COM-B modeli, davranışı (Behavior) bireyin Yeterlik (Capability), Fırsat (Opportunity) ve Motivasyonunun (Motivation) dinamik etkileşiminin sonucu olarak ele alan bir davranış bilimi çerçevesidir. Bu çalışma COM-B modelini, Hollanda'daki mesleki eğitim öğrencilerinin gündelik gıda israfını nasıl algıladığını, açıkladığını ve yönettiğini anlamak için kullanmıştır. Araştırmacılar 26 öğrenciyle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapmış ve 188 mesleki eğitim öğrencisinin katıldığı destekleyici bir anketi analiz etmiştir. Çalışmanın ana sonucu, öğrencilerin gıda israfının çoğunlukla bilinçli biçimde sürdürülebilirliği önemsememekten değil; küçük tabak artıkları, unutulan yiyecekler, değişen programlar, kolaylık tercihleri, değişken iştah ve gıdanın güvenli olup olmadığı konusundaki belirsizliklerin gündelik rutinlerle birleşmesinden ortaya çıktığıdır.

Öğrencilerin gıda yönetimi davranışı ebeveyn hanesine güçlü biçimde bağlıdır. Ankete katılanların %87,3'ü ebeveynleriyle yaşamaktadır. Bu durum birçok öğrencinin alışveriş, yemek hazırlama, saklama ve artıkları değerlendirme sorumluluğunu tamamen bağımsız olarak üstlenmediği anlamına gelmektedir. Görüşmelerde de yemek pişirme, öğün planlama ve artıkları değerlendirme becerilerinin öğrenciler arasında oldukça değişken olduğu ve bazı öğrencilerin karar verirken ebeveynlerine dayandığı görülmüştür.

Öğrencilerin önemli bir bölümü gıda israfını azaltmaya yönelik olumlu tutum bildirmektedir. Ankette %78 gıda israfını önlemenin önemli olduğunu, %71 daha az gıda israfının çevre açısından önemli olduğunu ve %68 gıda israfının gereksiz maliyete neden olduğunu belirtmiştir. Buna rağmen olumlu tutumlar her zaman davranışa dönüşmemektedir. Kaynakta reflektif motivasyonların; yani çevre, etik, maliyet ve sorumluluk düşüncelerinin, alışkanlık, kolaylık, düzensiz zaman programı ve anlık tercih gibi otomatik motivasyonlar tarafından sık sık bastırıldığı sonucuna ulaşılmıştır.

Çalışma gerçek gıda atığının ağırlığını veya hacmini ölçmemiştir. Görüşme ve anket verileri öz-bildirime dayanmaktadır ve yazarlar sosyal beğenirlik yanlılığının gerçek israf davranışının olduğundan daha olumlu bildirilmesine yol açabileceğini belirtmektedir. Bu nedenle sonuçlar öğrencilerin algıları, gündelik rutinleri ve bildirdikleri davranışlar hakkında kanıt sunar; öğrencilerin gerçekte kaç kilogram gıda attığını veya belirli bir müdahalenin israfı ne kadar azalttığını göstermez.

Araştırmanın temel problemi

Gıda israfı yalnız üretim veya perakende aşamasında ortaya çıkan bir sorun değildir. Haneler de gıda zincirindeki toplam kaybın önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Kaynak çalışma, Avrupa Birliği'nde hanelerin toplam gıda israfının yarısından fazlasını oluşturduğunu; Hollanda'da ise 2022 yılında ortalama tüketicinin kişi başına 33,4 kg katı gıdayı attığını aktarmaktadır. Bu sayı 2015'teki 43,3 kg'a göre azalmış olsa da 2019–2022 arasındaki düşüş yalnız 0,9 kg olmuştur.

Araştırmanın asıl odağı bu genel miktarları yeniden ölçmek değil, gençlerin gıdayı neden ve hangi gündelik koşullarda israf ettiğini anlamaktır. Literatürde genç yetişkin araştırmalarının önemli bölümü üniversite öğrencilerine yönelirken Hollanda'daki mesleki eğitim öğrencileri daha az incelenmiştir.

Bu grup özellikle önemlidir; çünkü mesleki eğitim öğrencileri üniversite öğrencilerine göre daha genç olabilir, ebeveynleriyle yaşama olasılıkları daha yüksektir ve sağlık, konaklama, perakende, lojistik, tarım veya yiyecek hizmetleri gibi gıda sistemiyle doğrudan veya dolaylı ilişkili sektörlerde eğitim, staj veya yarı zamanlı iş deneyimine sahip olabilir.

