Ин тадқиқот баррасӣ мекунад, ки рушди сайёҳӣ дар Балканҳои Ғарбӣ дар дарозмуддат бо партовҳои карбон чӣ гуна робита дорад; дар ҳамон модел даромади иқтисодӣ ва истифодаи энергия низ арзёбӣ мешаванд. Тадқиқоте, ки Fjona Kurteshi ва Ledjon Shahini анҷом додаанд, маълумоти солонаи панелии солҳои 2007–2022-ро барои Албания, Босния ва Ҳерсеговина, Македонияи Шимолӣ, Черногория ва Сербия истифода мебарад. Нишондиҳандаи таназзули муҳити зист — партовҳои CO₂ ба ҳар сари аҳолӣ; нишондиҳандаи рушди сайёҳӣ — даромадҳои воқеии байналмилалии сайёҳӣ ба ҳар сари аҳолӣ мебошад.

Дар тадқиқот усули Autoregressive Distributed Lag–Pooled Mean Group (ARDL–PMG) истифода шудааст. Арзёбандаи PMG имкон медиҳад, ки динамикаҳои кӯтоҳмуддати кишварҳо аз ҳам фарқ кунанд, дар ҳоле ки ба фарзияи умумӣ будани коэффитсиентҳои дарозмуддат барои панҷ кишвар асос меёбад. Дар муқоисаи Hausman якхелагии дарозмуддат байни PMG ва Mean Group (MG) рад нашудааст; p-арзиш 0,2734 мебошад.

Тибқи натиҷаҳои асосии PMG, афзоиши %1-и даромади байналмилалии сайёҳӣ ба ҳар сари аҳолӣ дар дарозмуддат бо тақрибан %0,32 баландтар будани партовҳои CO₂ ба ҳар сари аҳолӣ алоқаманд аст. Афзоиши %1-и истифодаи ибтидоии энергия ба ҳар сари аҳолӣ бошад, бо тақрибан %1,54 афзоиши партовҳои CO₂ алоқаманд аст. Истифодаи энергия дар тадқиқот қавитарин ва дар арзёбиҳои алтернативии PMG, MG ва Dynamic Fixed Effects устувортарин муайянкунандаи дарозмуддати партовҳо мебошад.

Тадқиқот шакли U-и баръаксеро, ки Каҷи экологии Кузнетс (Environmental Kuznets Curve, EKC) пешбинӣ мекунад, дастгирӣ намекунад. Ҳади хаттии даромад манфӣ ва ҳади квадратӣ мусбат ёфт шудааст; бинобар ин робитаи дарозмуддати арзёбишуда U-шакл аст. Нуқтаи гардиши ҳисобшуда аз даромади миёнаи ҳар кишвар дар солҳои 2007–2022 тақрибан %8,6 болотар аст. То соли 2022 сатҳи даромад ба ҳар сари аҳолӣ дар ҳамаи панҷ кишвар аз ҳадди аз панел ҳосилшудаи худ боло буд; ин нишон медиҳад, ки дар модел ҳамаи онҳо дар қисми каҷи U қарор доранд, ки партовҳо ҳамроҳ бо даромад меафзоянд.

Дар кӯтоҳмуддат байни даромадҳои сайёҳӣ ва партовҳои CO₂ робитаи аз нигоҳи оморӣ муҳим ёфт нашудааст. Истифодаи энергия бошад, дар кӯтоҳмуддат низ мусбат ва муҳим аст: афзоиши %1-и истифодаи энергия бо тақрибан %0,86 партовҳои баландтари CO₂ алоқаманд аст. Коэффитсиенти pooled ислоҳи хато −0,285 ва муҳим аст; мувофиқи он тақрибан %28,5-и номувозинатии кӯтоҳмуддат ҳар сол ислоҳ мешавад ва раванди мутобиқшавӣ ба мувозинати дарозмуддат тақрибан 3,5 солро дар назар дорад.

Аммо маҳдудиятҳои натиҷаҳо муҳиманд. Гарчанде дар PMG сайёҳӣ, даромад ва энергия дар дарозмуддат муҳиманд, дар моделҳои устувории MG ва DFE танҳо аҳамияти мусбати истифодаи энергия ва коэффитсиенти манфии ислоҳи хато ба таври устувор нигоҳ дошта мешаванд. Илова бар ин, ARDL–PMG сабабияти баръакс ва эндогении эҳтимолиро пурра ҳал намекунад. Аз ин рӯ, тадқиқот намегӯяд, ки рушди сайёҳӣ қатъиян боиси миқдори муайяни афзоиши CO₂ мешавад; балки нишон медиҳад, ки дар шароити сохтори кунунии иқтисодӣ ва энергетикии минтақа байни рушди сайёҳӣ ва партовҳои карбон робитаи мусбати дарозмуддат вуҷуд дорад.

Чаро Балканҳои Ғарбӣ аз нигоҳи сайёҳӣ ва партовҳои карбон минтақаи махсуси тадқиқотӣ мебошанд?

