Bu tedḳīḳ, Garbî Balkanlar’daki turizm inkişâfının karbon emisyonlarıyla uzun devrede ne sûretle münâsebetdâr olduğunu; iḳtiṣâdî gelir ve enerji istiʿmâlini de aynı model dâhilinde değerlendirerek tedḳīḳ etmektedir. Fjona Kurteshi ve Ledjon Shahini tarafından icrâ olunan araştırma, Arnavudluk, Bosna-Hersek, Şimâlî Makedonya, Karadağ ve Sırbistan içün 2007–2022 devresine âʾid yıllık panel verilerini istiʿmâl etmektedir. Muhîtî bozulmanın göstergesi kişi başına CO₂ emisyonları; turizm inkişâfının göstergesi ise kişi başına reel beynelmilel turizm vâridâtıdır.

Araştırmada Autoregressive Distributed Lag–Pooled Mean Group (ARDL–PMG) yaklaşımı istiʿmâl olunmuştur. PMG muḳaddirinin memleketlerin ḳısa devre dinamiklerinin birbirinden farklı olmasına cevâz verirken, uzun devre katsayılarının beş memleket içün müşterek olduğu faraziyesine istinâd etmektedir. Hausman mukâyesesinde PMG ile Mean Group (MG) arasındaki uzun devre homojenliği reddolunmamıştır; p-değeri 0,2734’dür.

Esâs PMG netîcelerine göre kişi başına beynelmilel turizm vâridâtındaki %1 artış, uzun devrede kişi başına CO₂ emisyonlarının taḳrîben %0,32 daha yüksek olmasıyla münâsebetdârdır. Kişi başına birincil enerji istiʿmâlindeki %1 artış ise CO₂ emisyonlarında taḳrîben %1,54’lük artışla münâsebetdârdır. Enerji istiʿmâli, tedḳīḳdeki en kuvvetli ve alternatif PMG, MG ve Dynamic Fixed Effects taḳdîrlerinde en müstaḳar uzun devre emisyon belirleyicisidir.

Tedḳīḳ, anʿanevî Muhîtî Kuznets Eğrisi’nin (Environmental Kuznets Curve, EKC) öngördüğü maʿkûs-U şeklini teyîd etmemektedir. Gelirin hatṭî terimi menfî, murabbaʿ terimi ise müsbet bulunmuştur; binâenaleyh taḳdîr olunan uzun devre münâsebeti U-şeklindedir. Ḥisâb olunan dönüm noktası, her memleketin 2007–2022 vasat gelirinin taḳrîben %8,6 fevḳindedir. 2022 iʿtibâriyle beş memleketin de kişi başına gelir seviyesi kendi panelden müştak eşiğinin fevḳinde bulunmaktadır; bu hâl modelde hepsinin U-eğrisinin emisyonların gelirle beraber yükseldiği kısmında bulunduğunu göstermektedir.

Ḳısa devrede turizm vâridâtının CO₂ emisyonlarıyla istatistikî olarak maʿnîdâr bir münâsebeti bulunmamıştır. Enerji istiʿmâli ise ḳısa devrede de müsbet ve maʿnîdârdır: %1’lik enerji istiʿmâli artışı taḳrîben %0,86 daha yüksek CO₂ emisyonuyla münâsebetdârdır. Pooled hatâ taṣḥîḥ katsayısı −0,285’dir ve maʿnîdârdır; buna göre ḳısa devre muvâzenesizliğinin taḳrîben %28,5’i senede taṣḥîḥ olunmakta ve uzun devre muvâzenesine taḳrîben 3,5 senelik bir intibâḳ müddeti îmâ olunmaktadır.

Lâkin netîcelerin hudûdları mühimdir. PMG’de turizm, gelir ve enerji uzun devrede maʿnîdâr bulunmasına rağmen MG ve DFE sağlamlık modellerinde yalnız enerji istiʿmâlinin müsbet maʿnîdârlığı ve menfî hatâ taṣḥîḥ katsayısı müstaḳar sûretde muhâfaza olunmaktadır. Bundan başka ARDL–PMG muhtemel ters sebebiyet ve endojenliği tamâmen halletmemektedir. Bu sebeple tedḳīḳ, turizm inkişâfının muʿayyen miktarda CO₂ artışına ḳatʿî sûretde sebeb olduğunu değil, mıntıḳanın mevcûd iḳtiṣâdî ve enerji yapısı tahtında turizm inkişâfıyla karbon emisyonları arasında müsbet bir uzun devre münâsebeti bulunduğunu göstermektedir.

Garbî Balkanlar turizm ve karbon emisyonları cihetinden niçün husûsî bir araştırma sahasıdır?