Çalışmanın araştırma sorusu özünde şudur: Mesleki eğitim öğrencileri kendi gıda israfı davranışlarını nasıl algılıyor ve yorumluyor?

COM-B Modeli Bu Çalışmada Neyi Açıklıyor?

COM-B modeli bu çalışmada gıda israfını yalnız bireyin “isteyip istememesiyle” açıklamak yerine, öğrencinin gıdayı yönetebilmek için gerekli bilgi ve becerilere sahip olup olmadığını, çevresinin israfı azaltmayı mümkün kılıp kılmadığını ve bilinçli ya da otomatik motivasyonlarının davranışı nasıl yönlendirdiğini birlikte değerlendirmek için kullanılmıştır.

Yeterlik neyi kapsıyor?

Kaynak çalışmada yeterlik, öğrencinin gıda israfını azaltabilecek davranışları gerçekleştirebilmesi için sahip olduğu psikolojik ve pratik kapasiteyi kapsar. Çalışma yeterlik bölümünü dört başlık üzerinden tartışmaktadır:

• Gıda israfının neden problem olduğunu fark etme.
• Gıda saklama, bozulabilirlik ve tarih etiketleri hakkında bilgi ve beceriler.
• Yemek pişirme ve öğün planlama becerileri.
• Artan yemekleri saklama ve yeniden kullanma becerileri.

Kaynak metin bu dört bileşeni saydıktan hemen sonra “these three dimensions” ifadesini kullanmaktadır. Sayılan öğeler dört olduğu için bu ifade kaynak içinde küçük bir yazı/tutarlılık sorunu oluşturmaktadır; Verianla metni dört açık bileşeni esas almaktadır.

Gıda kalitesini değerlendirme becerisi

Ankette öğrencilerin %84'ü hangi gıdaların buzdolabında tutulması gerektiğini bildiğini, %82'si ise gıdanın tüketilebilir durumda olup olmadığını görünüş, koku veya tat gibi duyusal işaretlerle değerlendirebildiğini bildirmiştir.

Görüşmeler bu duyusal değerlendirmenin yaygın olduğunu doğrulamaktadır; ancak öğrencilerin bunu ne kadar güvenli ve tutarlı yaptığı değişmektedir. Bazı öğrenciler karar verirken ebeveynlerine danışmaktadır.

“Best before” ve “use by” ayrımı neden önemli?

Kaynak Hollanda'daki iki tarih etiketi olan THT — ten minste houdbaar tot ve TGT — te gebruiken tot ayrımını incelemektedir. THT kavramsal olarak “best before / tavsiye edilen tüketim tarihi”, TGT ise “use by / son tüketim tarihi” işlevine karşılık gelir.

Ankete katılanların %69'u bu iki tarih türü arasındaki farkı bildiğini söylemiştir. Buna karşılık görüşmelerde bazı öğrencilerin iki etiketi aynı kabul ettiği, farklı tarih türlerinin varlığını bilmediği veya kısaltmayı tanısa bile güvenlik açısından farkını tam açıklayamadığı görülmüştür.

Kaynak, tarih etiketi belirsizliğini önemli bir yeterlik açığı olarak değerlendirmektedir; çünkü tüketilebilir durumdaki bazı ürünlerin erken atılmasına katkı sağlayabilir.

Pişirme ve öğün planlama becerileri

Ankette öğrencilerin %57,5'i alışverişte ihtiyaç duyacağı miktarı iyi tahmin edebildiğini, %62,2'si artan yiyecekleri yeniden kullanma konusunda kendine güvendiğini bildirmiştir.

Görüşmeler ise bu olumlu öz-bildirimlerin bütün öğrenciler için güçlü bağımsız beceri anlamına gelmediğini göstermektedir. Birçok görüşmeci seyrek yemek yaptığını veya evde yemek hazırlama sorumluluğunun ebeveynde olduğunu bildirmiştir.

Artık yemeklerle ilgili uygulamalar da farklıdır: bazı haneler artıkları buzdolabına koymakta, dondurmakta veya ertesi gün öğünde tüketmekte; bazı durumlarda ise saklanan yiyecek sonunda yine atılmaktadır. Araştırmacılar bu pratiklerin önemli bölümünün öğrencinin bireysel rutini değil, hane rutini olduğunu vurgulamaktadır.