Балканҳои Ғарбӣ барои омӯзиши робитаи сайёҳӣ–энергия–муҳити зист минтақаи махсус аст, зеро дар баъзе иқтисодҳо сайёҳӣ вазни хеле баланди иқтисодӣ дорад, аммо дар кишварҳои ғайр аз Албания системаҳои энергетикӣ то ҳадди зиёд ба сӯзишвории истихроҷӣ, махсусан ангишт, вобаста боқӣ мондаанд.

Панҷ иқтисоди дар тадқиқот баррасишуда Албания, Босния ва Ҳерсеговина, Македонияи Шимолӣ, Черногория ва Сербия мебошанд. Кишварҳо дар раванди пайвастан ба Иттиҳоди Аврупо қарор дошта, бояд ҳамзамон рушди иқтисодӣ, рушди сайёҳӣ, гузариши энергетикӣ ва ӯҳдадориҳои экологиро идора кунанд.

Дар қисми муқаддимавии манбаъ барои нишон додани заминаи ҷории берун аз давраи арзёбӣ гуфта мешавад, ки дар соли 2024 таносуби даромадҳои байналмилалии сайёҳӣ ба ММД дар Албания %21,89, Черногория %19,79, Босния ва Ҳерсеговина %6,83 ва Македонияи Шимолӣ %3,73 буд; барои Сербия арзиши соли 2023 %4,26 мебошад. Ин арзишҳои ҷорӣ ба намунаи арзёбии модели солҳои 2007–2022 дохил нестанд.

Аз ҷиҳати энергетикӣ сохтори минтақа боз ҳам муҳимтар аст. Босния ва Ҳерсеговина, Сербия ва Македонияи Шимолӣ системаҳои энергетикии асосан ангиштӣ доранд, Черногория гидроэнергетика ва ангиштро якҷоя истифода мебарад. Албания истиснои равшани минтақа буда, дар системаи барқ ба гидроэнергетика хеле зиёд такя мекунад.

Ин фарқият дар сатҳҳои CO₂-и маълумоти манбаъ низ инъикос меёбад. Дар солҳои 2007–2022 Албания бо миёнаи тақрибан 1,69 тонна CO₂ ба ҳар сари аҳолӣ пасттарин сатҳи партовҳоро дар намуна дорад. Сербия ва Босния ва Ҳерсеговина бошанд, сатҳҳои баландтарини партовҳоро нишон медиҳанд.

Каҷи экологии Кузнетс чист ва чаро тадқиқот EKC-и классикиро дастгирӣ намекунад?

Каҷи классикии экологии Кузнетс робитаи U-и баръакс аст, ки пешбинӣ мекунад ҳангоми афзоиши даромади иқтисодӣ таназзули муҳити зист аввал зиёд мешавад, аммо пас аз ҳадди муайяни даромад, дар ҳоле ки даромад идома меёбад, фишори экологӣ кам мешавад; дар ин тадқиқот бошад, аломатҳои коэффитсиентҳо ба ҷойи U-и баръакс робитаи дарозмуддати U-шаклро нишон медиҳанд.

Дар EKC-и стандартӣ интизор меравад, ки коэффитсиенти хаттии даромад мусбат ва коэффитсиенти квадратии даромад манфӣ бошад. Дар ин ҳолат дар марҳилаи аввали рушди иқтисодӣ партовҳо меафзоянд, пас аз нуқтаи гардиш бошад даромади баландтар бо партовҳои камтар алоқаманд мешавад.

Дар панели Балканҳои Ғарбӣ баръакси ин натиҷа гирифта шудааст:

• коэффитсиенти логарифмии марказонидашудаи ММД ба ҳар сари аҳолӣ: −0,367;
• коэффитсиенти квадрати даромади марказонидашуда: +2,222.

Ҳар ду коэффитсиент дар модели дарозмуддати PMG дар сатҳи %1 аз нигоҳи оморӣ муҳиманд. Ин таркиби аломатҳо робитаи U-шаклро ифода мекунад: дар қисми даромади пасти модел афзоиши даромад бо партовҳои камтар алоқаманд аст, аммо баъд аз ҳадди муайян даромади баландтар дубора бо партовҳои баландтари карбон алоқаманд мешавад.

Чаро тағйирёбандаи даромад марказонида шудааст?

Вақте даромад ва квадрати даромад дар як регрессия истифода мешаванд, байни ин ду тағйирёбанда коррелятсияи хеле қавии механикӣ ба вуҷуд омада метавонад. Барои кам кардани ин ҳолат тадқиқот логарифми ММД ба ҳар сари аҳолиро нисбат ба миёнаи намунавии ҳар кишвар марказонӣ мекунад:

\[ \ln GDPc_{i,t}=\ln GDP_{i,t}-mean(\ln GDP_{i,t}) \]

Сипас квадрати тағйирёбандаи марказонидашуда сохта мешавад:

\[ \ln GDPcsq_{i,t}=(\ln GDPc_{i,t})^2 \]

Модели ниҳоии эмпирикӣ:

\[ \ln CO2_{i,t} = \beta_0 + \beta_1\ln GDPc_{i,t} + \beta_2\ln GDPcsq_{i,t} + \beta_3\ln Receipts_{i,t} + \beta_4\ln Energy_{i,t} + u_{i,t} \]

мебошад.

