COM-B modeli, ferdin ṭarz-ı ḥareketini (Behavior), Ḳābiliyyet (Capability), Fırṣat (Opportunity) ve Motivasyonunun (Motivation) mütebeddil teʾṡīr-i müteḳābilinden ḥāṣıl olan bir netīce ṣayan, insanın ṭarz-ı ḥareketine dāʾir ʿilmī bir çerçevedir. İşbu taḥḳīḳ, Hollanda'da meslekī taʿlīm gören ṭalebenin gündelik ġıẕā isrāfını nasıl idrāk, īżāḥ ve idāre ettiğini anlamaḳ üzere COM-B modelini istiʿmāl etmiştir. Muḥaḳḳıḳlar 26 ṭalebe ile yarı tertīb edilmiş mülāḳātlar icrā etmiş ve 188 meslekī taʿlīm ṭalebesinin iştirāk ettiği, taḥḳīḳı teʾyīd eden bir anketi taḥlīl eylemiştir. Taḥḳīḳın başlıca netīcesine göre ṭalebenin ġıẕā isrāfı, ekseriyā sustainability'ye şuʿūrlu ṣūrette ehemmiyyet vermemelerinden neşʾet etmeyip; ṭabaḳlarda ḳalan küçük miḳdārlar, unutulan yiyecekler, değişen programlar, kolaylıġı tercīḥ, iştihānın değişmesi ve ġıẕānın emīn olup olmadıġına dāʾir tereddüdlerin muʿtād günlük işlerle birleşmesinden ḥāṣıl olmaḳtadır.

Ṭalebenin ġıẕā idāresindeki ṭarz-ı ḥareketi ebeveyn hānesine ḳuvvetle merbūṭtur. Ankete iştirāk edenlerin %87,3'ü ebeveyniyle berāber yaşamaḳtadır. Bu ḥāl, birçoḳ ṭalebenin alışveriş, yemek ḥāżırlama, ṣaḳlama ve artan yiyeceklerden istifāde etme mesʾūliyyetini tamāmen müstaḳil bir ṣūrette derʿuhde etmediğini ifāde eder. Mülāḳātlarda da yemek pişirme, öğünleri tertīb etme ve artan yiyeceklerden istifāde etme mahāretinin ṭalebe arasında pek muḫtelif derecelerde bulunduġu ve baʿżı ṭalebenin ḳarār verirken ebeveynine istinād ettiği görülmüştür.

Ṭalebenin mühim bir ḳısmı ġıẕā isrāfını azaltmaḳ ḥuṣūṣunda müṡbet bir temāyül beyān etmektedir. Ankette %78 ġıẕā isrāfını menʿ etmenin ehemmiyyetli olduġunu, %71 daha az ġıẕā isrāfının muḥīṭ-i ṭabīʿī cihetinden ehemmiyyetini ve %68 ġıẕā isrāfının lüzūmsuz maṣrafa sebebiyyet verdiğini bildirmiştir. Maʿamāfīh müṡbet temāyüller her zamān fiʿlī ḥarekete inkılāb etmemektedir. Meʾḫaẕda, tefekküre müstenid motivasyonların, yaʿnī muḥīṭ-i ṭabīʿī, aḫlāḳ, maṣraf ve mesʾūliyyet ḥaḳḳındaki mülāḥaẓaların; ʿādet, kolaylıḳ, ġayr-i muntaẓam vaḳit programı ve ānī tercīḥ gibi otomatik motivasyonlar tarafından ṣıḳ ṣıḳ geri plāna itildiği netīcesine varılmıştır.

Taḥḳīḳ, ḥaḳīḳī ġıẕā atıġının veznini yāḫud ḥacmini ölçmemiştir. Mülāḳāt ve anket maʿlūmātı şaḫısların kendi beyānlarına müsteniddir; müʾellifler, cemʿiyyetçe beğenilme temāyülünden doġan yanlılıġın, ḥaḳīḳī isrāf ṭarzının olduġundan daha müṡbet beyānına sebeb olabileceğini belirtmektedir. Bināʾenaleyh netīceler ṭalebenin idrākleri, muʿtād günlük işleri ve beyān ettikleri ṭarz-ı ḥareket ḥaḳḳında delīl verir; ṭalebenin ḥaḳīḳatte ḳaç kilogram ġıẕā attıġını yāḫud muʿayyen bir müdāḫalenin isrāfı ne miḳdār azalttıġını göstermez.

Taḥḳīḳın esās mesʾelesi

Ġıẕā isrāfı yalnız istiḥṣāl yāḫud perākende ṣatış merḥalesinde ẓuhūr eden bir mesʾele değildir. Hāneler de ġıẕā silsilesindeki umūmī żāyiʿātın mühim bir ḳısmını teşkīl etmektedir. Meʾḫaẕ olan taḥḳīḳ, Avrupa Birliği'nde hānelerin ġıẕā isrāfı yekūnunun yarısından ziyādesini teşkīl ettiğini; Hollanda'da ise 2022 senesinde müstehlik başına vasaṭī 33,4 kg ṣulb ġıẕā atıldıġını naḳletmektedir. Bu miḳdār 2015 senesindeki 43,3 kg'a nisbetle azalmış ise de 2019–2022 arasındaki tenāḳuṣ yalnız 0,9 kg olmuştur.