Garbî Balkanlar, turizmin bazı ekonomilerde pek yüksek iḳtiṣâdî ehemmiyete mâlik olduğu, buna mukâbil enerji sistemlerinin Arnavudluk hâricindeki memleketlerde büyük mikyâsda fosil yakıtlara ve bilhassa kömüre tâbiʿ kaldığı intikāl ekonomilerinden müteşekkil olduğundan, turizm–enerji–muhît münâsebetinin tedḳīḳi bakımından husûsî bir mıntıḳadır.

Tedḳīḳde incelenen beş ekonomi Arnavudluk, Bosna-Hersek, Şimâlî Makedonya, Karadağ ve Sırbistan’dır. Memleketler Avrupa Birliği’ne iltihâḳ sürecinde bulunmakta; iḳtiṣâdî büyüme, turizm inkişâfı, enerji dönüşümü ve muhîtî taʿahhüdleri aynı zamanda idâre etmek mecbûriyetindedir.

Menbaʿın mukaddime kısmında, taḳdîr devresinin hâricinde kalan hâl-i hâzır bağlamını göstermek maksadıyla 2024 senesinde beynelmilel turizm vâridâtının GSYH’ye nisbetinin Arnavudluk’da %21,89, Karadağ’da %19,79, Bosna-Hersek’de %6,83 ve Şimâlî Makedonya’da %3,73 olduğu; Sırbistan içün 2023 kıymetinin %4,26 olduğu beyân olunmaktadır. Bu güncel kıymetler modelin 2007–2022 taḳdîr numûnesine dâhil değildir.

Enerji cihetinden mıntıḳanın yapısı daha da mühimdir. Bosna-Hersek, Sırbistan ve Şimâlî Makedonya kömür ağırlıklı enerji sistemlerine mâlik iken, Karadağ hidroelektrik ile kömürü birlikte istiʿmâl etmektedir. Arnavudluk ise mıntıḳanın bâriz istisnâsıdır ve elektrik sisteminde hidroelektriğe pek yüksek derecede istinâd etmektedir.

Bu fark menbaʿ verilerinde CO₂ seviyelerine de inʿikâs etmektedir. 2007–2022 devresinde Arnavudluk, kişi başına vasat taḳrîben 1,69 ton CO₂ ile numûnenin en düşük emisyon seviyesine mâlik memleketidir. Sırbistan ve Bosna-Hersek ise en yüksek emisyon seviyelerini göstermektedir.

Muhîtî Kuznets Eğrisi nedir ve tedḳīḳ niçün klasik EKC’yi teyîd etmiyor?

Klasik Muhîtî Kuznets Eğrisi, iḳtiṣâdî gelir yükselirken muhîtî bozulmanın evvelâ arttığını, muʿayyen bir gelir eşiğinden sonra ise gelir artmağa devam ederken muhîtî baskının azaldığını öngören maʿkûs-U şeklinde bir münâsebettir; bu tedḳīḳde ise katsayıların işâretleri maʿkûs-U yerine U-şeklinde bir uzun devre münâsebetini göstermektedir.

Standart EKC’de hatṭî gelir katsayısının müsbet ve murabbaʿ gelir katsayısının menfî olması beklenir. Bu hâlde iḳtiṣâdî inkişâfın ilk merhalesinde emisyon artar, dönüm noktasından sonra ise daha yüksek gelir daha düşük emisyonla münâsebetdâr olur.

Garbî Balkan panelinde bunun aksi elde olunmuştur:

• merkezlenmiş log kişi başına GSYH katsayısı: −0,367;
• merkezlenmiş gelirin murabbaʿı katsayısı: +2,222.

Her iki katsayı da PMG uzun devre modelinde %1 seviyesinde istatistikî olarak maʿnîdârdır. Bu işâret terkîbi U-şeklinde bir münâsebeti ifâde eder: modelin düşük gelir kısmında gelir artışı daha düşük emisyonla münâsebetdâr iken, muʿayyen bir eşiğin ardından daha yüksek gelir yeniden daha yüksek karbon emisyonlarıyla münâsebetdâr olur.

Gelir müteġayyiri niçün merkezlenmiştir?

Gelir ve gelirin murabbaʿı aynı regresyonda istiʿmâl olunduğunda iki müteġayyir arasında pek kuvvetli mekanik korelasyon teşekkül edebilir. Tedḳīḳ bunu azaltmak maksadıyla log kişi başına GSYH’yi her memleketin kendi numûne vasatına göre merkezlemektedir:

\[ \ln GDPc_{i,t}=\ln GDP_{i,t}-mean(\ln GDP_{i,t}) \]

Daha sonra merkezlenmiş müteġayyirin murabbaʿı teşkîl olunmaktadır:

\[ \ln GDPcsq_{i,t}=(\ln GDPc_{i,t})^2 \]

Son ampirik model:

\[ \ln CO2_{i,t} = \beta_0 + \beta_1\ln GDPc_{i,t} + \beta_2\ln GDPcsq_{i,t} + \beta_3\ln Receipts_{i,t} + \beta_4\ln Energy_{i,t} + u_{i,t} \]

şeklindedir.

