyişimi

Buradakı “tədqiqatdan əvvəl” cins və fəsilə sayları məqalənin nəticədə bildirdiyi 160 cins və 37 fəsilədən yeni 14 cins və iki fəsilənin çıxılması ilə birbaşa mövcud qeyd strukturuna uyğun gəlir. Tədqiqatın açıq şəkildə verdiyi əsas başlanğıc növ sayı 282-dir.

İki yeni fəsilə qeydi

Tədqiqatın daha yüksək taksonomik səviyyədə ən diqqətçəkən nəticəsi Cicurinidae və Oonopidae fəsilələrinin Kosovoda ilk dəfə sənədləşdirilməsidir.

Cicurinidae qeydi Cicurina cicur vasitəsilə, Oonopidae qeydi isə Orchestina pavesii vasitəsilə edilmişdir. Hər iki halda fəsilə ilə birlikdə müvafiq cins də ölkə üçün ilk dəfə qeydə alınmışdır.

Bu tapıntı yalnız “yeni növlər tapıldı” demək deyil. Daha yüksək taksonomik pillələrin belə əvvəllər sənədləşdirilməmiş olması, xüsusən kiçik, kriptik və ya yarpaq töküntüsü kimi mikrohabitatlarda yaşayan hörümçəklərdə hədəfli nümunə götürmənin vacibliyini göstərir.

Növlər necə təyin edildi?

Təyin voucher nümunələrinin habitusunun və xüsusilə erkək palpusları ilə dişi epigin/vulva strukturlarının stereomikroskop altında araşdırılması, lazım gəldikdə dişi genital orqanlarının %10 KOH ilə şəffaflaşdırılması və bu morfologiyanın Araneae: Spiders of Europe, World Spider Catalog nomenklaturası və növlərə məxsus müqayisəli ədəbiyyatla uyğunlaşdırılması yolu ilə aparılmışdır.

Genital morfologiya niyə bu qədər vacibdir?

Bir çox hörümçək növü ümumi bədən rəngi və xarici görünüş baxımından bir-birinə çox bənzəyə bilər. Bunun əksinə, cütləşmə orqanlarının quruluşunda növlər arasında daha etibarlı morfoloji fərqlər ola bilər.

Erkəklərdə tədqiqatçılar xüsusilə bu strukturlardan istifadə etmişlər: embolus, conductor, median apophysis, tegulum, retrolateral tibial apophysis və digər palpal skleritlər.

Dişilərdə isə epigin forması, kopulyativ dəliklər, kopulyativ kanallar, spermatekaların forması və mövqeyi, eləcə də təmizlənmiş vulvanın quruluşu növlərin ayrılmasında istifadə edilmişdir.

Mənbənin 40 şəklinin böyük hissəsi buna görə yalnız “hörümçək fotosu” deyil. Hər növ üçün habitus və təyin baxımından kritik genital strukturların bir və ya daha çox bucaqdan sənədləşdirilməsi başqa tədqiqatçıların təyini yenidən qiymətləndirə bilməsinə imkan verir.

Taksonomik ehtiyatlılıq: Harpactea cf. coccifera

Tədqiqatdakı bütün qeydlər eyni dəqiqlik səviyyəsində təqdim edilmir. Harpactea cf. coccifera bunun açıq nümunəsidir.

Müəlliflər yalnız bir erkək nümunəyə malik olduqlarını, Harpactea cinsinin müasir və əhatəli reviziyaya ehtiyacı olduğunu və nümunəni embolus, apofizlər və tegulumun ilkin təsvirlə oxşarlığına əsaslanaraq H. cf. coccifera kimi qiymətləndirdiklərini bildirirlər.

“cf.” ifadəsi təyinin müvafiq növə yaxın olduğunu, lakin dəqiqliyin məhdud olduğunu göstərən taksonomik ehtiyat işarəsidir. Buna görə Verianla mətnində növ adı Harpactea coccifera kimi qəti şəkildə verilə bilməz.

Digər təyin məhdudiyyətləri

Pardosa roscai materialı əvvəlcə Pardosa cribrata kimi qiymətləndirilmiş, lakin spermatekaların nisbətləri və biocoğrafi uyğunluq səbəbindən P. roscai kimi təyin edilmişdir. Mənbə iki növün dişilərinin morfoloji baxımdan yaxın olduğunu və P. cribrata dişi vulvasının ədəbiyyatdakı müqayisəli təsvirinin məhdud olduğunu açıq şəkildə bildirir.

Bu cür qeydlər faunistik taksonomiyanın yalnız avtomatik vizual uyğunlaşdırmadan ibarət olmadığını göstərir. Təyin çox vaxt morfoloji əlamətlərin kombinasiyasının, müqayisəli mənbələrin və məlum yayılma məlumatının birlikdə qiymətləndirilməsini tələb edir.