Нуқтаи гардиши робитаи U-шакл чӣ гуна ҳисоб мешавад?

Нуқтаи гардиш бо ба сифр баробар кардани ҳосилаи якуми функсияи дарозмуддати даромад ҳисоб карда мешавад:

\[ \frac{\partial \ln CO2}{\partial \ln GDPc} = \beta_1+2\beta_2\ln GDPc=0 \]

Аз ин ҷо:

\[ \ln GDPc = -\frac{\beta_1}{2\beta_2} = 0.083 \]

ба даст меояд.

\[ e^{0.083}\approx1.086 \]

Азбаски чунин аст, ҳадд тақрибан аз сатҳи миёнаи даромади ҳар кишвар дар давраи 2007–2022 %8,6 болотар аст.

Ин ҳаддҳо нуқтаҳои гардиши мустақиле нестанд, ки аз моделҳои ҷудогонаи кишварӣ арзёбӣ шудаанд. Азбаски модели PMG умумӣ будани коэффитсиентҳои дарозмуддатро байни кишварҳо фарз мекунад, онҳо бо татбиқи робитаи умумии U-шаклии панел ба сатҳи миёнаи даромади ҳар кишвар ҳосил шудаанд.

Афзоиши даромади сайёҳӣ бо партовҳои карбон чӣ гуна алоқаманд аст?

Дар модели асосии PMG афзоиши %1-и даромади байналмилалии сайёҳӣ ба ҳар сари аҳолӣ дар дарозмуддат бо тақрибан %0,32 баландтар будани партовҳои CO₂ ба ҳар сари аҳолӣ алоқаманд аст; аммо дар кӯтоҳмуддат коэффитсиенти даромади сайёҳӣ муҳим нест ва дар арзёбиҳои алтернативии MG/DFE аҳамияти коэффитсиенти дарозмуддати сайёҳӣ нигоҳ дошта намешавад.

Коэффитсиенти дарозмуддати PMG барои сайёҳӣ:

β = 0,3204; p = 0,001; фосилаи эътимоди %95 [0,1299; 0,5109].

Азбаски ҳамаи тағйирёбандаҳо дар шакли логарифми табиӣ истифода шудаанд, ин коэффитсиент ҳамчун чандирӣ хонда мешавад. Бо собит мондани дигар шартҳои модел, афзоиши %1-и даромади воқеии байналмилалии сайёҳӣ ба ҳар сари аҳолӣ бо тақрибан %0,32 баландтар будани партовҳои CO₂ ба ҳар сари аҳолӣ алоқаманд аст.

Манбаъ дар байни тавзеҳҳои эҳтимолӣ талаботи энергетикии нақлиёти вобаста ба сайёҳӣ, ҷойгиронӣ ва дигар хизматрасониҳоро муҳокима мекунад. Бо вуҷуди ин, модел “сайёҳӣ → истифодаи энергия → CO₂” -ро ҳамчун роҳи миёнаравӣ бо модели расмии mediation намесанҷад. Аз ин рӯ, энергия механизми миёнаравии тасдиқшуда нест, балки канали эҳтимолии интиқоли аз ҷиҳати назариявӣ қавӣ мебошад.

Коэффитсиенти кӯтоҳмуддати сайёҳӣ −0,0219 ва p = 0,724 мебошад. Аз ин рӯ, хулоса карда намешавад, ки тағйироти солонаи даромадҳои сайёҳӣ дар минтақа ба партовҳои CO₂ таъсири боэътимоди кӯтоҳмуддат дорад.

Чаро истифодаи энергия қавитарин натиҷаи тадқиқот аст?

Истифодаи энергия ҳам дар кӯтоҳмуддат ва ҳам дар дарозмуддат бо партовҳои CO₂ робитаи мусбат ва муҳим нишон медиҳад ва дар ҳамаи се арзёбандаи алтернативии дарозмуддат — PMG, MG ва DFE — аломат ва аҳамияти омории он нигоҳ дошта мешаванд.

Коэффитсиенти дарозмуддати PMG:

β = 1,5375; p < 0,001; фосилаи эътимоди %95 [1,1852; 1,8898].

Ин арзиш нишон медиҳад, ки афзоиши %1-и истифодаи ибтидоии энергия ба ҳар сари аҳолӣ дар дарозмуддат бо тақрибан %1,54 арзиши баландтари партовҳои CO₂ ба ҳар сари аҳолӣ алоқаманд аст.

Аз 1 боло будани коэффитсиент нишон медиҳад, ки истифодаи энергия нисбат ба дигар тағйирёбандаҳои тадқиқот бо партовҳои карбон робитаи махсусан қавии дарозмуддат дорад.