Taḥḳīḳın aṣıl maḳṣadı bu umūmī miḳdārları yeniden ölçmek olmayıp, gençlerin ġıẕāyı niçin ve hangi gündelik şerāʾiṭ içinde isrāf ettiğini anlamaḳtır. Mevcūd ʿilmī neşriyyātta genç yetişkinler ḥaḳḳındaki taḥḳīḳātın mühim bir ḳısmı üniversite ṭalebesine teveccüh ederken, Hollanda'daki meslekī taʿlīm ṭalebesi daha az tedḳīḳ olunmuştur.

Bu zümre ḫāṣṣaten ehemmiyyetlidir; zīrā meslekī taʿlīm ṭalebesi üniversite ṭalebesine nisbetle daha genç olabilir, ebeveyniyle yaşaması daha muḥtemeldir ve ṣıḥḥat, iḳāmet ḫidmetleri, perākende ticāret, lojistik, zirāʿat yāḫud yiyecek ḫidmetleri gibi ġıẕā sistemiyle doġrudan veya dolayısıyla münāsebeti bulunan şuʿbelerde taʿlīm, staj yāḫud ḳısmī vaḳitle çalışma tecrübesine mālik olabilir.

Taḥḳīḳın esās suʾāli şudur: Meslekī taʿlīm ṭalebesi kendi ġıẕā isrāfı ṭarzını nasıl idrāk ve tefsīr etmektedir?

COM-B Modeli İşbu Taḥḳīḳta Neyi Īżāḥ Etmektedir?

İşbu taḥḳīḳta COM-B modeli, ġıẕā isrāfını yalnız ferdin “isteyip istememesi” ile īżāḥ etmek yerine; ṭalebenin ġıẕāyı idāre için lāzım gelen maʿlūmāt ve mahārete mālik olup olmadıġını, muḥīṭinin isrāfı azaltmaġa müsāʿid bulunup bulunmadıġını ve şuʿūrlu yāḫud otomatik motivasyonlarının ṭarz-ı ḥareketi nasıl sevḳ ettiğini bir arada tedḳīḳ etmek üzere istiʿmāl olunmuştur.

Ḳābiliyyet neleri iḥtivā etmektedir?

Meʾḫaẕ olan taḥḳīḳta ḳābiliyyet, ṭalebenin ġıẕā isrāfını azaltabilecek ḥareketleri icrā için mālik olduġu rūḥī ve ʿamelī ḳudreti iḥtivā eder. Taḥḳīḳ, ḳābiliyyet ḳısmını dört serlevḥa altında müṭālaʿa etmektedir:

• Ġıẕā isrāfının niçin bir mesʾele teşkīl ettiğini idrāk.
• Ġıẕānın ṣaḳlanması, bozulabilirliği ve tārīḫ etiketlerine dāʾir maʿlūmāt ve mahāretler.
• Yemek pişirme ve öğünleri tertīb etme mahāretleri.
• Artan yemekleri ṣaḳlama ve yeniden istiʿmāl etme mahāretleri.

Meʾḫaẕ metni, bu dört unsuru saydıḳtan hemen ṣoñra “these three dimensions” ifādesini istiʿmāl etmektedir. Sayılan unsurlar dört olduġundan bu ifāde meʾḫaẕ dāḫilinde küçük bir taḥrīr/ittisāḳ ḫaṭāsı teşkīl eder; Verianla metni açıḳça sayılan dört unsuru esās ittiḫāẕ etmektedir.

Ġıẕānın keyfiyyetini taḳdīr mahāreti

Ankette ṭalebenin %84'ü hangi ġıẕāların buzdolabında ṣaḳlanması lāzım geldiğini bildiğini, %82'si ise ġıẕānın yenmeğe elverişli olup olmadıġını görünüş, ḳoḳu yāḫud ṭad gibi ḥissī ʿalāmetlerle taḳdīr edebildiğini beyān etmiştir.

Mülāḳātlar bu ḥissī taḳdīrin yaygınlıġını teʾyīd etmektedir; lākin ṭalebenin bunu ne derece emniyyetli ve müttesiḳ bir ṣūrette yaptıġı değişmektedir. Baʿżı ṭalebe ḳarār verirken ebeveynine mürācaʿat etmektedir.

“Best before” ile “use by” tefrīḳi niçin mühimdir?

Meʾḫaẕ, Hollanda'da istiʿmāl olunan iki tārīḫ etiketi, THT — ten minste houdbaar tot ile TGT — te gebruiken tot arasındaki farḳı tedḳīḳ etmektedir. Mefhūm iʿtibārıyla THT “best before / tavṣiye olunan istiʿmāl tārīḫi”, TGT ise “use by / ṣoñ istiʿmāl tārīḫi” vaẓīfesine muḳābildir.

Ankete iştirāk edenlerin %69'u bu iki tārīḫ nevʿi arasındaki farḳı bildiğini söylemiştir. Buna muḳābil mülāḳātlarda baʿżı ṭalebenin iki etiketi bir saydıġı, muḫtelif tārīḫ nevʿlerinin mevcūdiyyetini bilmediği yāḫud iḫtiṣārı tanısa bile emniyyet cihetinden farḳını tamāmen īżāḥ edemediği görülmüştür.

