Бул изилдөө Батыш Балкандардагы туризмдин өнүгүшү көмүр кычкыл газынын эмиссиялары менен узак мөөнөттө кандай байланышта экенин; экономикалык киреше менен энергияны пайдаланууну да ошол эле моделдин ичинде баалоо аркылуу изилдейт. Fjona Kurteshi жана Ledjon Shahini жүргүзгөн изилдөө Албания, Босния жана Герцеговина, Түндүк Македония, Черногория жана Сербия үчүн 2007–2022-жылдардагы жылдык панелдик маалыматтарды колдонот. Айлана-чөйрөнүн бузулушунун көрсөткүчү — жан башына CO₂ эмиссиялары; туризмдин өнүгүшүнүн көрсөткүчү — жан башына реалдуу эл аралык туризм кирешелери.

Изилдөөдө Autoregressive Distributed Lag–Pooled Mean Group (ARDL–PMG) ыкмасы колдонулган. PMG баалоочусу өлкөлөрдүн кыска мөөнөттүү динамикалары бири-биринен айырмаланышына жол берет, ал эми узак мөөнөттүү коэффициенттер беш өлкө үчүн жалпы деген божомолго негизделет. Hausman салыштыруусунда PMG менен Mean Group (MG) ортосундагы узак мөөнөттүү бир тектүүлүк четке кагылган эмес; p-маани 0,2734.

Негизги PMG жыйынтыктарына ылайык, жан башына эл аралык туризм кирешесинин %1 өсүшү узак мөөнөттө жан башына CO₂ эмиссияларынын болжол менен %0,32 жогору болушу менен байланыштуу. Жан башына баштапкы энергияны пайдалануунун %1 өсүшү болсо CO₂ эмиссияларынын болжол менен %1,54 өсүшү менен байланыштуу. Энергияны пайдалануу — изилдөөдөгү эң күчтүү жана альтернативдүү PMG, MG жана Dynamic Fixed Effects баалоолорунда эң туруктуу узак мөөнөттүү эмиссия аныктоочусу.

Изилдөө салттуу Экологиялык Кузнец ийри сызыгы (Environmental Kuznets Curve, EKC) болжолдогон тескери-U формасын колдобойт. Кирешенин сызыктуу мүчөсү терс, квадраттык мүчөсү оң деп табылган; демек, бааланган узак мөөнөттүү байланыш U-түрүндө. Эсептелген бурулуш чекити ар бир өлкөнүн 2007–2022-жылдардагы орточо кирешесинен болжол менен %8,6 жогору. 2022-жылга карата беш өлкөнүн тең жан башына киреше деңгээли панелден чыгарылган өз босогосунан жогору болгон; бул моделде алардын баары U-ийри сызыгынын эмиссиялар киреше менен бирге өсүүчү бөлүгүндө жайгашканын көрсөтөт.

Кыска мөөнөттө туризм кирешелери менен CO₂ эмиссияларынын ортосунда статистикалык маанилүү байланыш табылган эмес. Энергияны пайдалануу болсо кыска мөөнөттө да оң жана маанилүү: энергияны пайдалануунун %1 өсүшү болжол менен %0,86 жогору CO₂ эмиссиясы менен байланыштуу. Pooled ката оңдоо коэффициенти −0,285 жана маанилүү; буга ылайык кыска мөөнөттүү тең салмаксыздыктын болжол менен %28,5 бөлүгү жыл сайын оңдолот жана узак мөөнөттүү тең салмакка болжол менен 3,5 жылдык ыңгайлашуу процесси болжолдонууда.

Бирок жыйынтыктардын чектөөлөрү маанилүү. PMGде туризм, киреше жана энергия узак мөөнөттө маанилүү деп табылганы менен, MG жана DFE туруктуулук моделдеринде энергияны пайдалануунун оң маанилүүлүгү жана терс ката оңдоо коэффициенти гана туруктуу сакталат. Мындан тышкары, ARDL–PMG мүмкүн болгон тескери себептүүлүктү жана эндогендүүлүктү толук чечпейт. Ошондуктан изилдөө туризмдин өнүгүшү белгилүү өлчөмдө CO₂ өсүшүнө сөзсүз себеп болот дегенди эмес, аймактын азыркы экономикалык жана энергетикалык түзүмүндө туризмдин өнүгүшү менен көмүртек эмиссияларынын ортосунда оң узак мөөнөттүү байланыш бар экенин көрсөтөт.

Эмне үчүн Батыш Балкандар туризм жана көмүртек эмиссиялары жагынан өзгөчө изилдөө аймагы болуп саналат?