U-şeklindeki münâsebetin dönüm noktası nasıl ḥisâb olunur?

Dönüm noktası, uzun devre gelir fonksiyonunun birinci türevinin sıfıra müsâvî ḳılınmasıyla ḥisâb olunur:

\[ \frac{\partial \ln CO2}{\partial \ln GDPc} = \beta_1+2\beta_2\ln GDPc=0 \]

Buradan:

\[ \ln GDPc = -\frac{\beta_1}{2\beta_2} = 0.083 \]

elde olunur.

\[ e^{0.083}\approx1.086 \]

olduğundan eşik, her memleketin 2007–2022 devresindeki vasat gelir seviyesinin taḳrîben %8,6 fevḳindedir.

Bu eşikler ayrı ayrı memleket modellerinden taḳdîr olunmuş müstaḳil dönüm noktaları değildir. PMG modeli uzun devre katsayılarının memleketler arasında müşterek olduğunu farz ettiğinden, müşterek U-şeklindeki panel münâsebetinin her memleketin vasat gelir seviyesine tatbîḳiyle müştak eşiklerdir.

Turizm vâridâtındaki artış karbon emisyonlarıyla nasıl münâsebetdârdır?

Esâs PMG modelinde kişi başına beynelmilel turizm vâridâtındaki %1’lik artış, uzun devrede kişi başına CO₂ emisyonlarının taḳrîben %0,32 daha yüksek olmasıyla münâsebetdârdır; lâkin ḳısa devrede turizm vâridâtı katsayısı maʿnîdâr değildir ve alternatif MG/DFE taḳdîrlerinde uzun devre turizm katsayısının maʿnîdârlığı muhâfaza olunmamaktadır.

Uzun devre PMG turizm katsayısı:

β = 0,3204; p = 0,001; %95 iʿtimâd aralığı [0,1299; 0,5109].

Bütün müteġayyirler tabiʿî logaritmik sûretde istiʿmâl olunduğundan bu katsayı elastikiyet olarak okunabilir. Diğer model şartları sâbit iken kişi başına reel beynelmilel turizm vâridâtındaki %1 artış, kişi başına CO₂ emisyonlarının taḳrîben %0,32 daha yüksek olmasıyla münâsebetdârdır.

Menbaʿ, muhtemel îzâhlar arasında turizmle alâḳalı nakliyât, konaklama ve sâʾir hizmetlerin enerji talebini müzâkere etmektedir. Bununla beraber model “turizm → enerji istiʿmâli → CO₂” şeklindeki tavassut yolunu resmî bir mediation modeliyle imtihân etmemektedir. Enerji bu sebeple musaddaḳ bir vâsıta mekanizması değil, nazarî cihetden kuvvetli muhtemel bir intikāl kanalıdır.

Ḳısa devre turizm katsayısı −0,0219 ve p = 0,724’dür. Bu sebeple mıntıḳada turizm vâridâtındaki senelik taġayyürün CO₂ emisyonları üzerinde güvenilir bir ḳısa devre teʾsîri bulunduğu netîcesine varılmamaktadır.

Enerji istiʿmâli niçün tedḳīḳin en kuvvetli netîcesidir?

Enerji istiʿmâli hem ḳısa hem uzun devrede CO₂ emisyonlarıyla müsbet ve maʿnîdâr münâsebet göstermekte ve PMG, MG ile DFE olmak üzere üç alternatif uzun devre muḳaddirinin tamâmında işâreti ve istatistikî maʿnîdârlığı muhâfaza olunmaktadır.

PMG uzun devre katsayısı:

β = 1,5375; p < 0,001; %95 iʿtimâd aralığı [1,1852; 1,8898].

Bu kıymet, kişi başına birincil enerji istiʿmâlindeki %1 artışın uzun devrede kişi başına CO₂ emisyonlarında taḳrîben %1,54 daha yüksek kıymetle münâsebetdâr olduğunu göstermektedir.

Katsayının 1’in fevḳinde olması, tedḳīḳdeki sâʾir müteġayyirlere nisbetle enerji istiʿmâlinin karbon emisyonlarıyla bilhassa kuvvetli bir uzun devre irtibâtına mâlik olduğunu göstermektedir.

Ḳısa devre katsayısı dahi müsbetdir:

β = 0,8557; p < 0,001.