14 cinsin Kosovo üçün ilk qeydləri

Tədqiqatda ilk dəfə ölkə faunasına əlavə edilən cinslər bunlardır: Cicurina, Mastigusa, Trachyzelotes, Bathyphantes, Cresmatoneta, Pocadicnemis, Acantholycosa, Aulonia, Orchestina, Aelurillus, Macaroeris, Saitis, Episinus və Bassaniodes.

Ekoloji və biocoğrafi müxtəliflik

Yeni qeydlər tək bir habitat tipində cəmlənmir. Material yaşayış yerlərinin ətrafı, çəmənliklər, yarpaqlı meşələr, fıstıq və şam meşələri, palıd meşələri, alp sahələri, dağ yolları, dərələr, qayalı yamaclar, bataqlıq ərazilər, kənd təsərrüfatı torpaqları, çay sahilləri və şəhər parkları kimi çox fərqli mühitlərdən gəlir.

Mənbə cənubi Avropa/Aralıq dənizi xarakterli Oxyopes nigripalpis, Bassaniodes tenebrosus və Harpactea cf. coccifera ilə daha sərin montan və ya mülayim habitatlarla əlaqəli Acantholycosa lignaria, Bathyphantes nigrinus və Pocadicnemis juncea qeydlərinin birlikdə görülməsini Kosovonun ekoloji heterogenliyi baxımından əhəmiyyətli hesab edir.

Geniş Avropa/Qərbi Palearktik yayılmalı Larinioides cornutus, Dictyna arundinacea, Tetragnatha montana və Steatoda castanea kimi növlərin əvvəllər ölkədən bildirilməməsi isə real nadirlikdən çox əvvəlki nümunə götürmə boşluqları ilə uyğun gəlir.

Kosovodakı real hörümçək faunası artıq tam məlumdurmu?

Xeyr. Tədqiqat 40 yeni ölkə qeydi ilə məlum ümumi sayı 322 növə çatdırsa da, müəlliflər öz nümunə götürmə səylərinin və coğrafi əhatələrinin məhdud olduğunu vurğulayır və Kosovodakı real hörümçək müxtəlifliyinin hələ də əhəmiyyətli dərəcədə aşağı qiymətləndirildiyini bildirirlər.

Niyə tək bir “ümumi növ sayı” son nöqtə deyil?

Faunistik inventarlar nümunə götürmə artdıqca dəyişə bilər. Xüsusən kiçik bədənli, kriptik, mövsümi və ya müəyyən mikrohabitatlara bağlı növlər ümumi sahə tədqiqatlarında asanlıqla nəzərdən qaça bilər.

Buna görə 322 rəqəmi “Kosovoda yalnız 322 hörümçək növü var” demək deyil. Bu dəyər tədqiqatın dərc edildiyi tarixdə etibarlı şəkildə sənədləşdirilmiş məlum ümumi sayı ifadə edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Sahə nümunə götürmə üsulları

Qoruma, görüntüləmə və voucher sistemi

Nümunələr uzunmüddətli saxlanma üçün %70 etanol içində qorunmuşdur. Araşdırmalar Olympus SZ15 stereomikroskopla aparılmışdır.

Fotoşəkillər eyni mikroskopa qoşulmuş Olympus SC50 kamera ilə çəkilmiş; rəsmlər həmin mikroskop üzərindən aparılan müşahidələr əsasında Adobe Illustrator 2023 ilə hazırlanmışdır.

Araşdırılmış bütün material University of Prishtina, Faculty of Mathematics and Natural Sciences, Department of Biology kolleksiyasına təhvil verilmişdir. Voucher kodları mənbədə “UP Ar...” formasında verilir.

Bu voucher sistemi vacibdir; çünki gələcəkdə başqa tədqiqatçılar eyni fiziki nümunəni yenidən araşdıra, təyini təsdiqləyə və ya taksonomik reviziya nəticəsində yenidən qiymətləndirə bilərlər.

Taksonomik istinad sistemi

Növlərin təyini əsasən Araneae: Spiders of Europe platformasına və növlərin synonymy bölmələrində verilən müqayisəli morfologiya mənbələrinə əsaslandırılmışdır.

Nomenklatura üçün World Spider Catalog istifadə edilmişdir. Mənbə hər növ üçün məlum coğrafi yayılmanı da World Spider Catalog-dan verir.