Батыш Балкандар айрым экономикаларда туризмдин экономикалык салмагы өтө жогору, ал эми Албаниядан башка өлкөлөрдө энергия системалары көбүнчө казылып алынуучу отунга, өзгөчө көмүргө көз каранды бойдон калган өткөөл экономикалардан тургандыктан, туризм–энергия–айлана-чөйрө байланышын изилдөө үчүн өзгөчө аймак болуп саналат.

Изилдөөдө каралган беш экономика — Албания, Босния жана Герцеговина, Түндүк Македония, Черногория жана Сербия. Өлкөлөр Европа Биримдигине кошулуу процессинде болуп, экономикалык өсүштү, туризмдин өнүгүшүн, энергетикалык өтүүнү жана экологиялык милдеттенмелерди бир убакта башкарууга тийиш.

Булактын кириш бөлүгүндө баалоо мезгилинен тышкаркы учурдагы контекстти көрсөтүү үчүн 2024-жылы эл аралык туризм кирешелеринин ИДПга карата үлүшү Албанияда %21,89, Черногорияда %19,79, Босния жана Герцеговинада %6,83 жана Түндүк Македонияда %3,73 болгону; Сербия үчүн 2023-жылдагы көрсөткүч %4,26 экени айтылат. Бул учурдагы көрсөткүчтөр моделдин 2007–2022-жылдардагы баалоо үлгүсүнө кирбейт.

Энергетика жагынан аймактын түзүмү андан да маанилүү. Босния жана Герцеговина, Сербия жана Түндүк Македония көмүргө таянган энергия системаларына ээ, Черногория гидроэнергетика менен көмүрдү бирге колдонот. Албания болсо аймактагы айкын өзгөчөлүк болуп, электр системасында гидроэнергетикага өтө жогорку деңгээлде таянат.

Бул айырма булак маалыматтарындагы CO₂ деңгээлдерине да чагылат. 2007–2022-жылдары Албания жан башына орточо болжол менен 1,69 тонна CO₂ менен үлгүдөгү эң төмөн эмиссия деңгээлине ээ өлкө. Сербия жана Босния жана Герцеговина эң жогорку эмиссия деңгээлдерин көрсөтөт.

Экологиялык Кузнец ийри сызыгы деген эмне жана изилдөө эмне үчүн классикалык EKCни колдобойт?

Классикалык Экологиялык Кузнец ийри сызыгы экономикалык киреше өскөндө айлана-чөйрөнүн бузулушу башында көбөйүп, белгилүү киреше босогосунан кийин киреше өсө берсе да экологиялык басым азаят деп болжолдогон тескери-U түрүндөгү байланыш; бул изилдөөдө болсо коэффициенттердин белгилери тескери-Uнун ордуна U-түрүндөгү узак мөөнөттүү байланышты көрсөтөт.

Стандарттуу EKCде сызыктуу киреше коэффициенти оң, квадраттык киреше коэффициенти терс болушу күтүлөт. Мындай учурда экономикалык өнүгүүнүн алгачкы баскычында эмиссия өсөт, бурулуш чекитинен кийин болсо жогорку киреше төмөн эмиссия менен байланышат.

Батыш Балкан панелинде мунун тескериси алынган:

• борборлоштурулган лог жан башына ИДП коэффициенти: −0,367;
• борборлоштурулган кирешенин квадраты коэффициенти: +2,222.

Эки коэффициент тең PMG узак мөөнөттүү моделинде %1 деңгээлде статистикалык маанилүү. Бул белгилердин айкалышы U-түрүндөгү байланышты билдирет: моделдин төмөн киреше бөлүгүндө кирешенин өсүшү төмөн эмиссия менен байланышса, белгилүү босогодон кийин жогорку киреше кайрадан жогорку көмүртек эмиссиялары менен байланышат.

Эмне үчүн киреше өзгөрмөсү борборлоштурулган?

Киреше жана кирешенин квадраты бир регрессияда колдонулганда эки өзгөрмөнүн ортосунда өтө күчтүү механикалык корреляция пайда болушу мүмкүн. Изилдөө муну азайтуу үчүн лог жан башына ИДПны ар бир өлкөнүн өз үлгүсүнүн орточо маанисине карата борборлоштурат:

\[ \ln GDPc_{i,t}=\ln GDP_{i,t}-mean(\ln GDP_{i,t}) \]

Андан кийин борборлоштурулган өзгөрмөнүн квадраты түзүлөт:

\[ \ln GDPcsq_{i,t}=(\ln GDPc_{i,t})^2 \]

Акыркы эмпирикалык модель:

\[ \ln CO2_{i,t} = \beta_0 + \beta_1\ln GDPc_{i,t} + \beta_2\ln GDPcsq_{i,t} + \beta_3\ln Receipts_{i,t} + \beta_4\ln Energy_{i,t} + u_{i,t} \]

түрүндө.