Binâenaleyh enerji istiʿmâlindeki %1 artış ḳısa devrede taḳrîben %0,86 daha yüksek CO₂ emisyonuyla münâsebetdârdır.

Tedḳīḳin Usûlü ve Netîceleri

Numûne

Araştırma 2007–2022 devresini ve beş Garbî Balkan ekonomisini ihtivâ etmektedir:

• Arnavudluk,
• Bosna-Hersek,
• Şimâlî Makedonya,
• Karadağ,
• Sırbistan.

Kosova coğrafî ve iḳtiṣâdî bakımdan mıntıḳanın bir cüzʾü olmasına rağmen lâzım gelen veri silsilelerinin tamlığı sebebiyle taḥlîle dâhil olunmamıştır. Zaman buʿdu memleket başına yalnız 16 senedir ve menbaʿ bunu tedḳīḳin mühim tahdîdlerinden biri olarak tavsîf etmektedir.

İstiʿmâl olunan müteġayyirler

Turizm vâridâtı ibtidâda cârî ABD doları olarak rapor olunduğundan evvelâ mutlak kıymete tahvîl olunmuş, ardından ABD GSYH deflatörü istiʿmâl olunarak 2015 fiyatlarına ircâʿ edilmiştir:

\[ Real\ Tourism\ Receipts_t = Nominal\ Tourism\ Receipts_t \times \frac{US\ GDP\ Deflator_{2015}} {US\ GDP\ Deflator_t} \]

Bütün ampirik müteġayyirler elastikiyet tefsîrini teshîl etmek ve heteroskedastisiteyi azaltmak maksadıyla tabiʿî logaritmaya tahvîl olunmuştur.

Üç araştırma faraziyesi

1. H1: Beynelmilel turizm vâridâtı uzun devrede CO₂ emisyonlarıyla müsbet münâsebetdârdır.
2. H2: Mıntıḳanın büyük kısmındaki kömür ağırlıklı enerji yapısı sebebiyle enerji istiʿmâli uzun devrede CO₂ emisyonlarıyla müsbet münâsebetdârdır.
3. H3: Gelir–emisyon münâsebeti hatṭî değildir; klasik EKC içün β1 > 0 ve β2 < 0, alternatif U-şeklindeki münâsebet içün β1 < 0 ve β2 > 0 beklenmektedir.

ARDL–PMG modeli nasıl işler?

ARDL yaklaşımı I(0), I(1) veyâ bu iki bütünleşme derecesinin terkîbine mâlik müteġayyirlerin aynı sistem dâhilinde modellenmesine cevâz verir; hiçbir müteġayyirin I(2) olmaması lâzımdır. PMG ise uzun devre katsayılarını memleketler arasında müşterek tutarken ḳısa devre katsayılarının, hatâ taṣḥîḥ sürʿatlerinin ve sâbit terimlerin memleketten memlekete taġayyürüne imkân verir.

Umûmî panel ARDL modeli:

\[ \ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p}b_{ik}\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q}c'_{ik}\ln x_{i,t-k} + u_{i,t} \]

şeklindedir.

Uzun devre muvâzenesi ile ḳısa devre hareketlerini birbirinden tefrîḳ etmek içün model hatâ taṣḥîḥ sûretine tahvîl olunur:

\[ \Delta\ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p-1}b_{ik}\Delta\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q-1}c'_{ik}\Delta\ln x_{i,t-k} + f_iECT_{i,t-1} + u_{i,t} \]

Menfî ve maʿnîdâr \(ECT\) katsayısı, ḳısa devre şoklarından sonra sistemin uzun devre muvâzene münâsebetine rücûʿ ettiğini göstermektedir.

İbtidâî teşhîs testleri

Müstaḳil müteġayyirler arasındaki Pearson korelasyonlarının 0,35’in altında bulunduğu ve VIF kıymetlerinin 1,17–1,30 arasında taġayyür ettiği rapor olunmuştur. Vasat VIF 1,21’dir; menbaʿ ciddî bir çoklu doğrusal irtibât mesʾelesi tesbît etmemektedir.

Breusch–Pagan LM testi içün p = 0,0871, Pesaran CD testi içün p = 0,6570 elde olunmuştur. Bu sebeple beş memleketin residual’ları arasında kuvvetli kesit bağımlılığı bulunduğu faraziyesi desteklenmemiştir.

Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin ve Fisher panel birim kök testleri müteġayyirlerin I(0) ve I(1) derecelerinin terkîbinde bulunduğunu, hiçbirinin I(2) olmadığını göstermiş ve ARDL yaklaşımını tatbîḳ olunabilir hâle getirmiştir.