Коэффитсиенти кӯтоҳмуддат низ мусбат аст:

β = 0,8557; p < 0,001.

Бинобар ин, афзоиши %1-и истифодаи энергия дар кӯтоҳмуддат бо тақрибан %0,86 партовҳои баландтари CO₂ алоқаманд аст.

Усул ва натиҷаҳои тадқиқот

Намуна

Тадқиқот солҳои 2007–2022 ва панҷ иқтисоди Балканҳои Ғарбиро фаро мегирад:

• Албания,
• Босния ва Ҳерсеговина,
• Македонияи Шимолӣ,
• Черногория,
• Сербия.

Косово аз ҷиҳати ҷуғрофӣ ва иқтисодӣ қисми минтақа аст, аммо бинобар пуррагии силсилаҳои зарурии маълумот ба таҳлил дохил нашудааст. Андозаи вақт барои ҳар кишвар танҳо 16 сол аст ва манбаъ инро яке аз маҳдудиятҳои муҳими тадқиқот мешуморад.

Тағйирёбандаҳои истифодашуда

Азбаски даромадҳои сайёҳӣ дар ибтидо бо доллари ҷории ИМА гузориш шудаанд, аввал ба арзиши мутлақ табдил дода шуда, сипас бо истифода аз дефлятори ММД-и ИМА ба нархҳои соли 2015 оварда шудаанд:

\[ Real\ Tourism\ Receipts_t = Nominal\ Tourism\ Receipts_t \times \frac{US\ GDP\ Deflator_{2015}} {US\ GDP\ Deflator_t} \]

Ҳама тағйирёбандаҳои эмпирикӣ барои осон кардани тафсири чандирӣ ва коҳиш додани гетероскедастикӣ ба логарифми табиӣ табдил дода шудаанд.

Се гипотезаи тадқиқот

1. H1: Даромадҳои байналмилалии сайёҳӣ дар дарозмуддат бо партовҳои CO₂ робитаи мусбат доранд.
2. H2: Аз сабаби сохтори энергетикии асосан ангиштии қисми зиёди минтақа истифодаи энергия дар дарозмуддат бо партовҳои CO₂ робитаи мусбат дорад.
3. H3: Робитаи даромад–партов хаттӣ нест; барои EKC-и классикӣ β1 > 0 ва β2 < 0, барои робитаи алтернативии U-шакл β1 < 0 ва β2 > 0 интизор аст.

Модели ARDL–PMG чӣ гуна кор мекунад?

Усули ARDL имкон медиҳад, ки тағйирёбандаҳои дорои дараҷаи интегратсияи I(0), I(1) ё омехтаи ин ду дар як система моделсозӣ шаванд; ягон тағйирёбанда набояд I(2) бошад. PMG коэффитсиентҳои дарозмуддатро байни кишварҳо умумӣ нигоҳ дошта, ба коэффитсиентҳои кӯтоҳмуддат, суръатҳои ислоҳи хато ва ҳадҳои собит имкон медиҳад, ки аз кишвар ба кишвар фарқ кунанд.

Модели умумии панели ARDL:

\[ \ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p}b_{ik}\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q}c'_{ik}\ln x_{i,t-k} + u_{i,t} \]

мебошад.

Барои ҷудо кардани мувозинати дарозмуддат аз ҳаракатҳои кӯтоҳмуддат, модел ба шакли ислоҳи хато табдил дода мешавад:

\[ \Delta\ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p-1}b_{ik}\Delta\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q-1}c'_{ik}\Delta\ln x_{i,t-k} + f_iECT_{i,t-1} + u_{i,t} \]

Коэффитсиенти манфӣ ва муҳими \(ECT\) нишон медиҳад, ки пас аз шокҳои кӯтоҳмуддат система ба робитаи мувозинати дарозмуддат бармегардад.

Санҷишҳои ташхисии ибтидоӣ

Гузориш шудааст, ки коррелятсияҳои Pearson байни тағйирёбандаҳои мустақил аз 0,35 кам ва арзишҳои VIF дар ҳудуди 1,17–1,30 мебошанд. VIF-и миёна 1,21 аст; манбаъ мушкили ҷиддии мултиколлинеариро муайян намекунад.

Барои санҷиши Breusch–Pagan LM p = 0,0871 ва барои санҷиши Pesaran CD p = 0,6570 ба даст омадааст. Аз ин рӯ, гипотезаи мавҷудияти вобастагии қавии байнибуришӣ дар бақияҳои панҷ кишвар дастгирӣ нашудааст.

Санҷишҳои решаи воҳидии панелии Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin ва Fisher нишон додаанд, ки тағйирёбандаҳо омехтаи сатҳҳои I(0) ва I(1) мебошанд, ягонтои онҳо I(2) нест ва аз ин рӯ истифодаи усули ARDL имконпазир аст.