U-түрүндөгү байланыштын бурулуш чекити кантип эсептелет?

Бурулуш чекити узак мөөнөттүү киреше функциясынын биринчи туундусун нөлгө теңөө аркылуу эсептелет:

\[ \frac{\partial \ln CO2}{\partial \ln GDPc} = \beta_1+2\beta_2\ln GDPc=0 \]

Мындан:

\[ \ln GDPc = -\frac{\beta_1}{2\beta_2} = 0.083 \]

алынат.

\[ e^{0.083}\approx1.086 \]

болгондуктан, босого ар бир өлкөнүн 2007–2022-жылдардагы орточо киреше деңгээлинен болжол менен %8,6 жогору.

Бул босоголор өз-өзүнчө өлкөлүк моделдерден бааланган көз карандысыз бурулуш чекиттери эмес. PMG модели узак мөөнөттүү коэффициенттер өлкөлөр арасында жалпы деп божомолдогондуктан, алар жалпы U-түрүндөгү панелдик байланышты ар бир өлкөнүн орточо киреше деңгээлине колдонуу аркылуу чыгарылган босоголор.

Туризм кирешесинин өсүшү көмүртек эмиссиялары менен кандай байланышта?

Негизги PMG моделинде жан башына эл аралык туризм кирешесинин %1 өсүшү узак мөөнөттө жан башына CO₂ эмиссияларынын болжол менен %0,32 жогору болушу менен байланыштуу; бирок кыска мөөнөттө туризм кирешесинин коэффициенти маанилүү эмес жана альтернативдүү MG/DFE баалоолорунда узак мөөнөттүү туризм коэффициентинин маанилүүлүгү сакталбайт.

Узак мөөнөттүү PMG туризм коэффициенти:

β = 0,3204; p = 0,001; %95 ишеним аралыгы [0,1299; 0,5109].

Бардык өзгөрмөлөр табигый логарифм түрүндө колдонулгандыктан, бул коэффициент ийкемдүүлүк катары окулат. Башка моделдик шарттар туруктуу болгондо, жан башына реалдуу эл аралык туризм кирешесинин %1 өсүшү жан башына CO₂ эмиссияларынын болжол менен %0,32 жогору болушу менен байланыштуу.

Булак мүмкүн болгон түшүндүрмөлөрдүн катарында туризмге байланыштуу транспорт, жайгаштыруу жана башка кызматтардын энергияга болгон талабын талкуулайт. Бирок модель “туризм → энергияны пайдалануу → CO₂” түрүндөгү ортомчулук жолун расмий mediation модели менен текшербейт. Ошондуктан энергия тастыкталган ортомчу механизм эмес, теориялык жактан күчтүү мүмкүн болгон өткөрүү каналы.

Кыска мөөнөттүү туризм коэффициенти −0,0219 жана p = 0,724. Ошондуктан аймакта туризм кирешелеринин жылдык өзгөрүшү CO₂ эмиссияларына ишенимдүү кыска мөөнөттүү таасир берет деген жыйынтык чыгарылбайт.

Эмне үчүн энергияны пайдалануу изилдөөнүн эң күчтүү жыйынтыгы?

Энергияны пайдалануу кыска да, узак да мөөнөттө CO₂ эмиссиялары менен оң жана маанилүү байланыш көрсөтөт жана PMG, MG жана DFE деген үч альтернативдүү узак мөөнөттүү баалоочунун баарында белгиси жана статистикалык маанилүүлүгү сакталат.

PMG узак мөөнөттүү коэффициенти:

β = 1,5375; p < 0,001; %95 ишеним аралыгы [1,1852; 1,8898].

Бул маани жан башына баштапкы энергияны пайдалануунун %1 өсүшү узак мөөнөттө жан башына CO₂ эмиссияларынын болжол менен %1,54 жогору мааниси менен байланыштуу экенин көрсөтөт.

Коэффициенттин 1 көрсөткүчүнөн жогору болушу изилдөөдөгү башка өзгөрмөлөргө салыштырмалуу энергияны пайдалануунун көмүртек эмиссиялары менен өзгөчө күчтүү узак мөөнөттүү байланышы бар экенин көрсөтөт.

Кыска мөөнөттүү коэффициент да оң:

β = 0,8557; p < 0,001.