Cointegration delîli

Pedroni testinin netîceleri muhtelittir; yalnız panel ve group t-istatistikleri cointegration lehine netîce vermektedir. Buna mukâbil Kao cointegration testindeki rapor olunan istatistiklerin cümlesi istatistikî olarak maʿnîdârdır ve menbaʿ bunu uzun devre münâsebetinin mevcûdiyeti içün daha kuvvetli delîl olarak değerlendirmektedir.

Gecikme tertîbi ve muḳaddir intihâbı

Akaike Information Criterion memleket bazında farklı optimum gecikme tertîbleri teklif etmiş ve en ziyâde görülen tertîb ARDL [2, 2, 2, 2, 1] olmuştur. Lâkin panelin zaman buʿdu yalnız T = 16 olduğundan parametre adedini tahdîd etmek maksadıyla esâs PMG, MG ve DFE modellerinde daha sâde müşterek ARDL [1, 1, 1, 1, 1] hatâ taṣḥîḥ tertîbi istiʿmâl olunmuştur.

PMG ile MG arasındaki Hausman testinde:

χ²(4) = 5,14; p = 0,2734.

Uzun devre katsayılarının memleketler arasında homojen olduğu sıfır faraziyesi reddolunmamış ve bu netîce PMG istiʿmâlini destekleyen delîllerden biri olarak değerlendirilmiştir.

Esâs PMG uzun devre netîceleri

Esâs PMG ḳısa devre netîceleri

Hatâ taṣḥîḥ katsayısının −0,2852 olması, ḳısa devre muvâzeneden inhirâfın taḳrîben %28,52’sinin her sene taṣḥîḥ olunduğu maʿnâsına gelir. Menbaʿ bunu taḳrîben 3,5 senelik bir muvâzeneye intibâḳ süreci olarak tefsîr etmektedir.

Memleket bazında ḳısa devre hatâ taṣḥîḥi

PMG memleket netîcelerinde hatâ taṣḥîḥ terimi yalnız üç memleketde istatistikî olarak maʿnîdâr veyâ hudûdda maʿnîdârdır:

Bu netîce memleket seviyesinde uzun devre muvâzenesine rücûʿ delîlinin Bosna-Hersek ve Sırbistan içün daha zaʿîf olduğunu göstermektedir. Buna rağmen pooled ECT menfî ve maʿnîdârdır; binâenaleyh uzun devre münâsebeti panel seviyesinde desteklenmektedir.

PMG netîcesinin sağlamlığı alternatif muḳaddirlerde muhâfaza olunuyor mu?

Kısmen: enerji istiʿmâlinin müsbet ve maʿnîdâr uzun devre münâsebeti ile menfî hatâ taṣḥîḥ katsayısı PMG, MG ve DFE modellerinin cümlesinde muhâfaza olunurken, gelir ve turizm vâridâtının PMG’deki maʿnîdârlığı MG ve DFE taḳdîrlerinde muhâfaza olunmamaktadır.

** p < 0,05; *** p < 0,01.

Bu tablo tedḳīḳ netîcelerinin tefsîrinde ḳritik ehemmiyete mâlikdir. Enerji–emisyon irtibâtı usûl intihâbına karşı kuvvetli görünürken, U-şeklindeki gelir netîcesi ve müsbet turizm katsayısının istatistikî ḳatʿiyyeti PMG muḳaddirine daha ziyâde tâbiʿdir.

PMG ile DFE arasındaki standart Hausman mukâyesesi varyans farkı müsbet olmadığından ḥisâb olunamamıştır. Menbaʿ bunu küçük numûneyle alâḳalı bir tahdîd olarak zikretmekte ve PMG intihâbını PMG–MG Hausman netîcesi ile nazarî esbâba istinâd ettirmektedir.

COVID-19 kontrolü

2020 senesi içün COVID-19 dummy’si ilâve olunan ek PMG modelinde dummy müteġayyiri istatistikî olarak maʿnîdâr değildir. Murabbaʿ gelir, turizm vâridâtı ve enerji istiʿmâlinin uzun devre katsayıları işâretlerini ve maʿnîdârlıklarını büyük mikyâsda muhâfaza ederken hatṭî gelir katsayısı menfî kalmış, lâkin maʿnîdârlığı p = 0,069’a gerilemiştir.

Menbaʿ bu netîceyi, 2020’nin fevḳalâde şartlarının kontrol olunmasının esâs uzun devre desenini büyük mikyâsda taġyîr etmediği sûretinde tefsîr etmektedir.

Heteroskedastisite ve serial korelasyon

Modified Wald testi memleketler arasında grup bazlı heteroskedastisite bulunduğunu göstermektedir:

χ²(5) = 116,58; p < 0,001.