Fırsat neyi kapsıyor?

COM-B'deki fırsat, öğrencinin gıda israfını azaltıcı davranışı yapmasını mümkün kılan veya engelleyen dış koşullardır. Çalışma bunu sosyal fırsat ve fiziksel fırsat olarak ikiye ayırmaktadır.

Sosyal fırsat ebeveynlerin, ev arkadaşlarının, akranların ve okulun davranış üzerindeki etkisini içerir. Fiziksel fırsat ise buzdolabı, dondurucu, saklama kabı, okulda yeniden ısıtma olanağı, paket büyüklüğü, kantin uygulaması ve yiyeceğe erişim gibi maddi veya örgütsel koşulları kapsar.

Ankete göre öğrencilerin yaklaşık yarısı okulun veya hane üyelerinin onları aktif biçimde gıda israfını azaltmaya teşvik ettiğini düşünmemektedir. Görüşmeler ise özellikle ebeveyn alışkanlıklarının ve hane içindeki normların önemli olduğunu göstermiştir.

Evde fiziksel saklama koşulları genel olarak daha güçlü görünürken okul düzeyinde öğrenciler çoğu zaman mevcut olanakları değil, eksik olduğunu düşündükleri olanakları dile getirmiştir. Küçük porsiyonlar, küçük paketler, son tüketim tarihine yaklaşan gıdalarda indirim, yemeklerin daha çekici olması, artıklar için daha görünür toplama alanları ve gıda israfının derslerde ele alınması öğrencilerin önerileri arasındadır.

Too Good To Go gibi araçlar ne ölçüde biliniyor?

Kaynak, gıda israfını azaltmaya yönelik uygulama ve market indirim sistemlerinin bilinirliğinin öğrenciler arasında değişken olduğunu bildirmektedir. Bazı öğrenciler bu sistemleri düzenli kullanırken, önemli bir bölümünün bunları hiç denemediği veya bilmediği görülmüştür.

Bu bulgu, bir çözümün fiziksel veya dijital olarak mevcut olmasının tek başına davranışsal fırsat yaratmaya yetmediğini; öğrencinin çözümün varlığını bilmesinin de gerekli olduğunu göstermektedir.

Motivasyon neyi kapsıyor?

Çalışma motivasyonu iki ilişkili bölümde incelemektedir: tutum ve değerler ile kişisel normlar ve duygular. Motivasyon yalnız bilinçli çevre düşüncesi değildir. COM-B yaklaşımında bilinçli kararlar kadar alışkanlık, tiksinme, kolaylık arayışı, duygusal tepki ve değişken iştah gibi otomatik süreçler de motivasyona dahildir.

Bu tablo güçlü bir farkındalığın tek başına davranış değişikliği anlamına gelmediğini gösterir. Örneğin öğrencilerin büyük çoğunluğu gıda israfını önlemeyi önemli görse de görüşmelerde unutulan ekmek, meyve veya sandviçler, tabağın kenarında kalan küçük porsiyonlar ve daha sonra tüketilmek üzere saklanıp unutulan ürünler sık tekrar eden örneklerdir.

Finansal nedenler bazı öğrenciler için çevresel mesajlardan daha somut bir motivasyon oluştururken, başka öğrenciler ahlaki, dini, çevresel veya hane içinde öğrenilmiş normlardan hareket etmektedir. Dolayısıyla araştırmacılar bütün öğrencilere hitap edecek tek bir motivasyon kaldıraçının bulunmadığını savunmaktadır.

Bu Çalışma Öğrencilerin Gerçek Gıda Atığı Miktarını Ölçtü mü?

Hayır. Çalışma tartım, çöp analizi veya gıda günlüğüyle gerçek kilogram miktarını ölçmemiş; görüşmeler ve öz-bildirimli anket üzerinden öğrencilerin algılarını, rutinlerini ve bildirdikleri davranışları incelemiştir. Bu nedenle sonuçlar gerçek atık miktarının kesin ölçümü olarak değil, gıda israfını oluşturan davranışsal mekanizmaların keşifsel analizi olarak yorumlanmalıdır.

Neden öz-bildirim önemli bir sınırlılıktır?

Bir kişi çevresel veya toplumsal olarak olumlu kabul edilen davranışını olduğundan daha iyi bildirebilir. Kaynak yazarları bazı anket cevaplarının görüşme anlatılarından daha “sosyal olarak arzu edilir” göründüğünü ve gerçek gıda israfının bu nedenle olduğundan düşük bildirilmiş olabileceğini açıkça tartışmaktadır.