Демек, энергияны пайдалануунун %1 өсүшү кыска мөөнөттө болжол менен %0,86 жогору CO₂ эмиссиясы менен байланыштуу.

Изилдөөнүн ыкмасы жана жыйынтыктары

Үлгү

Изилдөө 2007–2022-жылдарды жана Батыш Балкандын беш экономикасын камтыйт:

• Албания,
• Босния жана Герцеговина,
• Түндүк Македония,
• Черногория,
• Сербия.

Косово географиялык жана экономикалык жактан аймактын бир бөлүгү болгону менен, керектүү маалымат катарларынын толуктугуна байланыштуу талдоого киргизилген эмес. Убакыт өлчөмү ар бир өлкө үчүн болгону 16 жыл жана булак муну изилдөөнүн маанилүү чектөөлөрүнүн бири катары белгилейт.

Колдонулган өзгөрмөлөр

Туризм кирешелери башында учурдагы АКШ доллары менен берилгендиктен, адегенде абсолюттук мааниге которулуп, андан кийин АКШ ИДП дефляторунун жардамы менен 2015-жылдагы бааларга келтирилген:

\[ Real\ Tourism\ Receipts_t = Nominal\ Tourism\ Receipts_t \times \frac{US\ GDP\ Deflator_{2015}} {US\ GDP\ Deflator_t} \]

Ийкемдүүлүк чечмелөөсүн жеңилдетүү жана гетероскедастиканы азайтуу үчүн бардык эмпирикалык өзгөрмөлөр табигый логарифмге өткөрүлгөн.

Үч изилдөө гипотезасы

1. H1: Эл аралык туризм кирешелери узак мөөнөттө CO₂ эмиссиялары менен оң байланышта.
2. H2: Аймактын чоң бөлүгүндөгү көмүргө таянган энергетикалык түзүмдөн улам энергияны пайдалануу узак мөөнөттө CO₂ эмиссиялары менен оң байланышта.
3. H3: Киреше–эмиссия байланышы сызыктуу эмес; классикалык EKC үчүн β1 > 0 жана β2 < 0, альтернативдүү U-түрүндөгү байланыш үчүн β1 < 0 жана β2 > 0 күтүлөт.

ARDL–PMG модели кантип иштейт?

ARDL ыкмасы I(0), I(1) же ушул эки интеграция даражасынын аралашмасына ээ өзгөрмөлөрдү бир системада моделдөөгө мүмкүндүк берет; эч бир өзгөрмө I(2) болбошу керек. PMG болсо узак мөөнөттүү коэффициенттерди өлкөлөр арасында жалпы кармап, кыска мөөнөттүү коэффициенттердин, ката оңдоо ылдамдыктарынын жана туруктуу мүчөлөрдүн өлкөдөн өлкөгө өзгөрүшүнө мүмкүндүк берет.

Жалпы панелдик ARDL модели:

\[ \ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p}b_{ik}\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q}c'_{ik}\ln x_{i,t-k} + u_{i,t} \]

түрүндө.

Узак мөөнөттүү тең салмак менен кыска мөөнөттүү кыймылдарды ажыратуу үчүн модель ката оңдоо формасына өткөрүлөт:

\[ \Delta\ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p-1}b_{ik}\Delta\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q-1}c'_{ik}\Delta\ln x_{i,t-k} + f_iECT_{i,t-1} + u_{i,t} \]

Терс жана маанилүү \(ECT\) коэффициенти кыска мөөнөттүү шоктордон кийин системанын узак мөөнөттүү тең салмак байланышына кайтарын көрсөтөт.

Алдын ала диагностикалык тесттер

Көз карандысыз өзгөрмөлөрдүн ортосундагы Pearson корреляциялары 0,35 көрсөткүчүнөн төмөн, VIF маанилери 1,17–1,30 аралыгында экени билдирилген. Орточо VIF 1,21; булак олуттуу мультиколлинеардуулук көйгөйүн аныктабайт.

Breusch–Pagan LM тестинде p = 0,0871, Pesaran CD тестинде p = 0,6570 алынган. Ошондуктан беш өлкөнүн калдыктарынын ортосунда күчтүү кесилиштик көз карандылык бар деген гипотеза колдоого алынган эмес.

Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin жана Fisher панелдик бирдик тамыр тесттери өзгөрмөлөр I(0) жана I(1) деңгээлдеринин аралашмасы экенин, эч бири I(2) эмес экенин көрсөтүп, ARDL ыкмасын колдонууга мүмкүн кылган.