Далели коинтегратсия

Натиҷаҳои санҷиши Pedroni омехтаанд; танҳо t-статистикаҳои panel ва group ба нафъи коинтегратсия натиҷа медиҳанд. Баръакс, ҳамаи статистикаҳои гузоришшудаи санҷиши коинтегратсияи Kao аз нигоҳи оморӣ муҳиманд ва манбаъ инро далели қавитар барои мавҷудияти робитаи дарозмуддат мешуморад.

Сохтори таъхир ва интихоби арзёбанда

Akaike Information Criterion барои кишварҳо сохторҳои гуногуни оптималии таъхирро пешниҳод кардааст ва сохтори бештар такроршуда ARDL [2, 2, 2, 2, 1] будааст. Аммо азбаски андозаи вақти панел танҳо T = 16 аст, барои маҳдуд кардани шумораи параметрҳо дар моделҳои асосии PMG, MG ва DFE сохтори содатари умумии ARDL [1, 1, 1, 1, 1] ислоҳи хато истифода шудааст.

Дар санҷиши Hausman байни PMG ва MG:

χ²(4) = 5,14; p = 0,2734.

Гипотезаи сифрӣ дар бораи якхела будани коэффитсиентҳои дарозмуддат байни кишварҳо рад нашудааст ва ин натиҷа яке аз далелҳои дастгиркунандаи истифодаи PMG арзёбӣ шудааст.

Натиҷаҳои асосии дарозмуддати PMG

Натиҷаҳои асосии кӯтоҳмуддати PMG

Коэффитсиенти ислоҳи хато −0,2852 будан маънои онро дорад, ки тақрибан %28,52-и дуршавии кӯтоҳмуддат аз мувозинат ҳар сол ислоҳ мешавад. Манбаъ инро тақрибан 3,5 сол раванди мутобиқшавӣ ба мувозинат мешуморад.

Ислоҳи кӯтоҳмуддати хато аз рӯи кишвар

Дар натиҷаҳои кишварии PMG ҳади ислоҳи хато танҳо дар се кишвар аз нигоҳи оморӣ муҳим ё дар ҳадди аҳамият аст:

Ин натиҷа нишон медиҳад, ки далели бозгашт ба мувозинати дарозмуддат дар сатҳи кишвар барои Босния ва Ҳерсеговина ва Сербия заифтар аст. Бо вуҷуди ин, pooled ECT манфӣ ва муҳим аст; бинобар ин робитаи дарозмуддат дар сатҳи панел дастгирӣ мешавад.

Оё устувории натиҷаи PMG дар арзёбандаҳои алтернативӣ нигоҳ дошта мешавад?

Қисман: робитаи мусбат ва муҳими дарозмуддати истифодаи энергия ва коэффитсиенти манфии ислоҳи хато дар ҳамаи моделҳои PMG, MG ва DFE нигоҳ дошта мешаванд, аммо аҳамияти даромад ва даромадҳои сайёҳӣ дар PMG дар арзёбиҳои MG ва DFE нигоҳ дошта намешавад.

** p < 0,05; *** p < 0,01.

Ин ҷадвал барои тафсири натиҷаҳои тадқиқот аҳамияти калидӣ дорад. Дар ҳоле ки робитаи энергия–партов нисбат ба интихоби усул қавӣ менамояд, натиҷаи U-шакли даромад ва дақиқии омории коэффитсиенти мусбати сайёҳӣ бештар ба арзёбандаи PMG вобаста аст.

Муқоисаи стандартии Hausman байни PMG ва DFE аз сабаби мусбат набудани фарқи дисперсия ҳисоб карда нашудааст. Манбаъ инро маҳдудияти вобаста ба намунаи хурд мешуморад ва интихоби PMG-ро ба натиҷаи PMG–MG Hausman ва асосҳои назариявӣ такя медиҳад.

Назорати COVID-19

Дар модели иловагии PMG, ки барои соли 2020 dummy-и COVID-19 илова шудааст, тағйирёбандаи dummy аз нигоҳи оморӣ муҳим нест. Коэффитсиентҳои дарозмуддати даромади квадратӣ, даромадҳои сайёҳӣ ва истифодаи энергия аломатҳо ва аҳамияти худро асосан нигоҳ доштаанд, дар ҳоле ки коэффитсиенти хаттии даромад манфӣ боқӣ монда, аҳамияти он то p = 0,069 коҳиш ёфтааст.

Манбаъ ин натиҷаро чунин тафсир мекунад, ки назорати шароити фавқулодаи соли 2020 намунаи асосии дарозмуддатро ба таври ҷиддӣ тағйир надодааст.

Гетероскедастикӣ ва коррелятсияи силсилавӣ

Санҷиши Modified Wald нишон медиҳад, ки байни кишварҳо гетероскедастикии гурӯҳӣ вуҷуд дорад:

χ²(5) = 116,58; p < 0,001.

Манбаъ қайд мекунад, ки азбаски PMG сохтори панели гетерогенӣ дорад ва ба дисперсияҳои хатои кишварҳо имкон медиҳад фарқ кунанд, ин ҳолат коэффитсиентҳои pooled-и дарозмуддатро мустақиман вайрон намекунад.