Menbaʿ, PMG’nin memleket bazında hatâ varyanslarının farklılaşmasına cevâz veren heterojen panel yapısı sebebiyle bu hâlin pooled uzun devre katsayılarını doğrudan bozmadığını beyân etmektedir.

Wooldridge serial korelasyon testinde:

F(1,4) = 3,428; p = 0,1378

elde olunmuş ve birinci dereceden otokorelasyon bulunmadığı sıfır faraziyesi reddolunmamıştır.

Tedḳīḳ turizm inkişâfının CO₂ emisyonlarına sebeb olduğunu isbât ediyor mu?

Hayır. Model uzun devre cointegration ve dinamik münâsebetleri tesbît etmektedir, lâkin muhtemel endojenliği veyâ ters sebebiyeti tamâmen halletmemektedir. Bu sebeple menbaʿ netîceleri ḳatʿî sebebî teʾsîrler yerine uzun devre münâsebetleri olarak tefsîr etmektedir.

Turizm ile enerji istiʿmâli arasında nazarî cihetden kuvvetli bir irtibât bulunmasına rağmen tedḳīḳdeki model enerji istiʿmâlinin turizm–emisyon münâsebetindeki tavassut vazîfesini doğrudan imtihân etmemektedir. Binâenaleyh “turizm enerji sarfını artırdığı içün tam şu miktarda CO₂ îcâd eder” şeklinde bir mekanizma netîcesi bu araştırmadan istiḫrâc olunamaz.

Tedḳīḳin başlıca tahdîdleri

Kısa panel: Memleket başına yalnız 16 senelik veri mevcûddur. Daha uzun zaman serileri birim kök ve cointegration testlerinin kuvvetini ve bilhassa U-şeklindeki gelir münâsebetinin dönüm noktası taḳdîrini ıslâḥ edebilir.

Kosova’nın hâricde kalması: Mıntıḳanın bütün ekonomileri numûnede değildir.

CO₂ yegâne muhîtî göstergedir: Tedḳīḳ muhîtî bozulmayı yalnız karbon dioksit emisyonlarıyla ölçmektedir. Biyolojik çeşitlilik zıyâʿı, su stresi, atık teşekkülü, arazi istiʿmâli, mahfûz sahalar veyâ turizmin taşıma kapasitesi doğrudan incelenmemektedir.

Yapısal kırılmalar: ARDL–PMG modeli yapısal kırılmaları açık sûretde modellememektedir. 2020 COVID dummy’si yalnız pandemi içün ilâve sağlamlık kontrolü temîn etmektedir.

Endojenlik ve ters sebebiyet: Uzun devre münâsebetleri tesbît olunmakta, lâkin ḳatʿî sebebî teşhîs temîn olunmamaktadır.

Uzun devre homojenliği faraziyesi: PMG uzun devre katsayılarının memleketler arasında müşterek olduğunu farz eder. Hausman testi bu faraziyeyi reddetmese de Arnavudluk’un hidroelektrik ağırlıklı enerji yapısı ile Bosna-Hersek, Şimâlî Makedonya ve Sırbistan’ın kömür ağırlıklı sistemleri arasında bâriz yapısal farklar vardır.

Turizm nevʿileri tefrîḳ olunmamıştır: Sâhil turizmi, kültür turizmi ve ekoturizm aynı turizm vâridâtı müteġayyiri dâhilinde cemʿ olunmuştur.

Siyâset cihetinden netîceler

Tedḳīḳ, Garbî Balkanlar’da iḳtiṣâdî ve turistik inkişâfın muhîtî performansdan müstaḳil ele alınamayacağını müdâfaa etmektedir. En müstaḳar ampirik netîce enerji istiʿmâli ile CO₂ arasındaki kuvvetli müsbet münâsebettir. Bu sebeple enerji dönüşümü, turizm sektöründeki muhîtî baskıyı azaltmanın da esâs vâsıtalarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Teklîf olunan siyâset sahaları arasında teceddüdî enerji menbaʿlarının çeşitlendirilmesi, enerji müʾessiriyetinin artırılması, turizmle alâḳalı nakliyâtın dekarbonize edilmesi, destinasyonlarda toplu ve düşük karbonlu nakliyâtın inkişâfı, konaklama işletmelerinde teceddüdî enerji ve müʾessiriyet standartlarının tatbîḳi ve muhît sertifikasyon sistemlerinin istiʿmâli bulunmaktadır.

Menbaʿ, turizm kaynaklı emisyonların taḳrîben dörtte üçünün nakliyâtla alâḳalı olduğuna dâʾir literatür netîcesini nazar-ı dikkate alarak turizm nakliyâtının dekarbonizasyonunu bilhassa teʾkîd etmektedir.