Коинтеграция далили

Pedroni тестинин жыйынтыктары аралаш; панелдик жана group t-статистикалары гана коинтеграцияны колдойт. Ал эми Kao коинтеграция тестинде берилген статистикалардын баары статистикалык маанилүү жана булак муну узак мөөнөттүү байланыштын бар экенине күчтүүрөөк далил катары баалайт.

Кечигүү түзүмү жана баалоочуну тандоо

Akaike Information Criterion өлкөлөр боюнча ар башка оптималдуу кечигүү түзүмдөрүн сунуштап, эң көп кездешкен түзүм ARDL [2, 2, 2, 2, 1] болгон. Бирок панелдин убакыт өлчөмү болгону T = 16 болгондуктан параметрлердин санын чектөө үчүн негизги PMG, MG жана DFE моделдеринде жөнөкөйлөтүлгөн жалпы ARDL [1, 1, 1, 1, 1] ката оңдоо түзүмү колдонулган.

PMG менен MG ортосундагы Hausman тестинде:

χ²(4) = 5,14; p = 0,2734.

Узак мөөнөттүү коэффициенттер өлкөлөр арасында бир тектүү деген нөлдүк гипотеза четке кагылган эмес жана бул жыйынтык PMG колдонулушун колдогон далилдердин бири катары бааланган.

Негизги PMG узак мөөнөттүү жыйынтыктары

Негизги PMG кыска мөөнөттүү жыйынтыктары

Ката оңдоо коэффициентинин −0,2852 болушу кыска мөөнөттүү тең салмактан четтөөнүн болжол менен %28,52 бөлүгү жыл сайын оңдолорун билдирет. Булак муну болжол менен 3,5 жылдык тең салмакка ыңгайлашуу процесси катары чечмелейт.

Өлкөлөр боюнча кыска мөөнөттүү ката оңдоо

PMG өлкөлүк жыйынтыктарында ката оңдоо мүчөсү үч өлкөдө гана статистикалык маанилүү же чек аралык мааниге ээ:

Бул жыйынтык өлкө деңгээлинде узак мөөнөттүү тең салмакка кайтуу далили Босния жана Герцеговина менен Сербия үчүн алсызыраак экенин көрсөтөт. Ошого карабастан pooled ECT терс жана маанилүү; демек, узак мөөнөттүү байланыш панелдик деңгээлде колдоого алынат.

PMG жыйынтыгынын туруктуулугу альтернативдүү баалоочуларда сакталабы?

Жарым-жартылай: энергияны пайдалануунун оң жана маанилүү узак мөөнөттүү байланышы менен терс ката оңдоо коэффициенти PMG, MG жана DFE моделдеринин баарында сакталат, ал эми киреше жана туризм кирешелеринин PMGдеги маанилүүлүгү MG жана DFE баалоолорунда сакталбайт.

** p < 0,05; *** p < 0,01.

Бул таблица изилдөөнүн жыйынтыктарын чечмелөөдө өтө маанилүү. Энергия–эмиссия байланышы ыкма тандоосуна карата күчтүү көрүнгөнү менен, U-түрүндөгү киреше жыйынтыгы жана оң туризм коэффициентинин статистикалык тактыгы PMG баалоочусуна көбүрөөк көз каранды.

PMG менен DFE ортосундагы стандарттуу Hausman салыштыруусу дисперсия айырмасы оң болбогондуктан эсептелген эмес. Булак муну кичине үлгүгө байланышкан чектөө катары белгилеп, PMG тандоосун PMG–MG Hausman жыйынтыгы жана теориялык негиздер менен түшүндүрөт.

COVID-19 контролу

2020-жыл үчүн COVID-19 dummy өзгөрмөсү кошулган кошумча PMG моделинде dummy өзгөрмө статистикалык маанилүү эмес. Квадраттык киреше, туризм кирешелери жана энергияны пайдалануунун узак мөөнөттүү коэффициенттери белгилерин жана маанилүүлүгүн негизинен сактаган, ал эми сызыктуу киреше коэффициенти терс бойдон калган, бирок маанилүүлүгү p = 0,069 деңгээлине төмөндөгөн.

Булак бул жыйынтыкты 2020-жылдагы өзгөчө шарттарды контролдоо негизги узак мөөнөттүү көрүнүштү олуттуу өзгөрткөн жок деп чечмелейт.

Гетероскедастика жана сериялык корреляция

Modified Wald тести өлкөлөр арасында топтук гетероскедастика бар экенин көрсөтөт:

χ²(5) = 116,58; p < 0,001.

Булак PMG өлкөлөр боюнча ката дисперсияларынын айырмаланышына мүмкүндүк берген гетерогендүү панелдик түзүмгө ээ болгондуктан, бул жагдай pooled узак мөөнөттүү коэффициенттерди түздөн-түз бузбай турганын белгилейт.