Meʾḫaẕ, tārīḫ etiketlerindeki tereddüdü mühim bir ḳābiliyyet noḳṣānı ʿaddetmektedir; zīrā yenmeğe elverişli baʿżı maḥṣūllerin vaḳtinden evvel atılmasına iştirāk edebilir.

Pişirme ve öğünleri tertīb etme mahāretleri

Ankette ṭalebenin %57,5'i alışverişte muḥtāc olacaġı miḳdārı iyi taḫmīn edebildiğini, %62,2'si artan yiyecekleri yeniden istiʿmāl ḥuṣūṣunda kendine iʿtimād ettiğini bildirmiştir.

Mülāḳātlar ise bu müṡbet şaḫṣī beyānların bütün ṭalebe için ḳuvvetli ve müstaḳil mahāret maʿnāsına gelmediğini göstermektedir. Mülāḳāta iştirāk edenlerin birçoġu seyrek yemek pişirdiğini yāḫud evde yemek ḥāżırlama mesʾūliyyetinin ebeveynde bulunduġunu beyān etmiştir.

Artan yemeklere dāʾir ʿameller de muḫteliftir: baʿżı hāneler artanları buzdolabına ḳoymaḳta, dondurmaḳta yāḫud ertesi günkü öğünde yemekte; baʿżı ḥāllerde ise ṣaḳlanan yiyecek niḥāyet yine atılmaḳtadır. Muḥaḳḳıḳlar, bu ʿamellerin mühim bir ḳısmının ṭalebenin ferdī ʿādeti olmayıp hānenin muʿtād işi olduġunu teʾkīd etmektedir.

Fırṣat neleri iḥtivā etmektedir?

COM-B'de fırṣat, ṭalebenin ġıẕā isrāfını azaltıcı ḥareketine imkān veren yāḫud māniʿ olan ḫāricī şerāʾiṭtir. Taḥḳīḳ bunu ictimāʿī fırṣat ve maddī fırṣat olmaḳ üzere ikiye ayırmaḳtadır.

İctimāʿī fırṣat, ebeveynin, ev arḳadaşlarının, aḳrānın ve mektebin ṭarz-ı ḥareket üzerindeki teʾṡīrini iḥtivā eder. Maddī fırṣat ise buzdolabı, dondurucu, ṣaḳlama ḳabı, mektebde yeniden ısıtma imkānı, paket büyüklüğü, kantin uṣūlü ve yiyeceğe vuṣūl gibi maddī yāḫud teşkīlāta müteʿalliḳ şerāʾiṭi cāmiʿdir.

Ankete göre ṭalebenin taḳrīben yarısı, mektebin yāḫud hāne efrādının kendilerini ġıẕā isrāfını azaltmaġa fiʿlen teşvīḳ ettiğini düşünmemektedir. Mülāḳātlar ise bilḫāṣṣa ebeveyn ʿādetlerinin ve hāne dāḫilindeki ḳāʿidelerin ehemmiyyetini göstermiştir.

Evde maddī ṣaḳlama şerāʾiṭi umūmiyetle daha ḳuvvetli görünürken, mekteb cihetinde ṭalebe ekseriyā mevcūd imkānları değil, noḳṣān olduġunu düşündüğü imkānları dile getirmiştir. Küçük porsiyonlar, küçük paketler, ṣoñ istiʿmāl tārīḫi yaḳlaşan ġıẕālarda tenzīlāt, yemeklerin daha cāẕibedār olması, artanlar için daha görünür cemʿ mahalleri ve ġıẕā isrāfının derslerde mevżūʿ edilmesi ṭalebenin teklīfleri arasındadır.

Too Good To Go gibi vāsıṭalar ne derecede maʿlūmdur?

Meʾḫaẕ, ġıẕā isrāfını azaltmaġa maḫṣūṣ uygulamalar ile market tenzīlāt sistemlerinin ṭalebece bilinme derecesinin muḫtelif olduġunu bildirmektedir. Baʿżı ṭalebe bu sistemleri muntaẓaman istiʿmāl ederken, mühim bir ḳısmının bunları hiç tecrübe etmediği yāḫud bilmediği görülmüştür.

Bu netīce, bir çārenin maddeten yāḫud dijital ṣūrette mevcūd bulunmasının tek başına ṭarz-ı ḥarekete müteʿalliḳ fırṣat doġurmaġa kifāyet etmediğini; ṭalebenin o çārenin mevcūdiyyetinden ḫaberdār olmasının da lāzım geldiğini göstermektedir.

Motivasyon neleri iḥtivā etmektedir?

Taḥḳīḳ motivasyonu birbiriyle münāsebetli iki ḳısımda tedḳīḳ etmektedir: temāyüller ve ḳıymetler ile şaḫṣī ḳāʿideler ve ḥissiyyāt. Motivasyon yalnız muḥīṭ-i ṭabīʿī ḥaḳḳındaki şuʿūrlu düşünceden ʿibāret değildir. COM-B telāḳḳīsinde şuʿūrlu ḳarārlar ḳadar ʿādet, ikrāh, kolaylıḳ arayışı, ḥissī ʿaksü'l-ʿamel ve mütebeddil iştihā gibi otomatik cereyānlar da motivasyona dāḫildir.