AB Ecolabel ve Green Key gibi eko-sertifikasyon mekanizmaları, konaklama ve destinasyon işletmelerinin muhîtî performansını yükseltebilecek vâsıtalar arasında gösterilmektedir.

Memleket bazında siyâset evleviyetleri niçün farklı olmalıdır?

Bosna-Hersek, Sırbistan ve Şimâlî Makedonya içün esâs mesʾele kömür ağırlıklı enerji istihsâlinin azaltılması ve elektrik sisteminin dekarbonize edilmesidir.

Arnavudluk ve Karadağ’da ise turizmin ekonomideki hissesi çok daha yüksek olduğundan sürdürülebilir turizm idâresi nisbeten daha büyük ehemmiyet arz etmektedir.

Arnavudluk hidroelektrik ağırlıklı yapısı sebebiyle düşük karbonlu elektrik imtiyâzına mâlik olmakla beraber, iklim taġayyürüne karşı hidrolojik bağımlılığı azaltmak maksadıyla teceddüdî enerji portföyünü çeşitlendirmelidir.

Karadağ içün menbaʿ, sürdürülebilir sâhil turizminin inkişâfını bâḳî kömür istiʿmâlinin azaltılmasıyla beraber değerlendirmektedir.

Âtî araştırmalar

Menbaʿ üç esâs araştırma ciheti teklîf etmektedir. Evvelâ CO₂ hâricinde sâʾir sera gazları, biyolojik çeşitlilik zıyâʿı, su stresi ve arazi istiʿmâli gibi daha geniş muhîtî göstergeler modele dâhil olunabilir.

Sâniyen, panel 2022 sonrasına tevsiʿ edildiğinde uzun devre taḳdîrlerinin istatistikî ḳatʿiyyeti artırılabilir.

Sâlisen, enerji istiʿmâlinin turizm ile emisyon arasındaki tavassut vazîfesi resmen imtihân olunabilir ve turizm; sâhil, kültür ve ekoturizm gibi alt nevʿilere tefrîḳ edilerek hangi turizm şekillerinin daha farklı muhîtî netîcelerle münâsebetdâr olduğu incelenebilir.

Umûmî ilmî netîce

Tedḳīḳ, Garbî Balkanlar’ın 2007–2022 devresinde iḳtiṣâdî gelir, turizm inkişâfı, enerji istiʿmâli ve karbon emisyonları arasında uzun devreli bir münâsebet bulunduğuna dâʾir panel delîli sunmaktadır.

Anʿanevî maʿkûs-U şeklindeki Muhîtî Kuznets Eğrisi teyîd olunmamış, bunun yerine U-şeklinde gelir–emisyon münâsebeti bulunmuştur. 2022 iʿtibâriyle beş memleketin de modelden müştak dönüm noktasının fevḳinde bulunması, mevcûd müşterek PMG münâsebetinde daha yüksek gelir seviyelerinin daha yüksek karbon emisyonlarıyla münâsebetdâr olduğu kısma geçildiğini göstermektedir.

Turizm vâridâtı PMG modelinde uzun devrede emisyonlarla müsbet münâsebetdârdır, lâkin ḳısa devrede maʿnîdâr değildir ve alternatif MG/DFE modellerinde uzun devre maʿnîdârlığı muhâfaza olunmamaktadır. Bu sebeple turizm netîcesi mühim, fakat muḳaddir intihâbına enerji netîcesinden daha hassâsdır.

Enerji istiʿmâli ise hem ḳısa hem uzun devrede müsbet ve maʿnîdârdır ve üç alternatif uzun devre muḳaddirinin cümlesinde sağlam kalmaktadır. Bu, tedḳīḳin en kuvvetli ampirik bulgusudur.

Netîceler Garbî Balkanlar’da turizm büyümesinin tamâmen durdurulmasını değil; turizm tevsiʿinin enerji dönüşümü, düşük karbonlu nakliyât, müʾessir konaklama altyapısı ve muhîtî tanzîmâtla beraber yürütülmesini desteklemektedir. Tedḳīḳ bulguları European Green Deal ve Green Agenda for the Western Balkans dâhilindeki enerji dönüşümü ve sürdürülebilirlik hedefleriyle de irtibâtlandırılmaktadır.

Menbaʿ ve Usûl Notu

Aslî tedḳīḳ serlevhası: How Does Tourism Development Shape Carbon Emissions in the Long-Run? An Empirical Investigation for Western Balkan Economies

Müʾellifler: Fjona Kurteshi; Ledjon Shahini.

Mürâsele müʾellifi: Fjona Kurteshi.

Müʾessese: Faculty of Economy, University of Tirana, Tirana, Albania.

Mecmûʿa: Economies

Nâşir: MDPI, Basel, Switzerland.

Bibliyografik kayıt: Economies 2026, 14, 378.

