Модели COM-B, чаҳорчӯбаи илми рафтор аст, ки рафторро (Behavior) натиҷаи ҳамкории динамикии қобилият (Capability), имконият (Opportunity) ва ангезаи (Motivation) шахс мешуморад. Ин таҳқиқот модели COM-B-ро барои фаҳмидани он истифода кардааст, ки хонандагони таҳсилоти касбӣ дар Нидерландия исрофи ҳаррӯзаи ғизоро чӣ гуна дарк, шарҳ ва идора мекунанд. Муҳаққиқон бо 26 хонанда мусоҳибаҳои нимсохторёфта гузаронида, пурсиши ёрирасонеро таҳлил кардаанд, ки дар он 188 хонандаи таҳсилоти касбӣ иштирок доштанд. Натиҷаи асосии таҳқиқот ин аст, ки исрофи ғизо аз ҷониби хонандагон бештар на аз беэътиноии огоҳона ба устуворӣ, балки аз омезиши боқимондаҳои хурди табақ, ғизои фаромӯшшуда, тағйирёбии ҷадвалҳо, бартарӣ додан ба осонӣ, иштиҳои тағйирёбанда ва номуайянӣ дар бораи бехатарии ғизо бо амалҳои муқаррарии рӯзмарра ба миён меояд.

Рафтори хонандагон дар идоракунии ғизо бо хонаводаи волидон пайванди қавӣ дорад. %87,3-и иштирокчиёни пурсиш бо волидони худ зиндагӣ мекунанд. Ин маънои онро дорад, ки бисёре аз хонандагон масъулияти харид, тайёр кардани хӯрок, нигоҳдорӣ ва истифодаи боқимондаҳоро комилан мустақилона ба дӯш намегиранд. Мусоҳибаҳо низ нишон доданд, ки малакаҳои пухтупаз, банақшагирии хӯрок ва истифодаи боқимондаҳо дар байни хонандагон хеле гуногунанд ва баъзе хонандагон ҳангоми қабули қарор ба волидон такя мекунанд.

Қисми назарраси хонандагон ба кам кардани исрофи ғизо муносибати мусбат изҳор мекунанд. Дар пурсиш %78 гуфтаанд, ки пешгирии исрофи ғизо муҳим аст, %71 камтар исроф кардани ғизоро барои муҳити зист муҳим донистаанд ва %68 изҳор кардаанд, ки исрофи ғизо хароҷоти нолозимро ба вуҷуд меорад. Бо вуҷуди ин, муносибатҳои мусбат ҳамеша ба рафтор табдил намеёбанд. Манбаъ ба хулоса омадааст, ки ангезаҳои андешидашуда, яъне мулоҳизаҳо дар бораи муҳити зист, ахлоқ, хароҷот ва масъулиятро аксаран ангезаҳои худкор, аз қабили одат, осонӣ, ҷадвали номуназзами вақт ва интихоби лаҳзавӣ, зери таъсири худ мегиранд.

Таҳқиқот вазн ё ҳаҷми партови воқеии ғизоро чен накардааст. Маълумоти мусоҳиба ва пурсиш ба гузориши худи иштирокчиён асос ёфтааст ва муаллифон қайд мекунанд, ки ғаразнокии матлубияти иҷтимоӣ метавонад боиси аз воқеият мусбаттар баён шудани рафтори исрофкорӣ гардад. Аз ин рӯ, натиҷаҳо дар бораи дарки хонандагон, амалҳои муқаррарии рӯзмарра ва рафтори гузоришкардаи онҳо далел медиҳанд; онҳо нишон намедиҳанд, ки хонандагон дар асл чанд килограмм ғизо мепартоянд ё мудохилаи муайян исрофро чӣ қадар кам мекунад.

Масъалаи асосии таҳқиқот

Исрофи ғизо танҳо мушкили марҳилаи истеҳсол ё савдои чакана нест. Хонаводаҳо низ қисми муҳими талафоти умумии занҷираи ғизоро ташкил медиҳанд. Таҳқиқоти аслӣ хабар медиҳад, ки дар Иттиҳоди Аврупо зиёда аз нисфи тамоми исрофи ғизо ба хонаводаҳо рост меояд; дар Нидерландия бошад, соли 2022 истеъмолкунандаи миёна ба ҳар сари аҳолӣ 33,4 kg ғизои сахт партофтааст. Ҳарчанд ин нишондиҳанда нисбат ба 43,3 kg-и соли 2015 коҳиш ёфтааст, коҳиш дар солҳои 2019–2022 танҳо 0,9 kg будааст.