Wooldridge сериялык корреляция тестинде:

F(1,4) = 3,428; p = 0,1378

натыйжа алынган жана биринчи даражадагы автокорреляция жок деген нөлдүк гипотеза четке кагылган эмес.

Изилдөө туризмдин өнүгүшү CO₂ эмиссияларына себеп болорун далилдейби?

Жок. Модель узак мөөнөттүү коинтеграцияны жана динамикалык байланыштарды аныктайт, бирок мүмкүн болгон эндогендүүлүктү же тескери себептүүлүктү толук чечпейт. Ошондуктан булак жыйынтыктарды катуу себептик таасирлер эмес, узак мөөнөттүү байланыштар катары чечмелейт.

Туризм менен энергияны пайдалануунун ортосунда теориялык жактан күчтүү байланыш болгону менен, изилдөөдөгү модель энергияны пайдалануунун туризм–эмиссия байланышындагы ортомчу ролун түздөн-түз текшербейт. Ошондуктан “туризм энергия керектөөсүн көбөйткөндүктөн так ушундай көлөмдө CO₂ чыгарат” деген механизмдик жыйынтыкты бул изилдөөдөн чыгарууга болбойт.

Изилдөөнүн негизги чектөөлөрү

Кыска панель: Ар бир өлкө үчүн болгону 16 жылдык маалымат бар. Узак убакыт катарлары бирдик тамыр жана коинтеграция тесттеринин күчүн, айрыкча U-түрүндөгү киреше байланышынын бурулуш чекитин баалоону жакшыртышы мүмкүн.

Косовонун кирбей калышы: Аймактын бардык экономикалары үлгүдө жок.

CO₂ жалгыз экологиялык көрсөткүч: Изилдөө айлана-чөйрөнүн бузулушун көмүр кычкыл газынын эмиссиялары менен гана өлчөйт. Биологиялык ар түрдүүлүктүн жоголушу, суу стресси, калдыктардын пайда болушу, жерди пайдалануу, корголуучу аймактар же туризмдин көтөрүмдүүлүк мүмкүнчүлүгү түздөн-түз изилденбейт.

Структуралык үзүлүүлөр: ARDL–PMG модели структуралык үзүлүүлөрдү ачык моделдебейт. 2020 COVID dummy өзгөрмөсү пандемия үчүн гана кошумча туруктуулук текшерүүсүн берет.

Эндогендүүлүк жана тескери себептүүлүк: Узак мөөнөттүү байланыштар аныкталат, бирок катуу себептик идентификация камсыздалбайт.

Узак мөөнөттүү бир тектүүлүк божомолу: PMG узак мөөнөттүү коэффициенттер өлкөлөр арасында жалпы деп божомолдойт. Hausman тести бул божомолду четке какпаса да, Албаниянын гидроэнергетикага таянган энергетикалык түзүмү менен Босния жана Герцеговина, Түндүк Македония жана Сербиянын көмүргө таянган системаларынын ортосунда олуттуу структуралык айырмачылыктар бар.

Туризм түрлөрү ажыратылган эмес: Жээк туризми, маданий туризм жана экотуризм бир туризм кирешеси өзгөрмөсүндө бириктирилген.

Саясат жагынан жыйынтыктар

Изилдөө Батыш Балкандарда экономикалык жана туристтик өнүгүүнү экологиялык натыйжалуулуктан өзүнчө кароого болбой турганын белгилейт. Эң туруктуу эмпирикалык жыйынтык — энергияны пайдалануу менен CO₂ ортосундагы күчтүү оң байланыш. Ошондуктан энергетикалык өтүү туризм секторундагы экологиялык басымды азайтуунун негизги куралдарынын бири катары каралат.

Сунушталган саясат багыттарына кайра жаралуучу энергия булактарын диверсификациялоо, энергия натыйжалуулугун жогорулатуу, туризмге байланышкан транспортту декарбонизациялоо, дестинацияларда коомдук жана төмөн көмүртектүү транспортту өнүктүрүү, жайгаштыруу ишканаларында кайра жаралуучу энергия жана натыйжалуулук стандарттарын колдонуу жана экологиялык сертификация системаларын пайдалануу кирет.

Булак туризмден келип чыккан эмиссиялардын болжол менен төрттөн үчү транспорт менен байланыштуу деген адабият жыйынтыгын эске алып, туризм транспортун декарбонизациялоого өзгөчө басым жасайт.