DOI: 10.3390/economies14090378

Akademik editör: Angeliki N. Menegaki.

İrsâl tarihi: 20 Mayıs 2026.

Revizyon tarihi: 12 Ağustos 2026.

Kabûl tarihi: 24 Ağustos 2026.

Neşir tarihi: 3 Eylül 2026.

Menbaʿ nevʿi: Hakemli ampirik panel veri araştırma makalesi.

İncelenen devre: 2007–2022.

İncelenen ekonomiler: Arnavudluk, Bosna-Hersek, Şimâlî Makedonya, Karadağ ve Sırbistan.

Esâs usûl: Panel ARDL–Pooled Mean Group hatâ taṣḥîḥ modeli.

Esâs model: ARDL [1, 1, 1, 1, 1].

Sağlamlık muḳaddirleri: Mean Group (MG) ve Dynamic Fixed Effects (DFE).

İbtidâî testler: Pearson korelasyonu, Variance Inflation Factor, Breusch–Pagan LM, Pesaran CD, Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin, Fisher panel birim kök testleri, Pedroni ve Kao cointegration testleri, Hausman testi, Modified Wald heteroskedastisite testi ve Wooldridge serial korelasyon testi.

Esâs uzun devre netîceleri: GDPc −0,3670; GDPc² +2,2216; beynelmilel turizm vâridâtı +0,3204; enerji istiʿmâli +1,5375. Dört katsayı da esâs PMG modelinde %1 seviyesinde maʿnîdârdır.

Hatâ taṣḥîḥ katsayısı: −0,2852; p = 0,027. Ḳısa devre muvâzenesizliğinin taḳrîben %28,52’sinin senede taṣḥîḥ olunduğu ve taḳrîben 3,5 senelik intibâḳ müddeti îmâ ettiği beyân olunmuştur.

Esâs sağlamlık notu: Enerji istiʿmâlinin müsbet katsayısı ve menfî ECT, PMG, MG ve DFE’nin cümlesinde maʿnîdâr kalmıştır. Gelir ve turizm katsayılarının maʿnîdârlığı MG ve DFE modellerinde muhâfaza olunmamıştır.

Sebebiyet hudûdu: ARDL–PMG uzun devre münâsebetlerini tesbît etmektedir, lâkin muhtemel endojenliği ve ters sebebiyeti tamâmen halletmemektedir. Netîceler ḳatʿî causal effects yerine long-run associations olarak tefsîr olunmalıdır.

Mâlî destek: Araştırma National Agency for Scientific Research and Innovation of Albania tarafından mâlî olarak desteklenmiştir.

Etik heyʾet: Tatbîḳ olunamaz.

Bilgilendirilmiş muvâfakat: Tatbîḳ olunamaz.

Veri erişilebilirliği: CO₂ verileri Our World in Data; GSYH, nüfûs, GSYH deflatörü ve enerji istiʿmâli verileri World Bank Open Data üzerinden açık olarak elde olunmuştur. Beynelmilel turizm vâridâtı World Tourism Organization e-Library üzerinden ücretli erişimle temîn olunmuştur.

Müʾellif katkıları: Kavramsallaştırma: F.K. ve L.S.; metodoloji: F.K.; yazılım: L.S.; doğrulama: F.K. ve L.S.; formal taḥlîl: F.K. ve L.S.; araştırma: F.K. ve L.S.; menbaʿlar: F.K.; veri tanzîmi: F.K.; ilk müsvedde: F.K.; gözden geçirme ve tahrîr: F.K. ve L.S.; görselleştirme: F.K.; nezâret: F.K. ve L.S.; proje idâresi: L.S.; mâlî destek iktisâbı: F.K. ve L.S. Her iki müʾellif neşrolunan sürümü okuyup tasdîk etmiştir.

Menfaat çatışması: Müʾellifler menfaat çatışması olmadığını beyân etmişlerdir.

Ruhsat: Creative Commons Attribution (CC BY).

Esâs usûlî tahdîdler: Beş memleketlik küçük panel ve yalnız 16 senelik zaman buʿdu; Kosova’nın numûne hâricinde kalması; muhîtî bozulmanın yalnız CO₂ ile ölçülmesi; ARDL–PMG’nin yapısal kırılmaları doğrudan modellememesi; endojenlik ve ters sebebiyetin tamâmen halledilmemesi; PMG’nin müşterek uzun devre katsayısı faraziyesi; memleketlerin enerji sistemlerindeki bâriz heterojenlik; turizm nevʿilerinin ayrı ayrı modellenmemesi. Bu sebeplerle pooled katsayılar bütün memleketler içün aynı memleket seviyesi sebebî parametreler olarak tefsîr olunmamalıdır.