Таваҷҷуҳи асосии таҳқиқот ба аз нав чен кардани ин миқдорҳои умумӣ нигаронида нашудааст, балки ба фаҳмидани он равона шудааст, ки ҷавонон чаро ва дар кадом шароити рӯзмарра ғизоро исроф мекунанд. Дар адабиёти илмӣ қисми муҳими таҳқиқот дар бораи ҷавонони болиғ ба донишҷӯёни донишгоҳҳо бахшида шудааст, дар ҳоле ки хонандагони таҳсилоти касбӣ дар Нидерландия камтар омӯхта шудаанд.

Ин гурӯҳ махсусан муҳим аст, зеро хонандагони таҳсилоти касбӣ метавонанд нисбат ба донишҷӯёни донишгоҳ ҷавонтар бошанд, эҳтимоли бо волидон зиндагӣ кардани онҳо баландтар аст ва онҳо метавонанд дар соҳаҳое мисли тандурустӣ, меҳмондорӣ, савдои чакана, логистика, кишоварзӣ ё хизматрасонии хӯрок, ки мустақим ё ғайримустақим бо низоми ғизо алоқаманданд, таҷрибаи таҳсил, таҷрибаомӯзӣ ё кори нопурраи рӯз дошта бошанд.

Саволи таҳқиқот моҳиятан чунин аст: Хонандагони таҳсилоти касбӣ рафтори худ дар исрофи ғизоро чӣ гуна дарк ва тафсир мекунанд?

Модели COM-B дар ин таҳқиқот чиро шарҳ медиҳад?

Дар ин таҳқиқот модели COM-B барои он истифода шудааст, ки ба ҷойи шарҳ додани исрофи ғизо танҳо бо «хоҳиш доштан ё надоштани» шахс, якҷоя арзёбӣ шавад, ки оё хонанда барои идора кардани ғизо дониш ва малакаҳои зарурӣ дорад, оё муҳити ӯ кам кардани исрофро имконпазир месозад ва ангезаҳои огоҳона ё худкори ӯ рафторро чӣ гуна роҳнамоӣ мекунанд.

Қобилият чиро дар бар мегирад?

Дар таҳқиқоти аслӣ қобилият тавоноии равонӣ ва амалии хонандаро дар бар мегирад, ки барои иҷро кардани рафторҳои камкунандаи исрофи ғизо зарур аст. Таҳқиқот бахши қобилиятро аз рӯйи чор самт баррасӣ мекунад:

• Дарк кардани он ки чаро исрофи ғизо мушкил аст.
• Дониш ва малакаҳо дар бораи нигоҳдории ғизо, зудвайроншавӣ ва тамғаҳои сана.
• Малакаҳои пухтупаз ва банақшагирии хӯрок.
• Малакаҳои нигоҳдорӣ ва истифодаи дубораи хӯроки боқимонда.

Матни аслӣ бевосита пас аз номбар кардани ин чор ҷузъ ибораи «these three dimensions»-ро истифода мекунад. Азбаски унсурҳои номбаршуда чортоянд, ин ибора дар дохили манбаъ мушкили хурди навишт ё мутобиқати матнро ба вуҷуд меорад; матни Verianla чор ҷузъи возеҳро асос қарор медиҳад.

Малакаи арзёбии сифати ғизо

Дар пурсиш %84-и хонандагон гуфтаанд, ки медонанд кадом ғизо бояд дар яхдон нигоҳ дошта шавад, ва %82 хабар додаанд, ки метавонанд қобили истеъмол будани ғизоро аз рӯйи аломатҳои ҳиссӣ, аз қабили намуди зоҳирӣ, бӯй ё мазза, арзёбӣ кунанд.

Мусоҳибаҳо тасдиқ мекунанд, ки чунин арзёбии ҳиссӣ паҳн шудааст; аммо то чӣ андоза бехатар ва пайгирона анҷом додани он дар байни хонандагон фарқ мекунад. Баъзе хонандагон ҳангоми қабули қарор бо волидонашон машварат мекунанд.

Чаро фарқи «Best before» ва «use by» муҳим аст?

Манбаъ фарқи байни ду тамғаи сана дар Нидерландия — THT — ten minste houdbaar tot ва TGT — te gebruiken tot-ро меомӯзад. THT аз ҷиҳати мафҳум ба вазифаи «best before / санаи тавсияшудаи истеъмол», TGT бошад, ба «use by / санаи охирини истеъмол» мувофиқат мекунад.

%69-и иштирокчиёни пурсиш гуфтаанд, ки фарқи ин ду навъи санаро медонанд. Баръакс, мусоҳибаҳо нишон додаанд, ки баъзе хонандагон ин ду тамғаро яксон мешуморанд, аз мавҷудияти навъҳои гуногуни сана бехабаранд ё ҳатто ҳангоми шинохтани ихтисора фарқи онро аз нигоҳи бехатарӣ пурра шарҳ дода наметавонанд.

Манбаъ номуайянӣ дар бораи тамғаҳои санаро норасоии муҳими қобилият мешуморад, зеро он метавонад ба бармаҳал партофтани баъзе маҳсулоти ҳанӯз қобили истеъмол мусоидат кунад.