Bu cedvel, ḳuvvetli bir şuʿūrun tek başına ṭarz-ı ḥareketin değişmesi maʿnāsına gelmediğini gösterir. Meselā ṭalebenin büyük ekṡeriyyeti ġıẕā isrāfını menʿ etmeyi ehemmiyyetli görse de mülāḳātlarda unutulan ekmek, meyve veya sandviçler, ṭabaġın kenārında ḳalan küçük porsiyonlar ve ṣoñradan yenilmek üzere ṣaḳlanıp unutulan maḥṣūller ṣıḳ tekrār eden misāllerdir.

Mālī sebebler baʿżı ṭalebe için muḥīṭ-i ṭabīʿīye dāʾir telḳīnlerden daha müşaḫḫaṣ bir motivasyon teşkīl ederken, dīgerleri aḫlāḳī, dīnī, muḥīṭ-i ṭabīʿīye ʿāʾid yāḫud hāne içinde öğrenilmiş ḳāʿidelere göre ḥareket etmektedir. Bināʾenaleyh muḥaḳḳıḳlar bütün ṭalebeye ḫiṭāb edecek tek bir motivasyon vāsıṭasının bulunmadıġını ileri sürmektedir.

İşbu Taḥḳīḳ Ṭalebenin Ḥaḳīḳī Ġıẕā Atıġı Miḳdārını Ölçmüş müdür?

Ḥayır. Taḥḳīḳ, ṭartma, çöp taḥlīli yāḫud ġıẕā rūznāmesiyle ḥaḳīḳī kilogram miḳdārını ölçmemiş; mülāḳātlar ve şaḫısların kendi beyānlarına müstenid anket vāsıṭasıyla ṭalebenin idrāklerini, muʿtād işlerini ve beyān ettikleri ṭarz-ı ḥareketi tedḳīḳ etmiştir. Bu sebeble netīceler, ḥaḳīḳī atıḳ miḳdārının ḳaṭʿī ölçüsü olaraḳ değil, ġıẕā isrāfını doġuran ḥareket mekanizmalarının istikşāfī taḥlīli olaraḳ tefsīr olunmalıdır.

Şaḫısların kendi beyānları niçin mühim bir taḥdīd teşkīl eder?

Bir kimse, muḥīṭ-i ṭabīʿī yāḫud cemʿiyyet cihetinden müṡbet ḳabūl olunan ḥareketini olduġundan daha iyi beyān edebilir. Meʾḫaẕın müʾellifleri, baʿżı anket cevāblarının mülāḳāt rivāyetlerinden daha ziyāde “cemʿiyyetçe arzu olunan” bir ṣūrette göründüğünü ve bu sebeble ḥaḳīḳī ġıẕā isrāfının olduġundan az bildirilmiş olabileceğini ṣarāḥaten müṭālaʿa etmektedir.

Meselā bir ṭalebe anket suʾālinde ġıẕā isrāfını menʿ etmeye pek ziyāde ehemmiyyet verdiğini söyleyebilir; lākin gündelik ḥayātta unutma, vaḳit darlıġı yāḫud ġıẕānın emīn olmadıġını düşünme sebebiyle yine yiyecek atabilir. Taḥḳīḳ tam da bu şuʿūr–taṭbīḳ ayrılıġını görünür ḳılmaḳtadır.

Meslekī taʿlīm şerāʾiṭi niçin ayrıca tedḳīḳ olunmaḳtadır?

Meslekī taʿlīm ṭalebesinin mühim bir ḳısmı ebeveyn hānesinde yaşadıġından, yiyecek tedāriki ḥuṣūṣunda üniversitede müstaḳil yaşayan gençlerden daha az mesʾūliyyet taşıyabilir. Buna muḳābil baʿżı ṭalebe iḳāmet ḫidmetleri, fırıncılıḳ, perākende ticāret, ṣıḥḥat, yiyecek istiḥṣāli yāḫud müşābih iş maḥallerinde ġıẕā isrāfını meslekī miḳyāsta görebilmektedir.

Bu iki şerāʾiṭ bir arada hükmünü icrā eder: ṭalebe evde alışveriş yāḫud yemek ḥāżırlamaḳtan pek az mesʾūl olabilirken, iş veya staj maḥallinde büyük miḳdārda ġıẕānın atıldıġı cereyānlara şāhid olabilir. Meʾḫaẕ, meslekī muḥīṭlerin ṭalebenin isrāf idrākine teʾṡīr edebileceğini; lākin bu teʾṡīrin her ṭalebede aynı cihette olmadıġını belirtmektedir.

Taḥḳīḳın Uṣūlü ve Netīceleri

Taḥḳīḳın tertībi

Taḥḳīḳ istikşāfī ve muḫteliṭ uṣūllü bir tertībe māliktir; maʿamāfīh kemmī anket, müstaḳil bir farażiyye imtiḥānı taḥḳīḳından ziyāde, daha vāsiʿ keyfī taḥḳīḳı teʾyīd eden unsur mevḳiʿine ḳonulmuştur.

Mülāḳātlar nasıl icrā olunmuştur?

Cemʿan 26 mülāḳāt iki ayrı taḥḳīḳ zümresi dāḫilinde yürütülmüştür.