Kosovo üçün bildirilən 40 yeni növ qeydi

Bassaniodes tenebrosus nomenklatura qeydi

Mənbə nəticə başlığında və Şəkil 38-də növü Bassaniodes tenebrosus (Šilhavý, 1944) kimi istifadə edir. Müqayisəli synonymy sətrində isə daha köhnə kombinasiya olan Xysticus tenebrosus adı altında Deltshev, Lazarov & Blagoev (2004) mənbəyinə istinad edilir. Verianla cari nəticə başlığındakı Bassaniodes tenebrosus adını qoruyur.

Fəsilələr üzrə qeydlərin paylanması

Mənbə şəkillərinin elmi rolu

Məqalədəki 40 şəkil növlərin diaqnostik morfologiyasını sənədləşdirir. Habitus fotoşəkli əsasən ümumi bədən formasını və rənglənməni göstərdiyi halda, erkək palpus və ya dişi epigin/vulva görüntüsü növ təyinini dəstəkləyən daha ətraflı əlamətlər təqdim edir.

Miqyas xətləri əsasən 1 mm, 0,5 mm və ya daha kiçik dəyərlərlə verilmişdir. Bu detal xüsusən genital skleritlərin çox kiçik miqyasda müqayisə edildiyini göstərir.

Bu fotoşəkillər real voucher materialın vizual sübutudur. Buna görə generativ şəkildə hazırlanmış “oxşar hörümçək genitaliyası” taksonomik sübut əvəzinə istifadə edilə bilməz.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Kosovo üçün 40 yeni hörümçək növü ölkə qeydi sənədləşdirilmişdir.
• 14 cins Kosovodan ilk dəfə qeydə alınmışdır.
• Cicurinidae və Oonopidae fəsilələri ölkə üçün ilk dəfə sənədləşdirilmişdir.
• Məlum hörümçək faunası 282 növdən 322 növə yüksəlmişdir.
• Tədqiqatın sonunda məlum fauna 160 cins və 37 fəsiləni əhatə edir.
• Yeni qeydlər Aralıq dənizi/cənubi Avropa, geniş Avropa–Qərbi Palearktik və montan/mülayim biocoğrafi elementləri birlikdə əhatə edir.
• Hədəfli yarpaq töküntüsü və mikrohabitat nümunə götürməsi kiçik və ya kriptik taksonların aşkarlanmasına töhfə vermişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• 40 taksonun elm üçün yeni təsvir edilmiş növlər olduğunu göstərmir.
• 322 növün Kosovodakı real ümumi hörümçək növü sayı olduğunu sübut etmir.
• Hər növün ölkədəki bolluğunu, populyasiya ölçüsünü və ya yayğınlığını ölçmür.
• Bir növün az sayda nümunələnməsini real bioloji nadirliyin sübutu kimi istifadə etmir.
• Standartlaşdırılmış occupancy, abundance və ya növ-zənginliyi qiymətləndirmə modeli tətbiq etmir.
• Bu tədqiqat daxilində DNA barcoding və ya molekulyar filogenetik təsdiqləmə aparılmamışdır.
• Bütün Kosovo habitatlarının eyni nümunə götürmə intensivliyi ilə araşdırıldığını göstərmir.

Əsas məhdudiyyətlər

1. Coğrafi əhatə: sahə qeydləri müxtəlif lokalitetlərə yayılsa da, ölkə miqyasında tam nümunə götürmə deyil.
2. Nümunə götürmənin standartlaşdırılması: müxtəlif üsul və sahə imkanlarının birlikdə istifadə edildiyi faunistik kolleksiya tədqiqatıdır; standartlaşdırılmış bolluq müqayisəsi üçün nəzərdə tutulmayıb.
3. Mövsümi aşkarlanma: bəzi növlər yalnız müəyyən dövr və ya mikrohabitatlarda aşkarlana bilər.
4. Taksonomik qeyri-müəyyənlik: xüsusən Harpactea cf. coccifera kimi qeydlər gələcəkdə əlavə material və ya reviziya tələb edə bilər.
5. Molekulyar təsdiqləmə: mövcud tədqiqatın təyinləri morfoloji və müqayisəli taksonomiyaya əsaslanır.

Gələcək tədqiqatlar

Mənbə müəllifləri Kosovo və ətraf Balkan bölgələrində faunistik sahə tədqiqatlarının davam etdirilməsini tövsiyə edirlər. Xüsusən hədəfli mikrohabitat nümunə götürməsi kiçik və kriptik növlərin aşkarlanması baxımından vacibdir.