Малакаҳои пухтупаз ва банақшагирии хӯрок

Дар пурсиш %57,5-и хонандагон хабар додаанд, ки ҳангоми харид миқдори заруриро хуб тахмин карда метавонанд, ва %62,2 ба малакаи истифодаи дубораи ғизои боқимонда эътимод доранд.

Аммо мусоҳибаҳо нишон медиҳанд, ки ин гузоришҳои мусбати худи хонандагон барои ҳамаи онҳо маънои малакаҳои қавии мустақилро надоранд. Бисёре аз мусоҳибашудагон гуфтаанд, ки кам хӯрок мепазанд ё масъулияти тайёр кардани хӯрок дар хона ба дӯши волидон аст.

Амалияҳои вобаста ба хӯроки боқимонда низ гуногунанд: баъзе хонаводаҳо боқимондаҳоро ба яхдон мегузоранд, ях мекунанд ё рӯзи дигар ҳангоми хӯрок мехӯранд; дар баъзе ҳолатҳо бошад, ғизои нигоҳдошташуда дар ниҳоят боз партофта мешавад. Муҳаққиқон таъкид мекунанд, ки қисми муҳими ин амалияҳо одати фардии хонанда нест, балки одати хонавода аст.

Имконият чиро дар бар мегирад?

Имконият дар COM-B шароити беруниест, ки иҷрои рафтори камкунандаи исрофи ғизоро барои хонанда имконпазир месозад ё ба он монеъ мешавад. Таҳқиқот онро ба имконияти иҷтимоӣ ва имконияти ҷисмонӣ ҷудо мекунад.

Имконияти иҷтимоӣ таъсири волидон, ҳамхонаҳо, ҳамсолон ва муассисаи таълимиро ба рафтор дар бар мегирад. Имконияти ҷисмонӣ бошад, шароити моддӣ ё ташкилиро, аз қабили яхдон, яхкунак, зарфи нигоҳдорӣ, имкони дубора гарм кардани ғизо дар муассисаи таълимӣ, андозаи баста, тартиби кори ошхона ва дастрасӣ ба ғизо, фаро мегирад.

Тибқи пурсиш, тақрибан нисфи хонандагон чунин намешуморанд, ки муассисаи таълимӣ ё аъзои хонавода онҳоро фаъолона ба кам кардани исрофи ғизо ташвиқ мекунанд. Мусоҳибаҳо бошанд, нишон додаанд, ки махсусан одатҳои волидон ва меъёрҳои дохили хонавода муҳиманд.

Ҳарчанд шароити ҷисмонии нигоҳдорӣ дар хона дар маҷмӯъ беҳтар ба назар мерасад, хонандагон дар сатҳи муассисаи таълимӣ аксаран на имкониятҳои мавҷуда, балки имкониятҳоеро зикр кардаанд, ки ба назари онҳо намерасанд. Ҳиссаҳои хурдтар, бастаҳои хурдтар, тахфиф барои ғизое, ки муҳлати истеъмолаш наздик мешавад, ҷолибтар будани хӯрок, ҷойҳои намоёнтари ҷамъоварии боқимондаҳо ва баррасии исрофи ғизо дар дарсҳо аз ҷумлаи пешниҳодҳои хонандагонанд.

Воситаҳое мисли Too Good To Go то чӣ андоза шинохта шудаанд?

Манбаъ хабар медиҳад, ки огоҳӣ аз барномаҳои кам кардани исрофи ғизо ва низомҳои тахфифи мағозаҳо дар байни хонандагон гуногун аст. Дар ҳоле ки баъзе хонандагон ин низомҳоро мунтазам истифода мебаранд, қисми назаррасе онҳоро ҳеҷ гоҳ насанҷидаанд ё намешиносанд.

Ин натиҷа нишон медиҳад, ки танҳо аз ҷиҳати ҷисмонӣ ё рақамӣ мавҷуд будани як роҳи ҳал барои фароҳам овардани имконияти рафторӣ кофӣ нест; хонанда бояд аз мавҷудияти он низ огоҳ бошад.

Ангеза чиро дар бар мегирад?

Таҳқиқот ангезаро дар ду бахши бо ҳам алоқаманд меомӯзад: муносибатҳо ва арзишҳо, инчунин меъёрҳои шахсӣ ва эҳсосот. Ангеза танҳо андешаи огоҳона дар бораи муҳити зист нест. Дар равиши COM-B дар баробари қарорҳои огоҳона, равандҳои худкор, аз қабили одат, нафрат, ҷустуҷӯи осонӣ, вокуниши эҳсосӣ ва иштиҳои тағйирёбанда низ ба ангеза дохил мешаванд.