İlk 16 mülāḳāt Wageningen University'den yedi MSc ṭalebesi tarafından, taḥḳīḳ zümresinin ḥaḳīḳī ḥayāt içindeki taḥḳīḳ vaẓīfesi dāʾiresinde icrā olunmuştur. Muḫtelif meslekī taʿlīm müʾesseselerindeki irtibāṭ şaḫıslarının maḳṣada göre intiḫābıyla, muḫtelif taʿlīm şuʿbelerinden iştirākçiler alınmıştır.

İkinci 10 mülāḳāt, bir meslekī taʿlīm müʾessesesine yapılan muḳarrer taḥḳīḳ ziyāreti esnāsında icrā olunmuştur. Bir ṣınıftaki ṭalebe iki faʿāliyyetten birini intiḫāb etmiş; bunlardan biri ikişerli zümrelerde birbirleriyle ġıẕā isrāfı üzerine mülāḳāt etmek olmuştur. Muḥaḳḳıḳlar baʿżı mülāḳātları bizzāt icrā etmiş ve cereyānını murāḳabe eylemiştir.

Müʾellifler ikinci mülāḳāt zümresinin ilki ḳadar derin olmadıġını ṣarāḥaten belirtmekte, lākin yazıya geçirilmiş mülāḳātların taḥḳīḳ için fāʾideli maʿlūmāt verdiğinden taḥlīle idḫāl olunduġunu īżāḥ etmektedir.

Mülāḳātlar sesle ḳaydolunmuş, yazıya geçirilmiş ve mülāḳāta iştirāk eden ṭalebenin maʿlūmāt verilmiş olaraḳ rıżāsı alınmıştır.

Anketin numūne zümresi

137 + 42 + 5 = 184 olduġundan, cemʿan 188 iştirākçinin bāḳī dördünün cinsiyyet cevābına dāʾir ḥāli, numūne zümresini taʿrīf eden fıḳrada ayrıca raḳamla gösterilmemiştir. Taḥlīl ḳısmı, “other” cevābını veren yāḫud cinsiyyetini bildirmemeyi tercīḥ eden küçük zümrelerin ḳadın–erkek muḳāyeselerine idḫāl olunmadıġını söylemektedir; lākin bu dört şaḫṣın hangi sınıfa mensūb olduġunu ayrıca bildirmemektedir.

Mülāḳātlar nasıl taḥlīl olunmuştur?

Yazıya geçirilmiş mülāḳātlar, hem ḳıyāsī hem istiḳrāʾī unsurları cāmiʿ, mevżūʿlara göre bir taḥlīl ile müṭālaʿa olunmuştur. COM-B buʿdları başlıca tertīb çerçevesini teşkīl etmiş; lākin muḥaḳḳıḳlar tekrār eden yāḫud şerāʾiṭe maḫṣūṣ yeni mevżūʿları da ḳabūle açıḳ ḳalmıştır.

Her iki müʾellif, yazıya geçirilmiş mülāḳātlara müstaḳillen kod vermiş, baʿdehu kodlarını muḳāyese ederek tefsīr farḳlarını müẕākere ile ittifāḳa varmıştır.

Intercoder agreement için Cohen's kappa yāḫud müşābih kemmī bir coefficient ḥesāb olunmamıştır. Müʾellifler, maḳṣadlarının kod verenler arasındaki muvāfaḳati kemmī ṣūrette ölçmek olmayıp tefsīrde derinlik teʾmīni olduġunu belirtmektedir.

Anket nasıl taḥlīl olunmuştur?

Anket esāsen tekrār adedi ve yüzde gibi taṣvīrī iḥṣāʾiyyāt ile taḥlīl olunmuştur. Likert maddeleri 1 = “ḳaṭʿiyyen iştirāk etmiyorum” ile 5 = “ḳaṭʿiyyen iştirāk ediyorum” arasında kodlanmıştır.

Maḥdūd sayıda istikşāfī alt zümre muḳāyeseleri yapılmıştır:

• Ḳadın ve erkek iştirākçiler arasında Welch müstaḳil numūneler t-testi.
• Ebeveyniyle yaşayan ve müstaḳil yaşayan ṭalebe arasında Welch müstaḳil numūneler t-testi.
• Taʿlīm şuʿbeleri arasında tek yönlü ANOVA.

Taʿlīm şuʿbeleri beş zümrede cemʿ olunmuştur: Animal Care and Management, Healthcare, Food, Hospitality and Services, Technology and Environment.

İḥṣāʾī maʿnīdārlıḳ ḥaddi α = 0,05 olaraḳ taʿyīn edilmiştir. Meʾḫaẕ netīcelerde yalnız maʿnīdār bulunan alt zümre muḳāyeselerini bildirmiştir.

Post-hoc muḳāyeselerin baʿżı p-ḳıymetleri bildirilmiş olmaḳla berāber, istiʿmāl olunan ḫāṣ post-hoc testin ismi ve muḥtemel müteʿaddid muḳāyese taṣḥīḥinin tafṣīlātı meʾḫaẕ metninde belirtilmemektedir.

Ṭarz-ı ḥarekete dāʾir netīceler

Mülāḳātlar, nisbeten müṡbet bu şaḫṣī beyānların yanında, gündelik ḥayātta tekrār eden küçük żāyiʿātı ortaya ḳoymuştur. Ṭalebe meyve yāḫud ekmeği çantada/buzdolabında unutabilmekte, ṭabaḳtaki küçük ḳalıntıları ṣaḳlamaġa değmeyecek ḳadar az görebilmekte, iştihāsı değiştiğinden ḥāżırladıġı yiyeceği yemeyebilmekte yāḫud ṣıcaḳta ḳalmış ġıẕānın emīn olmadıġını düşünerek atabilmektedir.