EU Ecolabel жана Green Key сыяктуу эко-сертификация механизмдери жайгаштыруу жана дестинация ишканаларынын экологиялык натыйжалуулугун жогорулата турган куралдардын катарында көрсөтүлөт.

Эмне үчүн өлкөлөр боюнча саясаттык артыкчылыктар айырмаланышы керек?

Босния жана Герцеговина, Сербия жана Түндүк Македония үчүн негизги маселе көмүргө таянган энергия өндүрүшүн азайтуу жана электр системасын декарбонизациялоо.

Албания жана Черногорияда болсо туризмдин экономикадагы үлүшү кыйла жогору болгондуктан, туруктуу туризмди башкаруу салыштырмалуу көбүрөөк мааниге ээ.

Албания гидроэнергетикага таянган түзүмү аркылуу төмөн көмүртектүү электр энергиясынын артыкчылыгына ээ болгону менен, климаттык өзгөрмөлүүлүккө карата гидрологиялык көз карандылыкты азайтуу үчүн кайра жаралуучу энергия портфелин диверсификациялоого тийиш.

Черногория үчүн булак туруктуу жээк туризмин өнүктүрүүнү калган көмүр пайдаланууну азайтуу менен бирге карайт.

Келечектеги изилдөөлөр

Булак үч негизги изилдөө багытын сунуштайт. Биринчиден, CO₂ден тышкары башка парник газдары, биологиялык ар түрдүүлүктүн жоголушу, суу стресси жана жерди пайдалануу сыяктуу кеңири экологиялык көрсөткүчтөр моделге киргизилиши мүмкүн.

Экинчиден, панель 2022-жылдан кийинки мезгилге кеңейтилсе, узак мөөнөттүү баалоолордун статистикалык тактыгын жогорулатууга болот.

Үчүнчүдөн, энергияны пайдалануунун туризм менен эмиссиянын ортосундагы ортомчу ролу расмий текшерилиши мүмкүн жана туризм жээк, маданий жана экотуризм сыяктуу түрлөргө бөлүнүп, кайсы туризм формалары кандай экологиялык жыйынтыктар менен байланыштуу экени изилдениши мүмкүн.

Жалпы илимий жыйынтык

Изилдөө Батыш Балкандарда 2007–2022-жылдары экономикалык киреше, туризмдин өнүгүшү, энергияны пайдалануу жана көмүртек эмиссияларынын ортосунда узак мөөнөттүү байланыш бар экенине панелдик далилдерди берет.

Салттуу тескери-U түрүндөгү Экологиялык Кузнец ийри сызыгы колдоого алынган эмес; анын ордуна U-түрүндөгү киреше–эмиссия байланышы табылган. 2022-жылга карата беш өлкөнүн тең моделден чыгарылган бурулуш чекитинен жогору болушу учурдагы жалпы PMG байланышында жогорку киреше деңгээлдери жогорку көмүртек эмиссиялары менен байланышкан бөлүккө өткөнүн көрсөтөт.

Туризм кирешелери PMG моделинде узак мөөнөттө эмиссиялар менен оң байланышта, бирок кыска мөөнөттө маанилүү эмес жана альтернативдүү MG/DFE моделдеринде узак мөөнөттүү маанилүүлүгү сакталбайт. Ошондуктан туризм жыйынтыгы маанилүү, бирок баалоочу тандоосуна энергия жыйынтыгына караганда сезгичирээк.

Энергияны пайдалануу болсо кыска да, узак да мөөнөттө оң жана маанилүү, жана үч альтернативдүү узак мөөнөттүү баалоочунун баарында туруктуу бойдон калат. Бул изилдөөнүн эң күчтүү эмпирикалык жыйынтыгы.

Жыйынтыктар Батыш Балкандарда туризмдин өсүшүн толугу менен токтотууну эмес, туризмдин кеңейишин энергетикалык өтүү, төмөн көмүртектүү транспорт, натыйжалуу жайгаштыруу инфраструктурасы жана экологиялык жөнгө салуу менен бирге жүргүзүүнү колдойт. Изилдөөнүн жыйынтыктары European Green Deal жана Green Agenda for the Western Balkans алкагындагы энергетикалык өтүү жана туруктуулук максаттары менен да байланышкан.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Түпнуска изилдөөнүн аталышы: How Does Tourism Development Shape Carbon Emissions in the Long-Run? An Empirical Investigation for Western Balkan Economies

Авторлор: Fjona Kurteshi; Ledjon Shahini.

Жооптуу автор: Fjona Kurteshi.

Мекеме: Faculty of Economy, University of Tirana, Tirana, Albania.