Taksonomik reviziya, ekoloji tədqiqat və molekulyar üsulların birlikdə istifadəsi yeni ölkə qeydlərinin təsdiqlənməsinə və Kosovo hörümçək faunasının biocoğrafi quruluşunun daha ətraflı aydınlaşdırılmasına imkan verə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Forty New Faunistic Records of Spiders (Araneae: Araneomorphae) for the Republic of Kosovo

Müəlliflər: Donard Geci; Tim Hoerrmann; Halil Ibrahimi; Astrit Bilalli; Milaim Musliu; Linda Grapci-Kotori; Danniella Sherwood

Məsul müəllif: Danniella Sherwood

Qurum 1: Department of Biology, Faculty of Mathematics and Natural Sciences, University of Prishtina, Prishtina, Kosovo

Qurum 2: Department of Biology, University of Konstanz, Konstanz, Germany

Qurum 3: Faculty of Agribusiness, University of Peja “Haxhi Zeka”, Peja, Kosovo

Jurnal: Animals

Nəşriyyat: MDPI

Nəşr növü: Resenziyalı, açıq çıxışlı faunistik/taksonomik tədqiqat məqaləsi

Jurnal bölməsi: Wildlife

Biblioqrafik qeyd: Animals, 2026, 16(17), 2748

DOI: 10.3390/ani16172748

Təqdim: 14 iyul 2026

Reviziya: 25 avqust 2026

Qəbul: 26 avqust 2026

Nəşr: 2 sentyabr 2026

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas tədqiqat növü: Çoxillik sahə nümunə götürməsi + morfoloji taksonomiya + ölkə səviyyəli faunistik qeyd tədqiqatı.

Toplama üsulları: Əllə toplama, pitfall trap, yarpaq töküntüsünün ələnməsi, sweep net, budaq/vegetasiya silkələmə və aspirator.

Qoruma: %70 etanol.

Mikroskop: Olympus SZ15 stereomikroskop.

Kamera: Olympus SC50.

Çizim: Adobe Illustrator v2023.

Dişi genital strukturunun hazırlanması: Disseksiya və %10 KOH ilə clearing.

Taksonomik mənbə: Araneae: Spiders of Europe, növlərə məxsus müqayisəli genital mənbələr və World Spider Catalog nomenklaturası.

Voucher kolleksiyası: Department of Biology, Faculty of Mathematics and Natural Sciences, University of Prishtina (UP).

ZooBank: urn:lsid:zoobank.org:pub:62B0701B-457D-4692-81CE-34523348DD2D

Maliyyələşdirmə: Ministry of Education, Science, Technology and Innovation of the Republic of Kosovo; “Veçoritë faunistike dhe ekologjike të Arachnidave në Republikën e Kosovës: një qasje e integruar shumëdisiplinare” layihəsi; Donard Geci-yə verilmişdir.

İnstitusional Etika Komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Bütün məlumatların məqalə daxilində olduğu bildirilmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Donard Geci və Danniella Sherwood; metodologiya Donard Geci və Danniella Sherwood; tədqiqat Donard Geci, Tim Hoerrmann, Halil Ibrahimi, Astrit Bilalli, Milaim Musliu, Linda Grapci-Kotori və Danniella Sherwood; resurslar Halil Ibrahimi, Astrit Bilalli, Linda Grapci-Kotori və Danniella Sherwood; məlumatların təşkili Donard Geci və Danniella Sherwood; ilkin layihə Donard Geci və Danniella Sherwood; nəzərdən keçirmə/redaktə bütün müəlliflər; nəzarət Danniella Sherwood; layihə idarəçiliyi Donard Geci və Danniella Sherwood; maliyyə əldə edilməsi Donard Geci.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Tədqiqat ölkə faunasına yeni qeydlər əlavə edir; bolluq, tam növ-zənginliyi və ya ölkə miqyasında tamamlanmış bioloji inventar qiymətləndirməsi yaratmır.

Taksonomik qeyri-müəyyənlik qeydi: Harpactea cf. coccifera yalnız bir erkək materiala əsaslanır və mənbə tərəfindən konservativ şəkildə “cf.” statusunda saxlanılır.

Vizual sübut qeydi: Mənbədə habitus, erkək palpus və dişi epigin/vulva görüntüləri növ təyininin birbaşa sübutudur. Generativ mikroskopiya və ya uydurma genital morfologiya bunların əvəzinə istifadə edilməməlidir.

Vizual yenidən çəkiliş: 40 taksonun fəsilələr üzrə paylanması, 282 → 322 növ artımı, yeni 14 cins və iki fəsilə ilə mənbə koordinatlarından yaradılmış nümunə götürmə-lokalitet xəritəsi Verianla üçün orijinal şəkildə yenidən çəkilə bilər.

Verianla Live uyğunluğu: Live Data, Live Process və mənbə koordinatlarına əsaslanan interaktiv lokalitet göstərimi üçün yüksək dərəcədə uyğundur. Taksonomik fotoşəkillərin generativ Live Figure ilə yenidən yaradılması uyğun deyil.