Ин ҷадвал нишон медиҳад, ки огоҳии баланд худ аз худ маънои тағйири рафторро надорад. Масалан, ҳарчанд аксарияти зиёди хонандагон пешгирии исрофи ғизоро муҳим мешуморанд, дар мусоҳибаҳо нони фаромӯшшуда, мева ё сандвичҳо, ҳиссаҳои хурди дар канори табақ монда ва маҳсулоте, ки барои истеъмоли баъдӣ нигоҳ дошта шуда, сипас фаромӯш мешаванд, мисолҳои зуд-зуд такроршавандаанд.

Сабабҳои молиявӣ барои баъзе хонандагон нисбат ба паёмҳои экологӣ ангезаи мушаххастар мебошанд, дар ҳоле ки хонандагони дигар аз меъёрҳои ахлоқӣ, динӣ, экологӣ ё дар хонавода омӯхташуда роҳ мегиранд. Аз ин рӯ, муҳаққиқон бар онанд, ки як воситаи ягонаи ангезандае вуҷуд надорад, ки ба ҳамаи хонандагон таъсир расонад.

Оё ин таҳқиқот миқдори воқеии партови ғизои хонандагонро чен кардааст?

Не. Таҳқиқот миқдори воқеиро бо килограмм тавассути баркашӣ, таҳлили партов ё рӯзномаи ғизо чен накардааст; он тавассути мусоҳибаҳо ва пурсише, ки ба гузориши худи иштирокчиён такя мекунад, дарк, одатҳои рӯзмарра ва рафтори гузоришкардаи хонандагонро омӯхтааст. Бинобар ин, натиҷаҳо бояд ҳамчун таҳлили иктишофии механизмҳои рафтории ба вуҷудоварандаи исрофи ғизо тафсир шаванд, на ҳамчун ченкунии дақиқи миқдори воқеии партов.

Чаро гузориши худи иштирокчиён маҳдудияти муҳим аст?

Шахс метавонад рафтори аз ҷиҳати экологӣ ё иҷтимоӣ мусбат арзёбишавандаи худро аз воқеият беҳтар нишон диҳад. Муаллифони манбаъ ошкоро баррасӣ мекунанд, ки баъзе ҷавобҳои пурсиш нисбат ба нақлҳои мусоҳиба аз ҷиҳати иҷтимоӣ «матлубтар» менамоянд ва аз ҳамин сабаб исрофи воқеии ғизо шояд камтар аз воқеият гузориш шуда бошад.

Масалан, хонанда метавонад дар саволи пурсиш гӯяд, ки ба пешгирии исрофи ғизо аҳаммияти зиёд медиҳад; аммо дар ҳаёти рӯзмарра ба сабаби фаромӯшӣ, тангии вақт ё гумони бехатар набудани ғизо боз ҳам онро партояд. Таҳқиқот маҳз ҳамин ҷудоии огоҳӣ ва амалро намоён мекунад.

Чаро заминаи таҳсилоти касбӣ алоҳида омӯхта мешавад?

Азбаски қисми муҳими хонандагони таҳсилоти касбӣ дар хонаводаи волидон зиндагӣ мекунанд, онҳо метавонанд дар муқоиса бо ҷавононе, ки ҳангоми таҳсил дар донишгоҳ мустақилона зиндагӣ мекунанд, барои таъмини ғизо масъулияти камтар дошта бошанд. Баръакс, баъзе хонандагон метавонанд исрофи ғизоро дар миқёси касбӣ дар муҳитҳои меҳмондорӣ, нонпазӣ, савдои чакана, тандурустӣ, истеҳсоли ғизо ё муҳитҳои кории монанд мушоҳида кунанд.

Ин ду замина ҳамзамон амал мекунанд: хонанда метавонад дар хона барои харид ё тайёр кардани хӯрок масъулияти хеле кам дошта бошад, вале дар муҳити кор ё таҷрибаомӯзӣ шоҳиди равандҳое шавад, ки дар онҳо миқдори зиёди ғизо партофта мешавад. Манбаъ қайд мекунад, ки муҳитҳои касбӣ метавонанд ба дарки исроф дар байни хонандагон таъсир расонанд; аммо ин таъсир барои ҳамаи хонандагон як самт надорад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот тарҳи иктишофӣ бо усулҳои омехта дорад; аммо пурсиши миқдорӣ бештар ҳамчун ҷузъе ҷой дода шудааст, ки таҳқиқоти васеътари сифатиро дастгирӣ мекунад, на ҳамчун таҳқиқоти мустақили санҷиши фарзия.

Мусоҳибаҳо чӣ гуна гузаронида шуданд?

Дар маҷмӯъ 26 мусоҳиба дар ду гурӯҳи алоҳидаи таҳқиқот гузаронида шудааст.

16 мусоҳибаи аввалро ҳафт донишҷӯи MSc аз Wageningen University дар доираи супориши таҳқиқотии гурӯҳ дар муҳити воқеии зиндагӣ гузаронидаанд. Иштирокчиён аз соҳаҳои гуногуни таҳсил тавассути интихоби мақсадноки шахсони тамос дар муассисаҳои гуногуни таҳсилоти касбӣ ҷалб шудаанд.