Журнал: Economies

Басма: MDPI, Basel, Switzerland.

Библиографиялык жазуу: Economies 2026, 14, 378.

DOI: 10.3390/economies14090378

Академиялык редактор: Angeliki N. Menegaki.

Жөнөтүлгөн күнү: 20-май 2026.

Кайра каралган күнү: 12-август 2026.

Кабыл алынган күнү: 24-август 2026.

Жарыяланган күнү: 3-сентябрь 2026.

Булак түрү: Рецензияланган эмпирикалык панелдик маалымат изилдөө макаласы.

Изилденген мезгил: 2007–2022.

Изилденген экономикалар: Албания, Босния жана Герцеговина, Түндүк Македония, Черногория жана Сербия.

Негизги ыкма: Панелдик ARDL–Pooled Mean Group ката оңдоо модели.

Негизги модель: ARDL [1, 1, 1, 1, 1].

Туруктуулук баалоочулары: Mean Group (MG) жана Dynamic Fixed Effects (DFE).

Алдын ала тесттер: Pearson корреляциясы, Variance Inflation Factor, Breusch–Pagan LM, Pesaran CD, Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin, Fisher панелдик бирдик тамыр тесттери, Pedroni жана Kao коинтеграция тесттери, Hausman тести, Modified Wald гетероскедастика тести жана Wooldridge сериялык корреляция тести.

Негизги узак мөөнөттүү жыйынтыктар: GDPc −0,3670; GDPc² +2,2216; эл аралык туризм кирешелери +0,3204; энергияны пайдалануу +1,5375. Төрт коэффициент тең негизги PMG моделинде %1 деңгээлде маанилүү.

Ката оңдоо коэффициенти: −0,2852; p = 0,027. Кыска мөөнөттүү тең салмаксыздыктын болжол менен %28,52 бөлүгү жыл сайын оңдолору жана болжол менен 3,5 жылдык ыңгайлашуу мөөнөтү болжолдонору айтылган.

Негизги туруктуулук эскертүүсү: Энергияны пайдалануунун оң коэффициенти жана терс ECT PMG, MG жана DFEнин баарында маанилүү бойдон калган. Киреше жана туризм коэффициенттеринин маанилүүлүгү MG жана DFE моделдеринде сакталган эмес.

Себептүүлүк чеги: ARDL–PMG узак мөөнөттүү байланыштарды аныктайт, бирок мүмкүн болгон эндогендүүлүктү жана тескери себептүүлүктү толук чечпейт. Жыйынтыктар катуу causal effects эмес, long-run associations катары чечмеленүүгө тийиш.

Каржылоо: Изилдөө National Agency for Scientific Research and Innovation of Albania тарабынан каржыланган.

Этика комитети: Колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: CO₂ маалыматтары Our World in Data; ИДП, калк, ИДП дефлятору жана энергияны пайдалануу маалыматтары World Bank Open Data аркылуу ачык алынган. Эл аралык туризм кирешелери World Tourism Organization e-Library аркылуу акы төлөнүүчү жеткиликтүүлүк менен алынган.

Авторлордун салымы: Концепциялаштыруу: F.K. жана L.S.; методология: F.K.; программалык камсыздоо: L.S.; текшерүү: F.K. жана L.S.; формалдуу талдоо: F.K. жана L.S.; изилдөө: F.K. жана L.S.; ресурстар: F.K.; маалыматтарды даярдоо: F.K.; биринчи долбоор: F.K.; карап чыгуу жана редакциялоо: F.K. жана L.S.; визуалдаштыруу: F.K.; көзөмөл: F.K. жана L.S.; долбоорду башкаруу: L.S.; каржылоону алуу: F.K. жана L.S. Эки автор тең жарыяланган версияны окуп, жактырган.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Негизги методологиялык чектөөлөр: Беш өлкөдөн турган кичине панель жана болгону 16 жылдык убакыт өлчөмү; Косовонун үлгүдөн тышкары калышы; айлана-чөйрөнүн бузулушунун CO₂ менен гана өлчөнүшү; ARDL–PMG структуралык үзүлүүлөрдү түздөн-түз моделдебеши; эндогендүүлүк жана тескери себептүүлүктүн толук чечилбеши; PMGнин жалпы узак мөөнөттүү коэффициенттер божомолу; өлкөлөрдүн энергия системаларындагы олуттуу гетерогендүүлүк; туризм түрлөрүнүн өзүнчө моделденбеши. Ушул себептерден pooled коэффициенттер бардык өлкөлөр үчүн бирдей өлкө деңгээлиндеги себептик параметрлер катары чечмеленбеши керек.