Ekmek, mülāḳātlarda isrāf edilen yiyecekler arasında ḫāṣṣaten ṣıḳ ẕikrolunmuştur. Bunun sebebi ekmeğin mektebe ṣıḳ götürülmesi, ḳuruması, küflenmesi yāḫud yenilmesinin unutulmasıdır.

Maʿnīdār alt zümre muḳāyeseleri nasıl tefsīr olunmalıdır?

Bu p-ḳıymetleri, ṭalebenin cinsiyyet, yaşama tertībi yāḫud taʿlīm şuʿbesine göre tamāmen muḫtelif “ġıẕā isrāfı nevʿleri” teşkīl ettiğini göstermemektedir. Meʾḫaẕ da müṭālaʿa ḳısmında anket maddelerinin ekṡerinde maʿnīdār alt zümre farḳı bulunmadıġını ve görülen farḳların muʿayyen muʿtād işlere yāḫud idrāklere münḥaṣır olduġunu teʾkīd etmektedir.

Ḳābiliyyet, fırṣat ve motivasyon niçin ayrı düşünülememektedir?

Taḥḳīḳın başlıca tefsīri, üç COM-B unsurunun yekdīgerine teʾṡīr etmesidir. Meselā ebeveyniyle yaşayan bir ṭalebe ġıẕā isrāfını muḥīṭ-i ṭabīʿī cihetinden mühim görebilir; lākin alışveriş ve yemek pişirme mesʾūliyyeti bulunmadıġından, öğünleri tertīb mahāretini tekāmül ettirme fırṣatı maḥdūd olabilir.

Kezā ṭalebe yiyeceği atmaḳ istemeyebilir; lākin mektebde buzdolabı yāḫud yeniden ısıtma imkānı yoḳsa maddī fırṣat ġayr-i kāfī ḳalabilir. Yāḫud ṭalebe isrāfı azaltmaġı mühim bulmasına raġmen, çantasında sāʿatlerce ṣıcaḳ ḳalmış ṭavuḳlu bir sandviçi ṣıḥḥat için tehlike ṣaydıġında, ġıẕā emniyyeti motivasyonu isrāfı azaltma motivasyonuna taḳaddüm edebilir.

Bu sebeble meʾḫaẕ, yalnız “daha ziyāde şuʿūr” telḳīn eden bir kampanyanın kifāyet etmeyebileceğini ileri sürmektedir.

Taḥḳīḳın teklīf ettiği müdāḫale cihetleri

Müʾellifler, meslekī taʿlīm ṭalebesine müteveccih çalışmaların yalnız aḫlāḳī yāḫud muḥīṭ-i ṭabīʿīye dāʾir telḳīnlere istinād etmek yerine, fiʿlī ḥareketi mümkün ḳılan muḥīṭi ḳuvvetlendirmesi lāzım geldiğini belirtmektedir.

Meʾḫaẕda teklīf olunan taṭbīḳ cihetleri şunları cāmiʿdir:

• Mekteblerde yiyecek ṣaḳlamaġa müsāʿid teʾsīsātın ıṣlāḥı.
• Yiyeceği yeniden ısıtma imkānlarının tezyīdi.
• Kantinlerde değiştirilebilir yāḫud daha küçük porsiyonlar arasında intiḫāb imkānının taḳdīmi.
• ʿAmelī ġıẕā idāresi mahāretlerinin meslekī taʿlīm müfredātına idḫāli.
• Ġıẕā isrāfının işyerlerinde ve taṭbīḳātla öğrenme muḥīṭlerinde daha esāslı bir tertīb içinde ele alınması.

Lākin bunlar işbu taḥḳīḳta taṭbīḳ olunan ve müʾeṡṡirliği ölçülen müdāḫaleler değildir. Meʾḫaẕın, netīcelerden ḥareketle ileride tecrübe olunmasını teklīf ettiği müdāḫale sāḥalarıdır.

Taḥḳīḳın teʾyīd ettiği netīceler

• Meslekī taʿlīm ṭalebesi muḫtelif gündelik şerāʾiṭ içinde ġıẕāyı küçük miḳdārlarda ve mükerreren isrāf edebilmektedir.
• Unutma, değişen programlar, kolaylıḳ, iştihā tebeddülü ve ġıẕā emniyyeti endīşeleri ṭarz-ı ḥareketin mühim şerāʾiṭindendir.
• Ankete iştirāk edenlerin büyük ekṡeriyyeti ġıẕā isrāfını azaltmaġı mühim görmesine raġmen, bu temāyül her zamān müttesiḳ bir ṣūrette fiʿlī ḥarekete inkılāb etmemektedir.
• Tārīḫ etiketleri, yemek pişirme ve artan yiyeceklerden istifāde ḥuṣūṣundaki ḳābiliyyet ṭalebe arasında değişmektedir.
• Ebeveyn hānesi, ṭalebenin ġıẕā idāresi mahāretleri ve ictimāʿī fırṣatları üzerinde mühim bir muḥīṭ teşkīl etmektedir.
• Mekteb muḥīṭindeki maddī ve ictimāʿī muʿāvenet, ṭalebenin taḳdīrlerinde maḥdūd görünmektedir.
• Motivasyon; muḥīṭ-i ṭabīʿīye ʿāʾid, aḫlāḳī, iḳtiṣādī, dīnī, hāneye müstenid ve ʿādetten neşʾet eden unsurların ictimāʿından ḥāṣıl olmaḳtadır.
• Meslekī taʿlīm ve ḳısmī vaḳitle çalışma, ṭalebeyi meslekī ġıẕā isrāfı ʿamelleriyle ḳarşılaştırabilmektedir.