10 мусоҳибаи дуюм ҳангоми сафари нақшавии таҳқиқотӣ ба як муассисаи таҳсилоти касбӣ гузаронида шудаанд. Хонандагони як синф яке аз ду фаъолиятро интихоб кардаанд; яке аз онҳо мусоҳибаи ҷуфтӣ бо ҳамдигар дар бораи исрофи ғизо буд. Муҳаққиқон баъзе мусоҳибаҳоро худашон гузаронида, равандро назорат кардаанд.

Муаллифон ошкоро қайд мекунанд, ки гурӯҳи дуюми мусоҳибаҳо ба андозаи маҷмӯи аввал амиқ набуд, аммо шарҳ медиҳанд, ки матнҳои сабтшуда, азбаски барои таҳқиқот маълумоти муфид доданд, ба таҳлил дохил карда шудаанд.

Мусоҳибаҳо сабти овозӣ шуда, ба матн баргардонида шудаанд ва хонандагони мусоҳибашуда розигии огоҳона додаанд.

Намунаи пурсиш

Азбаски 137 + 42 + 5 = 184 аст, мақоми ҷавоби чор нафари боқимонда аз 188 иштирокчӣ ба саволи ҷинс дар банди муаррифии намуна алоҳида ба таври миқдорӣ нишон дода нашудааст. Бахши таҳлил мегӯяд, ки гурӯҳҳои хурди «other» ё онҳое, ки ҷинси худро нишон надоданро интихоб кардаанд, ба муқоисаҳои зану мард дохил нашудаанд; аммо алоҳида гузориш намедиҳад, ки ин чор нафар ба кадом гурӯҳ тааллуқ доранд.

Мусоҳибаҳо чӣ гуна таҳлил шуданд?

Матнҳои мусоҳибаҳо бо таҳлили мавзӯие арзёбӣ шудаанд, ки ҳам унсурҳои дедуктивӣ ва ҳам индуктивиро дар бар мегирифт. Андозаҳои COM-B чаҳорчӯбаи асосии танзимкунандаро ташкил додаанд, аммо муҳаққиқон ба мавзӯъҳои нави такроршаванда ё хоси замина низ боз будаанд.

Ҳар ду муаллиф матнҳоро мустақилона рамзгузорӣ карда, сипас рамзгузориҳои худро муқоиса намудаанд ва бо муҳокимаи фарқиятҳои тафсир ба мувофиқа расидаанд.

Intercoder agreement бо Cohen's kappa ё коэффитсиенти миқдории монанд ҳисоб карда нашудааст. Муаллифон қайд мекунанд, ки ҳадафашон чен кардани миқдории мувофиқати рамзгузорон набуд, балки таъмини амиқии тафсир буд.

Пурсиш чӣ гуна таҳлил шуд?

Пурсиш асосан бо омори тавсифӣ, аз қабили басомад ва фоиз, таҳлил шудааст. Бандҳои Likert аз 1 = «комилан розӣ нестам» то 5 = «комилан розӣ ҳастам» рамзгузорӣ шудаанд.

Шумораи маҳдуди муқоисаҳои иктишофии зергурӯҳҳо анҷом дода шудааст:

• t-санҷиши Welch барои намунаҳои мустақил байни иштирокчиёни зан ва мард.
• t-санҷиши Welch барои намунаҳои мустақил байни хонандагоне, ки бо волидон ва мустақилона зиндагӣ мекунанд.
• ANOVA-и яксамта байни соҳаҳои таҳсил.

Соҳаҳои таҳсил ба панҷ гурӯҳ муттаҳид шудаанд: Animal Care and Management, Healthcare, Food, Hospitality and Services, Technology and Environment.

Ҳадди аҳаммиятнокии оморӣ α = 0,05 муқаррар шудааст. Манбаъ дар натиҷаҳо танҳо муқоисаҳои зергурӯҳиро овардааст, ки аҳаммиятнок дониста шудаанд.

Гарчанде баъзе p-арзишҳои муқоисаҳои post-hoc гузориш шудаанд, номи санҷиши мушаххаси post-hoc-и истифодашуда ва ҷузъиёти ислоҳи эҳтимолии муқоисаҳои сершумор дар матни аслӣ нишон дода нашудаанд.

Натиҷаҳо оид ба рафтор

Мусоҳибаҳо дар баробари ин гузоришҳои нисбатан мусбати худи хонандагон талафоти хурди такроршавандаро дар ҳаёти рӯзмарра ошкор кардаанд. Хонандагон метавонанд мева ё нонро дар ҷузвдон/яхдон фаромӯш кунанд, боқимондаҳои хурди табақро барои нигоҳдорӣ хеле кам шуморанд, ғизои тайёркардаашонро ба сабаби тағйири иштиҳо нахӯранд ё ғизои дар муҳити гарм мондаро бо гумони бехатар набудан партоянд.