Дар санҷиши коррелятсияи силсилавии Wooldridge:

F(1,4) = 3,428; p = 0,1378

ба даст омадааст ва гипотезаи сифрӣ дар бораи набудани автокоррелятсияи дараҷаи якум рад нашудааст.

Оё тадқиқот исбот мекунад, ки рушди сайёҳӣ боиси партовҳои CO₂ мешавад?

Не. Модел коинтегратсияи дарозмуддат ва робитаҳои динамикиро муайян мекунад, аммо эндогении эҳтимолӣ ё сабабияти баръаксро пурра ҳал намекунад. Аз ин рӯ, манбаъ натиҷаҳоро ҳамчун робитаҳои дарозмуддат тафсир мекунад, на ҳамчун таъсирҳои қатъии сабабӣ.

Бо вуҷуди робитаи назариявии қавӣ байни сайёҳӣ ва истифодаи энергия, модели тадқиқот нақши миёнаравии истифодаи энергияро дар робитаи сайёҳӣ–партов мустақиман намесанҷад. Аз ин рӯ, аз ин тадқиқот хулосаи механизми «сайёҳӣ бо зиёд кардани истеъмоли энергия маҳз ҳамин миқдор CO₂ тавлид мекунад» баровардан мумкин нест.

Маҳдудиятҳои асосии тадқиқот

Панели кӯтоҳ: Барои ҳар кишвар танҳо 16 соли маълумот мавҷуд аст. Силсилаҳои дарозтари вақт метавонанд қувваи санҷишҳои решаи воҳидӣ ва коинтегратсия ва махсусан арзёбии нуқтаи гардиши робитаи U-шакли даромадро беҳтар кунанд.

Берун мондани Косово: Ҳамаи иқтисодҳои минтақа дар намуна нестанд.

CO₂ ягона нишондиҳандаи экологӣ: Тадқиқот таназзули муҳити зистро танҳо бо партовҳои гази карбон чен мекунад. Аз байн рафтани гуногунии биологӣ, фишори об, тавлиди партов, истифодаи замин, минтақаҳои муҳофизатшаванда ё иқтидори борбардории сайёҳӣ мустақиман баррасӣ намешаванд.

Шикастҳои сохторӣ: Модели ARDL–PMG шикастҳои сохториро ба таври возеҳ моделсозӣ намекунад. Dummy-и COVID барои соли 2020 танҳо санҷиши иловагии устувориро барои пандемия таъмин мекунад.

Эндогенӣ ва сабабияти баръакс: Робитаҳои дарозмуддат муайян мешаванд, аммо идентификатсияи қатъии сабабӣ таъмин намешавад.

Фарзияи якхелагии дарозмуддат: PMG фарз мекунад, ки коэффитсиентҳои дарозмуддат байни кишварҳо умумӣ мебошанд. Гарчанде санҷиши Hausman ин фарзияро рад намекунад, байни сохтори энергетикии гидроэнергетикии Албания ва системаҳои ангиштии Босния ва Ҳерсеговина, Македонияи Шимолӣ ва Сербия фарқиятҳои сохтории назаррас мавҷуданд.

Намудҳои сайёҳӣ ҷудо карда нашудаанд: Сайёҳии соҳилӣ, сайёҳии фарҳангӣ ва экотуризм дар як тағйирёбандаи даромади сайёҳӣ ҷамъ карда шудаанд.

Натиҷаҳо аз нигоҳи сиёсат

Тадқиқот таъкид мекунад, ки рушди иқтисодӣ ва сайёҳӣ дар Балканҳои Ғарбӣ наметавонад аз нишондиҳандаҳои экологӣ ҷудо баррасӣ шавад. Устувортарин натиҷаи эмпирикӣ робитаи қавии мусбат байни истифодаи энергия ва CO₂ мебошад. Аз ин рӯ, гузариши энергетикӣ яке аз воситаҳои асосии коҳиш додани фишори экологӣ дар бахши сайёҳӣ низ ҳисобида мешавад.

Самтҳои пешниҳодшудаи сиёсат диверсификатсияи манбаъҳои барқароршавандаи энергия, баланд бардоштани самаранокии энергия, декарбонизатсияи нақлиёти вобаста ба сайёҳӣ, рушди нақлиёти ҷамъиятӣ ва камкарбон дар маконҳои сайёҳӣ, татбиқи стандартҳои энергияҳои барқароршаванда ва самаранокӣ дар муассисаҳои ҷойгиронӣ ва истифодаи системаҳои сертификатсияи экологиро дар бар мегиранд.

Манбаъ бо такя ба хулосаи адабиёт, ки тақрибан се чаҳоруми партовҳои марбут ба сайёҳӣ бо нақлиёт алоқаманданд, махсусан декарбонизатсияи нақлиёти сайёҳиро таъкид мекунад.