Örneğin bir öğrenci anket sorusunda gıda israfını önlemeye çok önem verdiğini söyleyebilir; fakat gündelik yaşamda unutma, zaman baskısı veya gıdanın güvenli olmadığını düşünme nedeniyle yine de yiyecek atabilir. Çalışma tam olarak bu farkındalık–uygulama ayrımını görünür kılmaktadır.

Mesleki eğitim bağlamı neden ayrı inceleniyor?

Mesleki eğitim öğrencilerinin önemli bölümü ebeveyn hanesinde yaşadığı için yiyecek temini üzerinde üniversitede bağımsız yaşayan gençlerden daha az sorumluluk taşıyabilir. Buna karşılık bazı öğrenciler konaklama, fırıncılık, perakende, sağlık, yiyecek üretimi veya benzeri çalışma ortamlarında gıda israfını profesyonel ölçekte görebilmektedir.

Bu iki bağlam aynı anda çalışır: öğrenci evde alışveriş veya yemek hazırlamaktan çok az sorumlu olabilirken, iş veya staj ortamında büyük miktarda gıdanın atıldığı süreçlere tanık olabilir. Kaynak, profesyonel ortamların öğrencilerin israf algısını etkileyebileceğini; ancak bu etkinin her öğrencide aynı yönde olmadığını belirtmektedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Araştırma keşifsel bir karma yöntem tasarımına sahiptir; ancak nicel anket, bağımsız bir hipotez test çalışmasından çok daha geniş nitel araştırmayı destekleyen bileşen olarak konumlandırılmıştır.

Görüşmeler nasıl yapıldı?

Toplam 26 görüşme iki ayrı çalışma grubu içinde yürütülmüştür.

İlk 16 görüşme Wageningen University'den yedi MSc öğrencisi tarafından, araştırma grubunun gerçek yaşam araştırma görevi kapsamında yapılmıştır. Katılımcılar çeşitli mesleki eğitim kurumlarındaki irtibat kişilerinin amaçlı seçimiyle farklı eğitim alanlarından alınmıştır.

İkinci 10 görüşme tek bir mesleki eğitim kurumundaki planlı araştırma ziyareti sırasında yürütülmüştür. Bir sınıftaki öğrenciler iki etkinlikten birini seçmiş; etkinliklerden biri ikili gruplarda birbirleriyle gıda israfı üzerine görüşme yapmaktır. Araştırmacılar bazı görüşmeleri kendileri yürütmüş ve süreci denetlemiştir.

Yazarlar ikinci görüşme grubunun ilk set kadar derin olmadığını açıkça belirtmekte, ancak transkriptlerin çalışma açısından yararlı bilgi sağladığı için analize dahil edildiğini açıklamaktadır.

Görüşmeler ses kaydına alınmış, yazıya aktarılmış ve görüşmeye katılan öğrenciler bilgilendirilmiş onam vermiştir.

Anket örneklemi

137 + 42 + 5 = 184 olduğundan, toplam 188 katılımcının kalan dördünün cinsiyet yanıt statüsü örneklemi tanıtan paragrafta ayrıca sayısallaştırılmamıştır. Analiz bölümü “other” veya cinsiyet belirtmemeyi tercih eden küçük grupların kadın–erkek karşılaştırmalarına dahil edilmediğini söylemektedir; ancak bu dört kişinin hangi kategoriye ait olduğunu ayrı olarak raporlamamaktadır.

Görüşmeler nasıl analiz edildi?

Görüşme transkriptleri hem tümdengelimsel hem tümevarımsal öğeler içeren tematik analizle değerlendirilmiştir. COM-B boyutları ana düzenleyici çerçeveyi oluşturmuş, ancak araştırmacılar tekrar eden veya bağlama özgü yeni temalara da açık kalmıştır.

Her iki yazar transkriptleri bağımsız biçimde kodlamış, ardından kodlamalarını karşılaştırmış ve yorum farklılıklarını tartışarak uzlaşmaya ulaşmıştır.

Intercoder agreement için Cohen's kappa veya benzeri nicel bir katsayı hesaplanmamıştır. Yazarlar amaçlarının kodlayıcı uyumunu nicel olarak ölçmek değil, yorumlayıcı derinlik sağlamak olduğunu belirtmektedir.