Нон яке аз ғизоҳои исрофшаванда аст, ки дар мусоҳибаҳо махсусан зиёд зикр мешавад. Сабаб он аст, ки нон аксаран ба муассисаи таълимӣ бурда мешавад, хушк ё мағордор мегардад ё хӯрдани он фаромӯш мешавад.

Муқоисаҳои аҳаммиятноки зергурӯҳҳоро чӣ гуна бояд тафсир кард?

Ин p-арзишҳо нишон намедиҳанд, ки хонандагон вобаста ба ҷинс, тарзи зиндагӣ ё соҳаи таҳсил «навъҳои исрофи ғизо»-и комилан гуногунро ташкил медиҳанд. Манбаъ дар муҳокима низ таъкид мекунад, ки дар аксари бандҳои пурсиш фарқи аҳаммиятноки зергурӯҳӣ пайдо нашудааст ва фарқиятҳои мушоҳидашуда бо одатҳо ё даркҳои муайян маҳдуданд.

Чаро қобилият, имконият ва ангезаро ҷудогона баррасӣ кардан мумкин нест?

Тафсири асосии таҳқиқот ин аст, ки се унсури COM-B ба ҳамдигар таъсир мерасонанд. Масалан, хонандае, ки бо волидонаш зиндагӣ мекунад, метавонад исрофи ғизоро аз ҷиҳати экологӣ муҳим шуморад; аммо азбаски барои харид ва пухтупаз масъул нест, имконияти инкишофи малакаи банақшагирии хӯрокаш метавонад маҳдуд бошад.

Ба ҳамин монанд, хонанда метавонад нахоҳад ғизоро партояд; аммо агар дар муассисаи таълимӣ яхдон ё имкони дубора гарм кардани ғизо набошад, имконияти ҷисмонӣ нокифоя мемонад. Ё хонанда, бо вуҷуди муҳим донистани кам кардани исроф, ҳангоми хатар барои саломатӣ донистани сандвичи мурғие, ки соатҳо дар ҷузвдонаш гарм мондааст, метавонад ангезаи бехатарии ғизоро аз ангезаи кам кардани исроф боло гузорад.

Аз ин рӯ, манбаъ бар он аст, ки маъракаи танҳо «огоҳии бештар» шояд кофӣ набошад.

Самтҳои мудохилаи пешниҳодкардаи таҳқиқот

Муаллифон қайд мекунанд, ки корҳое, ки ба хонандагони таҳсилоти касбӣ нигаронида шудаанд, бояд ба ҷойи такяи танҳо ба паёмҳои ахлоқӣ ё экологӣ муҳитеро тақвият диҳанд, ки рафторро имконпазир месозад.

Аз ҷумлаи самтҳои амалии дар манбаъ пешниҳодшуда:

• Беҳтар кардани таҷҳизоти мувофиқ барои нигоҳдории ғизо дар муассисаҳои таълимӣ.
• Афзоиши имкониятҳои дубора гарм кардани ғизо.
• Пешниҳоди ҳиссаҳои чандир ё хурдтар дар ошхонаҳо.
• Ба барномаи таҳсилоти касбӣ ворид кардани малакаҳои амалии идоракунии ғизо.
• Баррасии мунтазамтари исрофи ғизо дар ҷойҳои кор ва муҳитҳои омӯзиши амалӣ.

Аммо инҳо мудохилаҳое нестанд, ки дар ин таҳқиқот татбиқ ва самаранокии онҳо чен шуда бошад. Онҳо самтҳои мудохилаанд, ки манбаъ дар асоси натиҷаҳо барои санҷиш дар оянда пешниҳод мекунад.

Хулосаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Хонандагони таҳсилоти касбӣ метавонанд ғизоро дар заминаҳои гуногуни рӯзмарра ба миқдори кам ва ба таври такроршаванда исроф кунанд.
• Фаромӯшӣ, тағйирёбии ҷадвалҳо, осонӣ, тағйири иштиҳо ва нигарониҳо дар бораи бехатарии ғизо заминаҳои муҳими рафторӣ мебошанд.
• Ҳарчанд аксарияти зиёди иштирокчиёни пурсиш кам кардани исрофи ғизоро муҳим мешуморанд, ин муносибат на ҳамеша пайгирона ба рафтор табдил меёбад.
• Қобилият дар масъалаҳои тамғаҳои сана, пухтупаз ва истифодаи боқимондаҳо дар байни хонандагон фарқ мекунад.
• Хонаводаи волидон барои малакаҳои идоракунии ғизо ва имкониятҳои иҷтимоии хонандагон заминаи муҳим ташкил медиҳад.
• Дастгирии ҷисмонӣ ва иҷтимоӣ дар муҳити муассисаи таълимӣ дар арзёбиҳои хонандагон маҳдуд ба назар мерасад.
• Ангеза аз омезиши унсурҳои экологӣ, ахлоқӣ, иқтисодӣ, динӣ, хонаводагӣ ва одатӣ иборат аст.
• Таҳсилоти касбӣ ва кори нопурраи рӯз метавонанд хонандагонро бо амалияҳои исрофи ғизо дар муҳити касбӣ рӯ ба рӯ кунанд.

Умумиятдиҳиҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Миқдори воқеии исрофи ғизои хонандагон бо килограмм чен нашудааст.
• Андозаи таъсири сабабии ҷузъҳои COM-B ба исрофи ғизо ҳисоб нашудааст.
• Санҷида нашудааст, ки мудохилаҳои пешниҳодшуда дар муассисаи таълимӣ исрофро ба андозаи муайян кам мекунанд.
• Натиҷаҳо баҳодиҳии миллие нестанд, ки аз ҷиҳати оморӣ ба ҳамаи хонандагони таҳсилоти касбии Нидерландия умумӣ карда шаванд.
• Натиҷаҳо мустақиман ба низомҳои таҳсилоти касбии кишварҳои дигар интиқол дода нашудаанд.
• Фарқи умумӣ ва пайгирона дар рафтори исрофи ғизо байни ҷинсҳо нишон дода нашудааст.
• Нишон дода нашудааст, ки хонандагони барномаи Food дар ҳамаи рафторҳои идоракунии ғизо аз хонандагони барномаҳои дигар бартарӣ доранд.
• Исбот нашудааст, ки зиндагӣ бо волидон исрофи ғизоро мустақиман зиёд ё кам мекунад.

Маҳдудиятҳои асосӣ

Гузориши худи иштирокчиён: Мусоҳибаҳо ва пурсишҳо ба нақлҳои худи хонандагон такя мекунанд, на ба ченкунии мустақими партови воқеӣ. Ғаразнокии матлубияти иҷтимоӣ метавонад исрофи воқеиро камтар аз воқеият нишон диҳад.

Намунаи миқдории номутавозин: Зиёда аз %60-и иштирокчиёни пурсиш аз як муассисаи таҳсилоти касбӣ омадаанд ва аксарияти намуна занонанд.

Таҳлили миқдории иктишофӣ: Пурсиш ҳамчун воситаи мустақил ва фарогири санҷиши фарзия тарҳрезӣ нашудааст. Натиҷаҳои зергурӯҳӣ пеш аз ҳама нишонаҳои иктишофие мебошанд, ки натиҷаҳои сифатиро дастгирӣ мекунанд.

Intercoder agreement вуҷуд надорад: Ду муаллиф рамзгузории мустақил ва раванди ба мувофиқа расиданро истифода кардаанд, аммо мувофиқати байни рамзгузоронро бо коэффитсиенти миқдорӣ гузориш накардаанд.

Фарқ дар амиқии мусоҳибаҳо: Манбаъ қайд кардааст, ки 10 мусоҳибаи дуюм нисбат ба маҷмӯи аввали мусоҳибаҳо камтар амиқ буданд.

Ченкунии объективии партов вуҷуд надорад: Рӯзномаи ғизо, таҳлили таркиби партов ё баркашӣ анҷом дода нашудааст. Муаллифон пешниҳод мекунанд, ки дар таҳқиқоти оянда ченкуниҳои объективитар, аз қабили food diary ё waste-weighing, истифода шаванд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: Food Waste in Everyday Life: Capability, Opportunity, and Motivation Amongst Vocational Education Students

Муаллифон: Yassir M. Sefu ва Esther J. Veen.

Муаллифи масъули мукотиба: Yassir M. Sefu.

Почтаи электронии муаллифи масъули мукотиба: y.sefu@aeres.nl

Муассиса: Urban Food Issues Research Group, Aeres University of Applied Sciences Almere, Arboretum West 98, 1325 WB Almere, The Netherlands.

Маҷалла: Sustainability.

Ношир: MDPI, Basel, Switzerland.

Ҷилд / шумора / рақами мақола: Volume 18, Issue 14, Article 7274.

DOI: 10.3390/su18147274.

Пайванди расмии нашр: https://doi.org/10.3390/su18147274

Санаи пешниҳод: 24 апрели 2026.

Санаи бознигарӣ: 17 июни 2026.

Санаи қабул: 19 июни 2026.

Санаи нашр: 16 июли 2026.

Навъи манбаъ: Мақолаи таҳқиқотии тақризшуда; таҳқиқоти иктишофии рафтор бо усулҳои омехта.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Чаҳорчӯбаи назариявӣ: COM-B — Capability, Opportunity, Motivation ва Behavior.