Taḥḳīḳın teʾyīd etmediği taʿmīmler

• Ṭalebenin ḥaḳīḳī ġıẕā isrāfı kilogram olaraḳ ölçülmemiştir.
• COM-B unsurlarının ġıẕā isrāfına sebebī teʾṡīrinin büyüklüğü ḥesāb olunmamıştır.
• Teklīf olunan mekteb müdāḫalelerinin isrāfı muʿayyen bir nisbetde azalttıġı tecrübe edilmemiştir.
• Netīceler, Hollanda'nın bütün meslekī taʿlīm ṭalebesine iḥṣāʾen teşmīl edilebilecek millī bir taḫmīn değildir.
• Netīceler muḫtelif memleketlerin meslekī taʿlīm sistemlerine doġrudan naḳlolunmuş değildir.
• Cinsiyyetler arasında umūmī ve müttesiḳ bir ġıẕā isrāfı ṭarzı farḳı gösterilmemiştir.
• Food programındaki ṭalebenin ġıẕā idāresine dāʾir bütün ḥareketlerde dīger programlardan mütefevviḳ olduġu gösterilmemiştir.
• Ebeveynle yaşamanın ġıẕā isrāfını doġrudan artırdıġı yāḫud azalttıġı iṡbāt olunmamıştır.

Başlıca taḥdīdler

Şaḫısların kendi beyānları: Mülāḳāt ve anketler ḥaḳīḳī atıġın doġrudan ölçülmesine değil, ṭalebenin kendi ifādelerine müsteniddir. Cemʿiyyetçe beğenilme temāyülünden doġan yanlılıḳ, ḥaḳīḳī isrāfı olduġundan az gösterebilir.

Muvāzenesiz kemmī numūne zümresi: Ankete iştirāk edenlerin %60'tan ziyādesi bir meslekī taʿlīm müʾessesesinden gelmiştir ve numūne zümresinde ḳadınlar ekṡeriyyettedir.

İstikşāfī kemmī taḥlīl: Anket, farażiyyeleri imtiḥān eden müstaḳil ve şümūllü bir vāsıṭa olaraḳ tertīb olunmamıştır. Alt zümre netīceleri evvel emirde keyfī netīceleri teʾyīd eden istikşāfī işāretlerdir.

Intercoder agreement yoḳtur: İki müʾellif müstaḳil kodlama ve ittifāḳa varma uṣūlünü istiʿmāl etmiş, lākin kod verenler arasındaki muvāfaḳati kemmī bir coefficient ile bildirmemiştir.

Mülāḳāt derinliğinde farḳ: İkinci 10 mülāḳātın ilk mülāḳāt zümresinden daha az derin olduġu meʾḫaẕ tarafından belirtilmiştir.

Şahṣī hükme müstenid olmayan atıḳ ölçüsü yoḳtur: Ġıẕā rūznāmesi, çöp terkīb taḥlīli yāḫud ṭartma yapılmamıştır. Müʾellifler gelecek taḥḳīḳātta food diary yāḫud waste-weighing gibi şaḫṣī hükümden daha müstaḳil ölçülerin istiʿmālini teklīf etmektedir.

Meʾḫaẕ ve Uṣūl Ḥaḳḳında Not

Aṣıl taḥḳīḳ: Food Waste in Everyday Life: Capability, Opportunity, and Motivation Amongst Vocational Education Students

Müʾellifler: Yassir M. Sefu ve Esther J. Veen.

Muḫābereye meʾmūr müʾellif: Yassir M. Sefu.

Muḫābereye meʾmūr müʾellifin e-posta adresi: y.sefu@aeres.nl

Müʾessese: Urban Food Issues Research Group, Aeres University of Applied Sciences Almere, Arboretum West 98, 1325 WB Almere, The Netherlands.

Mecmūʿa: Sustainability.

Nāşir: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / sayı / maḳāle numarası: Volume 18, Issue 14, Article 7274.

DOI: 10.3390/su18147274.

Resmī neşir baġlantısı: https://doi.org/10.3390/su18147274

Gönderilme tārīḫi: 24 Nīsān 2026.

Taṣḥīḥ tārīḫi: 17 Ḥazīrān 2026.

Ḳabūl tārīḫi: 19 Ḥazīrān 2026.

Neşir tārīḫi: 16 Temmūz 2026.

Meʾḫaẕın nevʿi: Ḥakem tedḳīḳinden geçmiş taḥḳīḳ maḳālesi; istikşāfī ve muḫteliṭ uṣūllü, ṭarz-ı ḥarekete dāʾir taḥḳīḳ.

Ruḫṣat: Creative Commons Attribution (CC BY).

Naẓarī çerçeve: COM-B — Capability, Opportunity, Motivation ve Behavior.