Anket nasıl analiz edildi?

Anket temel olarak sıklık ve yüzde gibi betimsel istatistiklerle analiz edilmiştir. Likert maddeleri 1 = “kesinlikle katılmıyorum” ile 5 = “kesinlikle katılıyorum” arasında kodlanmıştır.

Sınırlı sayıda keşifsel alt-grup karşılaştırması yapılmıştır:

• Kadın ve erkek katılımcılar arasında Welch bağımsız örneklem t-testi.
• Ebeveynleriyle yaşayan ve bağımsız yaşayan öğrenciler arasında Welch bağımsız örneklem t-testi.
• Eğitim alanları arasında tek yönlü ANOVA.

Eğitim alanları beş grupta toplanmıştır: Animal Care and Management, Healthcare, Food, Hospitality and Services, Technology and Environment.

İstatistiksel anlamlılık eşiği α = 0,05 olarak belirlenmiştir. Kaynak yalnız anlamlı bulunan alt-grup karşılaştırmalarını sonuçlarda belirtmiştir.

Post-hoc karşılaştırmaların bazı p-değerleri raporlanmakla birlikte, kullanılan spesifik post-hoc testin adı ve olası çoklu karşılaştırma düzeltmesinin ayrıntıları kaynak metinde belirtilmemektedir.

Davranış bulguları

Görüşmeler, bu görece olumlu öz-bildirimlerin yanında gündelik yaşamda tekrar eden küçük kayıpları ortaya çıkarmıştır. Öğrenciler meyve veya ekmeği çantada/buzdolabında unutabilmekte, küçük tabak artıklarını saklamaya değmeyecek kadar az görebilmekte, iştah değiştiği için hazırladığı yiyeceği tüketmeyebilmekte veya sıcak ortamda kalmış gıdanın güvenli olmadığını düşünerek atabilmektedir.

Ekmek görüşmelerde özellikle sık geçen israf edilen yiyeceklerden biridir. Bunun nedeni ekmeğin okula sık taşınması, kuruması, küflenmesi veya tüketilmesinin unutulmasıdır.

Anlamlı alt-grup karşılaştırmaları nasıl yorumlanmalı?

Bu p-değerleri öğrencilerin cinsiyet, yaşam düzeni veya eğitim alanına göre bütünüyle farklı “gıda israfı tipleri” oluşturduğunu göstermemektedir. Kaynak tartışmasında da çoğu anket maddesinde anlamlı alt-grup farkı bulunmadığını ve görülen farkların belirli rutin veya algılarla sınırlı olduğunu vurgulamaktadır.

Yeterlik, fırsat ve motivasyon neden ayrı düşünülemiyor?

Çalışmanın ana yorumu üç COM-B unsurunun birbirini etkilemesidir. Örneğin ebeveynleriyle yaşayan bir öğrenci gıda israfını çevresel olarak önemli görebilir; ancak alışveriş ve yemek pişirme sorumluluğu olmadığı için öğün planlama becerisi geliştirme fırsatı sınırlı olabilir.

Benzer biçimde öğrenci yiyeceği atmak istemeyebilir; ancak okulda buzdolabı veya yeniden ısıtma olanağı yoksa fiziksel fırsat yetersiz kalabilir. Ya da öğrenci israfı azaltmayı önemli bulmasına rağmen çantasında saatlerce sıcak kalan tavuklu bir sandviçi sağlık riski olarak algıladığında gıda güvenliği motivasyonu israf azaltma motivasyonunun önüne geçebilir.

Bu nedenle kaynak, yalnız “daha fazla farkındalık” kampanyasının yeterli olmayabileceğini savunmaktadır.

Çalışmanın önerdiği müdahale yönleri

Yazarlar mesleki eğitim öğrencilerine yönelik çalışmaların yalnız etik veya çevresel mesajlara dayanmak yerine davranışı mümkün kılan ortamı güçlendirmesi gerektiğini belirtmektedir.

Kaynakta önerilen uygulama yönleri arasında:

• Okullarda yiyecek saklamaya uygun tesislerin iyileştirilmesi.
• Yiyeceği yeniden ısıtma olanaklarının artırılması.
• Kantinlerde esnek veya daha küçük porsiyon seçenekleri sunulması.
• Pratik gıda yönetimi becerilerinin mesleki eğitim müfredatına dahil edilmesi.
• Gıda israfının işyeri ve uygulamalı öğrenme ortamlarında daha yapısal biçimde ele alınması.