Механизмҳои эко-сертификатсия ба монанди EU Ecolabel ва Green Key ҳамчун воситаҳое нишон дода мешаванд, ки метавонанд нишондиҳандаҳои экологии муассисаҳои ҷойгиронӣ ва маконҳои сайёҳиро беҳтар кунанд.

Чаро авлавиятҳои сиёсӣ бояд аз рӯи кишвар фарқ кунанд?

Барои Босния ва Ҳерсеговина, Сербия ва Македонияи Шимолӣ масъалаи асосӣ коҳиш додани истеҳсоли энергияи ангиштӣ ва декарбонизатсияи системаи барқ мебошад.

Дар Албания ва Черногория, ки ҳиссаи сайёҳӣ дар иқтисод хеле баландтар аст, идоракунии устувори сайёҳӣ нисбатан аҳамияти бештар дорад.

Албания бо сабаби сохтори гидроэнергетикии худ бартарии барқи камкарбон дорад, аммо барои коҳиш додани вобастагии гидрологӣ ба тағйирёбии иқлим бояд портфели энергияи барқароршавандаро диверсификатсия кунад.

Барои Черногория манбаъ рушди сайёҳии устувори соҳилиро ҳамзамон бо коҳиш додани истифодаи боқимондаи ангишт баррасӣ мекунад.

Тадқиқоти оянда

Манбаъ се самти асосии тадқиқотро пешниҳод мекунад. Аввалан, ба ғайр аз CO₂ дигар газҳои гулхонаӣ, аз байн рафтани гуногунии биологӣ, фишори об ва истифодаи замин ҳамчун нишондиҳандаҳои васеътари экологӣ метавонанд ба модел дохил карда шаванд.

Дуюм, агар панел ба давраи баъд аз 2022 васеъ карда шавад, дақиқии омории арзёбиҳои дарозмуддат метавонад афзоиш ёбад.

Сеюм, нақши миёнаравии истифодаи энергия байни сайёҳӣ ва партовҳо метавонад расман санҷида шавад ва сайёҳӣ ба зернамудҳо — соҳилӣ, фарҳангӣ ва экотуризм — ҷудо гардида, муайян карда шавад, ки кадом шаклҳои сайёҳӣ бо натиҷаҳои гуногуни экологӣ алоқаманданд.

Хулосаи умумии илмӣ

Тадқиқот барои солҳои 2007–2022 дар Балканҳои Ғарбӣ далели панелӣ пешниҳод мекунад, ки байни даромади иқтисодӣ, рушди сайёҳӣ, истифодаи энергия ва партовҳои карбон робитаи дарозмуддат вуҷуд дорад.

Каҷи анъанавии экологии Кузнетс бо шакли U-и баръакс дастгирӣ нашуда, ба ҷои он робитаи U-шакли даромад–партов ёфт шудааст. То соли 2022 ҳамаи панҷ кишвар аз нуқтаи гардиши аз модел ҳосилшуда боло қарор доштаанд, ки нишон медиҳад дар робитаи умумии PMG минтақа ба қисме гузаштааст, ки сатҳи баландтари даромад бо партовҳои баландтари карбон алоқаманд аст.

Даромадҳои сайёҳӣ дар модели PMG дар дарозмуддат бо партовҳо мусбат алоқаманданд, аммо дар кӯтоҳмуддат муҳим нестанд ва дар моделҳои алтернативии MG/DFE аҳамияти дарозмуддат нигоҳ дошта намешавад. Аз ин рӯ, натиҷаи сайёҳӣ муҳим аст, аммо нисбат ба натиҷаи энергия ба интихоби арзёбанда ҳассостар мебошад.

Истифодаи энергия бошад, ҳам дар кӯтоҳмуддат ва ҳам дар дарозмуддат мусбат ва муҳим аст ва дар ҳамаи се арзёбандаи алтернативии дарозмуддат устувор боқӣ мемонад. Ин қавитарин натиҷаи эмпирикии тадқиқот мебошад.

Натиҷаҳо қатъи пурраи рушди сайёҳиро дар Балканҳои Ғарбӣ не, балки ҳамроҳ кардани тавсеаи сайёҳӣ бо гузариши энергетикӣ, нақлиёти камкарбон, инфрасохтори самараноки ҷойгиронӣ ва танзими экологӣ дастгирӣ мекунанд. Натиҷаҳои тадқиқот инчунин бо ҳадафҳои гузариши энергетикӣ ва устуворӣ дар доираи European Green Deal ва Green Agenda for the Western Balkans алоқаманд карда мешаванд.

Қайди манбаъ ва усул

Унвони аслии тадқиқот: How Does Tourism Development Shape Carbon Emissions in the Long-Run? An Empirical Investigation for Western Balkan Economies

Муаллифон: Fjona Kurteshi; Ledjon Shahini.

Муаллифи масъул: Fjona Kurteshi.

Муассиса: Faculty of Economy, University of Tirana, Tirana, Albania.