Mülāḳātın numūne zümresi: 26 meslekī taʿlīm ṭalebesi; iki ayrı mülāḳāt zümresi, 16 + 10.

Anketin numūne zümresi: 188 meslekī taʿlīm ṭalebesi; yaş 15–23, vasaṭī yaş 18; %87,3 ebeveyniyle yaşamaḳtadır.

Anketin cinsiyyete göre taḳsīmi: Meʾḫaẕ 137 ḳadın, 42 erkek ve 5 “other” bildirmektedir. Ṣarāḥaten sayılan bu sınıflar 184 şaḫıstır; cemʿan 188 kişilik numūne zümresinin bāḳī dört iştirākçisinin sınıflara taḳsīmi, numūne fıḳrasında ayrıca belirtilmemiştir.

İştirākçilerin müʾesseseleri: Dört meslekī taʿlīm müʾessesesi; meẕkūr müʾesseseler Hollanda'nın orta ve şarḳ mınṭıḳalarındadır. Anket iştirākçilerinin %60'tan ziyādesi tek müʾesseseden alınmıştır.

Keyfī taḥlīl: Ḳıyāsī COM-B çerçevesi ile istiḳrāʾī mevżūʿların birleştirildiği, mevżūʿlara göre taḥlīl. İki müʾellif yazıya geçirilmiş mülāḳātlara müstaḳillen kod vermiş ve farḳları müẕākere ile ittifāḳa varmıştır.

Intercoder agreement: Kemmī muvāfaḳat coefficient’i ḥesāb olunmamıştır.

Kemmī taḥlīl: Esāsen tekrār adetleri ve yüzdeler; maḥdūd istikşāfī alt zümre taḥlīllerinde Welch müstaḳil numūneler t-testleri ve taʿlīm şuʿbeleri için tek yönlü ANOVA.

Maʿnīdārlıḳ ḥaddi: α = 0,05.

İḥṣāʾī tefsīrin ḥudūdu: Meʾḫaẕ anketi, farażiyyeleri imtiḥān eden müstaḳil bir īżāḥ vāsıṭası değil, keyfī taḥḳīḳı teʾyīd eden istikşāfī unsur olaraḳ taʿrīf etmektedir. Alt zümre netīceleri, nüfūsa teşmīl olunabilecek farḳlar şeklinde tefsīr edilmemelidir.

Meʾḫaẕ dāḫilinde taḥrīr/ittisāḳ notu — ḳābiliyyet buʿdları: Ḳābiliyyet ḳısmı dört unsur saymaḳtadır: şuʿūr, maʿlūmāt/mahāretler, pişirme mahāretleri ve artan yiyeceklerin idāresi. Baʿdehu metin “these three dimensions” ifādesini istiʿmāl etmektedir. Verianla açıḳça numaralanmış dört unsuru muḥāfaẓa etmiştir.

Meʾḫaẕ dāḫilinde raḳam notu — cinsiyyet: Cemʿan 188 iştirākçiye muḳābil ṣarāḥaten verilen 137 ḳadın + 42 erkek + 5 dīger = 184'tür. Noḳṣān dört kişilik sınıf Verianla tarafından taḫmīn olunmamıştır.

Taḥḳīḳ suʾāli: Meslekī taʿlīm ṭalebesi kendi ġıẕā isrāfı ṭarzını nasıl idrāk ve tefsīr eder?

Ḥaḳīḳī atıḳ miḳdārı: Ölçülmemiştir. Netīceler, şaḫısların kendi beyānlarıyla bildirilen ṭarz-ı ḥareket, idrāk ve muʿtād işlere müsteniddir.

Mālī muʿāvenet: Municipality of Almere, grant 21000270; Het Nationaal Groeifonds, grant ODPPSB-23. Article Processing Charge, MDPI Sustainability tarafından finanse olunmuştur.

Aḫlāḳī murāḳabe heyʾeti: Meʾḫaẕ, Hollanda'da işbu taḥḳīḳ Dutch Medical Research Involving Human Subjects Act şümūlüne girmediğinden, METC/IRB'nin resmī tedḳīḳinin mecbūrī olmadıġını ve taḥḳīḳın aḫlāḳī murāḳabe heyʾeti tedḳīḳinden muʿāf tutulduġunu belirtmektedir.

Maʿlūmāt verildikten ṣoñra rıżā: Taḥḳīḳa iştirāk eden bütün şaḫıslardan, kendilerine maʿlūmāt verilerek rıżā alınmıştır.

Maʿlūmātın erişilebilirliği: Maʿlūmāt, maḥremiyyet sebebiyle umūmun istiʿmāline açıḳ değildir.

Menfaʿat teʿārużu: Müʾellifler menfaʿat teʿārużu bildirmemiştir. Mālī muʿāvenette bulunanların taḥḳīḳın tertībi, maʿlūmāt cemʿi, taḥlīl, tefsīr, maḳālenin taḥrīri yāḫud neşir ḳarārında bir daḫli olmadıġı belirtilmiştir.

Müʾelliflerin iştirākleri: Mefhūmların teşkīli, uṣūl, formal analysis, ilk müsvedde ve tedḳīḳ/taṣḥīḥ Y.M.S. ve E.J.V.; murāḳabe ve proje idāresi Y.M.S.; mālī muʿāvenetin tedāriki E.J.V.