Ancak bunlar bu çalışmada uygulanan ve etkinliği ölçülen müdahaleler değildir. Kaynak sonuçlardan hareketle gelecekte denenmesi önerilen müdahale alanlarıdır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Mesleki eğitim öğrencileri gıdayı farklı gündelik bağlamlarda küçük miktarlarda ve tekrarlayan biçimde israf edebilmektedir.
• Unutma, değişen programlar, kolaylık, iştah değişimi ve gıda güvenliği endişeleri önemli davranış bağlamlarıdır.
• Anket katılımcılarının büyük çoğunluğu gıda israfını azaltmayı önemli görmesine rağmen bu tutum davranışa her zaman tutarlı biçimde dönüşmemektedir.
• Tarih etiketleri, yemek pişirme ve artıkları değerlendirme konularında yeterlik öğrenciler arasında değişmektedir.
• Ebeveyn hanesi öğrencilerin gıda yönetimi becerileri ve sosyal fırsatları üzerinde önemli bir bağlam oluşturmaktadır.
• Okul ortamında fiziksel ve sosyal destek öğrencilerin değerlendirmelerinde sınırlı görünmektedir.
• Motivasyon çevresel, etik, ekonomik, dini, hane temelli ve alışkanlık kaynaklı unsurların birleşiminden oluşmaktadır.
• Mesleki eğitim ve yarı zamanlı çalışma öğrencileri profesyonel gıda israfı uygulamalarıyla karşılaştırabilmektedir.

Çalışmanın desteklemediği genellemeler

• Öğrencilerin gerçek gıda israfı kilogramı ölçülmemiştir.
• COM-B bileşenlerinin gıda israfına nedensel etkisinin büyüklüğü hesaplanmamıştır.
• Önerilen okul müdahalelerinin israfı belirli bir oranda azalttığı test edilmemiştir.
• Sonuçlar bütün Hollanda mesleki eğitim öğrencilerine istatistiksel olarak genellenebilir ulusal tahmin değildir.
• Sonuçlar farklı ülkelerdeki mesleki eğitim sistemlerine doğrudan aktarılmış değildir.
• Cinsiyetler arasında genel ve tutarlı bir gıda israfı davranışı farkı gösterilmemiştir.
• Food programındaki öğrencilerin bütün gıda yönetimi davranışlarında diğer programlardan üstün olduğu gösterilmemiştir.
• Ebeveynle yaşamanın gıda israfını doğrudan artırdığı veya azalttığı kanıtlanmamıştır.

Ana sınırlılıklar

Öz-bildirim: Görüşme ve anketler gerçek atığın doğrudan ölçümüne değil öğrencilerin kendi anlatımlarına dayanmaktadır. Sosyal beğenirlik yanlılığı gerçek israfı olduğundan düşük gösterebilir.

Dengesiz nicel örneklem: Anket katılımcılarının %60'tan fazlası tek bir mesleki eğitim kurumundan gelmiştir ve örneklemde kadınlar çoğunluktadır.

Keşifsel nicel analiz: Anket bağımsız ve kapsamlı hipotez test eden araç olarak tasarlanmamıştır. Alt-grup sonuçları öncelikle nitel bulguları destekleyen keşifsel işaretlerdir.

Intercoder agreement yok: İki yazar bağımsız kodlama ve uzlaşma süreci kullanmış, ancak kodlayıcılar arası uyumu nicel katsayıyla raporlamamıştır.

Görüşme derinliğinde farklılık: İkinci 10 görüşmenin ilk görüşme setinden daha az derin olduğu kaynak tarafından belirtilmiştir.

Nesnel atık ölçümü yok: Gıda günlüğü, çöp kompozisyon analizi veya tartım yapılmamıştır. Yazarlar gelecek araştırmalarda food diary veya waste-weighing gibi daha nesnel ölçümlerin kullanılmasını önermektedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Food Waste in Everyday Life: Capability, Opportunity, and Motivation Amongst Vocational Education Students

Yazarlar: Yassir M. Sefu ve Esther J. Veen.

Corresponding author: Yassir M. Sefu.

Corresponding author e-posta: y.sefu@aeres.nl

Kurum: Urban Food Issues Research Group, Aeres University of Applied Sciences Almere, Arboretum West 98, 1325 WB Almere, The Netherlands.

Dergi: Sustainability.

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.