Намунаи мусоҳиба: 26 хонандаи таҳсилоти касбӣ; ду маҷмӯи алоҳидаи мусоҳибаҳо, 16 + 10.

Намунаи пурсиш: 188 хонандаи таҳсилоти касбӣ; синну сол 15–23, синни миёна 18; %87,3 бо волидони худ зиндагӣ мекунанд.

Тақсимоти иштирокчиёни пурсиш аз рӯйи ҷинс: Манбаъ 137 зан, 42 мард ва 5 «other»-ро гузориш медиҳад. Ин гурӯҳҳои возеҳ шумурдашуда 184 нафарро ташкил медиҳанд; тақсимоти гурӯҳии чор иштирокчии боқимонда аз намунаи умумии 188 нафар дар банди намуна алоҳида нишон дода нашудааст.

Муассисаҳои иштироккунанда: Чор муассисаи таҳсилоти касбӣ; муассисаҳо дар минтақаҳои марказӣ ва шарқии Нидерландия ҷойгиранд. Зиёда аз %60-и иштирокчиёни пурсиш аз як муассиса гирифта шудаанд.

Таҳлили сифатӣ: Таҳлили мавзӯӣ, ки чаҳорчӯбаи дедуктивии COM-B-ро бо мавзӯъҳои индуктивӣ муттаҳид мекунад. Ду муаллиф матнҳоро мустақилона рамзгузорӣ карда, бо муҳокимаи фарқиятҳо ба мувофиқа расидаанд.

Intercoder agreement: Коэффитсиенти миқдории мувофиқат ҳисоб карда нашудааст.

Таҳлили миқдорӣ: Асосан басомадҳо ва фоизҳо; дар таҳлилҳои маҳдуди иктишофии зергурӯҳҳо t-санҷишҳои Welch барои намунаҳои мустақил ва ANOVA-и яксамта барои соҳаҳои таҳсил.

Ҳадди аҳаммиятнокӣ: α = 0,05.

Ҳудуди тафсири оморӣ: Манбаъ пурсишро на ҳамчун воситаи мустақили тавзеҳдиҳандаи санҷиши фарзия, балки ҳамчун ҷузъи иктишофии дастгиркунандаи таҳқиқоти сифатӣ тавсиф мекунад. Натиҷаҳои зергурӯҳӣ набояд ҳамчун фарқиятҳои умумиятпазири аҳолӣ тафсир шаванд.

Ёддошти навишт/мутобиқати дохилии манбаъ — андозаҳои қобилият: Бахши қобилият чор унсурро номбар мекунад: огоҳӣ, дониш/малакаҳо, малакаҳои пухтупаз ва идоракунии боқимондаҳо. Пас аз он матн ибораи «these three dimensions»-ро истифода мекунад. Verianla чор унсури возеҳ рақамгузоришударо нигоҳ доштааст.

Ёддошти рақамии дохилии манбаъ — ҷинс: Дар муқобили шумораи умумии 188 иштирокчӣ, шумораи возеҳ додашуда 137 зан + 42 мард + 5 дигар = 184 аст. Гурӯҳи чор нафари норасида аз ҷониби Verianla тахмин карда нашудааст.

Саволи таҳқиқот: Хонандагони таҳсилоти касбӣ рафтори худ дар исрофи ғизоро чӣ гуна дарк ва тафсир мекунанд?

Миқдори воқеии партов: Чен нашудааст. Натиҷаҳо ба рафтори худгузоришшуда, дарк ва одатҳои рӯзмарра асос ёфтаанд.

Маблағгузорӣ: Municipality of Almere, grant 21000270; Het Nationaal Groeifonds, grant ODPPSB-23; Article Processing Charge аз ҷониби MDPI Sustainability маблағгузорӣ шудааст.

Кумитаи ахлоқ: Манбаъ қайд мекунад, ки дар Нидерландия азбаски ин таҳқиқот ба доираи Dutch Medical Research Involving Human Subjects Act дохил намешавад, баррасии расмии METC/IRB ҳатмӣ набуд ва таҳқиқот аз баррасии кумитаи ахлоқ озод карда шудааст.

Розигии огоҳона: Аз ҳамаи иштирокчиёни таҳқиқот розигии огоҳона гирифта шудааст.

Дастрасии маълумот: Маълумот бо сабаби махфият барои умум дастрас нест.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон бархӯрди манфиатҳоро эълон накардаанд. Қайд шудааст, ки маблағгузорон дар тарҳи таҳқиқот, ҷамъоварии маълумот, таҳлил, тафсир, навиштани мақола ё қарори нашр нақш надоштаанд.

Саҳми муаллифон: Таҳияи мафҳум, усул, таҳлили формалӣ, тарҳи аввал ва бозбинӣ/таҳрир — Y.M.S. ва E.J.V.; назорат ва идоракунии лоиҳа — Y.M.S.; ҷалби маблағгузорӣ — E.J.V.