Маҷалла: Economies

Ношир: MDPI, Basel, Switzerland.

Сабти библиографӣ: Economies 2026, 14, 378.

DOI: 10.3390/economies14090378

Муҳаррири академӣ: Angeliki N. Menegaki.

Санаи ирсол: 20 майи 2026.

Санаи бозбинӣ: 12 августи 2026.

Санаи қабул: 24 августи 2026.

Санаи нашр: 3 сентябри 2026.

Навъи манбаъ: Мақолаи тадқиқотии рецензияшудаи эмпирикии маълумоти панелӣ.

Давраи баррасишуда: 2007–2022.

Иқтисодҳои баррасишуда: Албания, Босния ва Ҳерсеговина, Македонияи Шимолӣ, Черногория ва Сербия.

Усули асосӣ: Модели ислоҳи хатои панели ARDL–Pooled Mean Group.

Модели асосӣ: ARDL [1, 1, 1, 1, 1].

Арзёбандаҳои устуворӣ: Mean Group (MG) ва Dynamic Fixed Effects (DFE).

Санҷишҳои пешакӣ: Коррелятсияи Pearson, Variance Inflation Factor, Breusch–Pagan LM, Pesaran CD, Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin, санҷишҳои решаи воҳидии панели Fisher, санҷишҳои коинтегратсияи Pedroni ва Kao, санҷиши Hausman, санҷиши гетероскедастикии Modified Wald ва санҷиши коррелятсияи силсилавии Wooldridge.

Натиҷаҳои асосии дарозмуддат: GDPc −0,3670; GDPc² +2,2216; даромадҳои байналмилалии сайёҳӣ +0,3204; истифодаи энергия +1,5375. Ҳамаи чор коэффитсиент дар модели асосии PMG дар сатҳи %1 муҳиманд.

Коэффитсиенти ислоҳи хато: −0,2852; p = 0,027. Гуфта шудааст, ки тақрибан %28,52-и номувозинатии кӯтоҳмуддат ҳар сол ислоҳ мешавад ва раванди мутобиқшавии тақрибан 3,5-сола дар назар аст.

Қайди асосии устуворӣ: Коэффитсиенти мусбати истифодаи энергия ва ECT-и манфӣ дар PMG, MG ва DFE ҳама муҳим боқӣ мондаанд. Аҳамияти коэффитсиентҳои даромад ва сайёҳӣ дар моделҳои MG ва DFE нигоҳ дошта нашудааст.

Маҳдудияти сабабият: ARDL–PMG робитаҳои дарозмуддатро муайян мекунад, аммо эндогении эҳтимолӣ ва сабабияти баръаксро пурра ҳал намекунад. Натиҷаҳо бояд на ҳамчун causal effects-и қатъӣ, балки ҳамчун long-run associations тафсир шаванд.

Маблағгузорӣ: Тадқиқот аз ҷониби National Agency for Scientific Research and Innovation of Albania маблағгузорӣ шудааст.

Кумитаи ахлоқ: Татбиқ намешавад.

Ризоияти огоҳона: Татбиқ намешавад.

Дастрасии маълумот: Маълумоти CO₂ аз Our World in Data; маълумоти ММД, аҳолӣ, дефлятори ММД ва истифодаи энергия аз World Bank Open Data ба таври кушода гирифта шудаанд. Даромадҳои байналмилалии сайёҳӣ аз World Tourism Organization e-Library бо дастрасии пулакӣ гирифта шудаанд.

Саҳмҳои муаллифон: Консептуализатсия: F.K. ва L.S.; методология: F.K.; нармафзор: L.S.; санҷиш: F.K. ва L.S.; таҳлили формалӣ: F.K. ва L.S.; таҳқиқ: F.K. ва L.S.; захираҳо: F.K.; коркарди маълумот: F.K.; лоиҳаи аввал: F.K.; бозбинӣ ва таҳрир: F.K. ва L.S.; визуализатсия: F.K.; назорат: F.K. ва L.S.; идоракунии лоиҳа: L.S.; ҷалби маблағгузорӣ: F.K. ва L.S. Ҳар ду муаллиф версияи нашршударо хонда ва тасдиқ кардаанд.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон хабар додаанд, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Маҳдудиятҳои асосии методологӣ: Панели хурди панҷ кишвар ва танҳо 16 соли андозаи вақт; берун мондани Косово аз намуна; чен кардани таназзули муҳити зист танҳо бо CO₂; мустақиман модел накардани шикастҳои сохторӣ аз ҷониби ARDL–PMG; пурра ҳал нашудани эндогенӣ ва сабабияти баръакс; фарзияи коэффитсиентҳои умумии дарозмуддати PMG; гетерогении назарраси системаҳои энергетикии кишварҳо; алоҳида модел нашудани намудҳои сайёҳӣ. Аз ин сабаб, коэффитсиентҳои pooled набояд ҳамчун параметрҳои сабабии якхелаи сатҳи кишвар барои ҳамаи кишварҳо тафсир шаванд.