Cilt / sayı / makale numarası: Volume 18, Issue 14, Article 7274.

DOI: 10.3390/su18147274.

Resmî yayın bağlantısı: https://doi.org/10.3390/su18147274

Gönderim tarihi: 24 Nisan 2026.

Revizyon tarihi: 17 Haziran 2026.

Kabul tarihi: 19 Haziran 2026.

Yayın tarihi: 16 Temmuz 2026.

Kaynak türü: Hakemli araştırma makalesi; keşifsel, karma yöntemli davranış araştırması.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Kuramsal çerçeve: COM-B — Capability, Opportunity, Motivation ve Behavior.

Görüşme örneklemi: 26 mesleki eğitim öğrencisi; iki ayrı görüşme seti, 16 + 10.

Anket örneklemi: 188 mesleki eğitim öğrencisi; yaş 15–23, ortalama yaş 18; %87,3 ebeveynleriyle yaşamaktadır.

Anket cinsiyet dağılımı: Kaynak 137 kadın, 42 erkek ve 5 “other” raporlamaktadır. Bu açıkça sayılan kategoriler 184 kişidir; toplam 188 örneklemin kalan dört katılımcısının kategori dağılımı örneklem paragrafında ayrıca belirtilmemiştir.

Katılımcı kurumları: Dört mesleki eğitim kurumu; kurumlar Hollanda'nın orta ve doğu bölgelerinde yer almaktadır. Anket katılımcılarının %60'tan fazlası tek kurumdan alınmıştır.

Nitel analiz: Tümdengelimsel COM-B çerçevesi ile tümevarımsal temaların birleştirildiği tematik analiz. İki yazar transkriptleri bağımsız kodlamış ve farklılıkları tartışarak uzlaşmıştır.

Intercoder agreement: Nicel uyum katsayısı hesaplanmamıştır.

Nicel analiz: Temel olarak sıklık ve yüzdeler; sınırlı keşifsel alt-grup analizlerinde Welch bağımsız örneklem t-testleri ve eğitim alanları için tek yönlü ANOVA.

Anlamlılık eşiği: α = 0,05.

İstatistiksel yorum sınırı: Kaynak anketi hipotez test eden bağımsız açıklayıcı araç olarak değil, nitel çalışmayı destekleyen keşifsel bileşen olarak tanımlamaktadır. Alt-grup sonuçları genellenebilir nüfus farkları olarak yorumlanmamalıdır.

Kaynak içi yazım/tutarlılık notu — yeterlik boyutları: Yeterlik bölümü dört unsur saymaktadır: farkındalık, bilgi/beceriler, pişirme becerileri ve artıkları yönetme. Ardından metin “these three dimensions” ifadesini kullanmaktadır. Verianla dört açıkça numaralanmış unsuru korumuştur.

Kaynak içi sayı notu — cinsiyet: 188 toplam katılımcıya karşılık açıkça verilen 137 kadın + 42 erkek + 5 diğer = 184'tür. Eksik dört kişilik kategori Verianla tarafından tahmin edilmemiştir.

Araştırma sorusu: Mesleki eğitim öğrencileri kendi gıda israfı davranışlarını nasıl algılar ve yorumlar?

Gerçek atık miktarı: Ölçülmemiştir. Sonuçlar öz-bildirilen davranış, algı ve rutinlere dayanmaktadır.

Finansman: Municipality of Almere, grant 21000270; Het Nationaal Groeifonds, grant ODPPSB-23. Article Processing Charge, MDPI Sustainability tarafından finanse edilmiştir.

Etik kurul: Kaynak, Hollanda'da bu araştırmanın Dutch Medical Research Involving Human Subjects Act kapsamına girmemesi nedeniyle METC/IRB formal incelemesinin zorunlu olmadığını ve etik kurul incelemesinden muaf tutulduğunu belirtmektedir.

Bilgilendirilmiş onam: Çalışmaya katılan bütün deneklerden bilgilendirilmiş onam alınmıştır.

Veri erişilebilirliği: Veriler gizlilik nedeniyle kamuya açık değildir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir. Fon sağlayıcıların çalışma tasarımı, veri toplama, analiz, yorumlama, makale yazımı veya yayımlama kararında rolü olmadığı belirtilmiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma, yöntem, formal analiz, ilk taslak ve inceleme/düzenleme Y.M.S. ve E.J.V.; gözetim ve proje yönetimi Y.M.S.; finansman edinimi E.J.V.