COM-B modeli — xulq-atvorni (Behavior) shaxsning Qobiliyati (Capability), Imkoniyati (Opportunity) va Motivatsiyasining (Motivation) dinamik oʻzaro taʼsiri natijasi sifatida koʻradigan xulq-atvor fanlari doirasidagi nazariy asosdir. Ushbu tadqiqotda Niderlandiyadagi kasbiy taʼlim oʻquvchilari kundalik oziq-ovqat isrofini qanday idrok etishi, izohlashi va boshqarishini tushunish uchun COM-B modelidan foydalanilgan. Tadqiqotchilar 26 oʻquvchi bilan yarim tuzilmali intervyu oʻtkazgan va 188 kasbiy taʼlim oʻquvchisi qatnashgan yordamchi soʻrovnomani tahlil qilgan. Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, oʻquvchilarning oziq-ovqatni isrof qilishi koʻpincha barqarorlikka ongli ravishda beparvo boʻlishidan emas, balki likopchada qolgan ozgina ovqat, unutilgan oziq-ovqat, oʻzgarib turadigan rejalar, qulaylikni afzal koʻrish, oʻzgaruvchan ishtaha va oziq-ovqatning xavfsizligi borasidagi noaniqliklarning kundalik odatlar bilan qoʻshilishidan kelib chiqadi.

Oʻquvchilarning oziq-ovqatni boshqarish xulq-atvori ota-onalari yashaydigan uy xoʻjaligiga kuchli bogʻlangan. Soʻrovnoma ishtirokchilarining %87,3 qismi ota-onalari bilan yashaydi. Bu koʻplab oʻquvchilar xarid qilish, ovqat tayyorlash, saqlash va ortib qolgan ovqatdan foydalanish masʼuliyatini toʻliq mustaqil ravishda oʻz zimmasiga olmasligini anglatadi. Intervyularda ham ovqat pishirish, ovqatlanishni rejalashtirish va ortgan ovqatdan foydalanish koʻnikmalari oʻquvchilar orasida ancha farq qilishi, ayrim oʻquvchilar esa qaror qabul qilishda ota-onalariga tayanishi kuzatilgan.

Oʻquvchilarning salmoqli qismi oziq-ovqat isrofini kamaytirishga ijobiy munosabat bildiradi. Soʻrovnomada %78 oziq-ovqat isrofining oldini olish muhimligini, %71 oziq-ovqatni kamroq isrof qilish atrof-muhit uchun muhimligini va %68 oziq-ovqat isrofi keraksiz xarajatlarga olib kelishini bildirgan. Shunga qaramay, ijobiy munosabat har doim ham xulq-atvorga aylanmaydi. Manbada reflektiv motivatsiyalar, yaʼni atrof-muhit, axloq, xarajat va masʼuliyat haqidagi oʻylar koʻpincha odat, qulaylik, tartibsiz vaqt jadvali va bir lahzalik tanlov kabi avtomatik motivatsiyalar tomonidan bosib ketilishi haqidagi xulosaga kelingan.

Tadqiqotda haqiqiy oziq-ovqat chiqindilarining vazni yoki hajmi oʻlchanmagan. Intervyu va soʻrovnoma maʼlumotlari ishtirokchilarning oʻzlari bergan maʼlumotlarga asoslanadi; mualliflar ijtimoiy maqbullik bilan bogʻliq ogʻish haqiqiy isrof xulq-atvorini amaldagidan ijobiyroq koʻrsatishga olib kelishi mumkinligini taʼkidlaydi. Shu sababli natijalar oʻquvchilarning idroki, kundalik odatlari va oʻzlari bildirgan xulq-atvori haqida dalil beradi; oʻquvchilar amalda necha kilogramm oziq-ovqat tashlab yuborganini yoki muayyan aralashuv isrofni qancha kamaytirganini koʻrsatmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Oziq-ovqat isrofi faqat ishlab chiqarish yoki chakana savdo bosqichida yuzaga keladigan muammo emas. Uy xoʻjaliklari ham oziq-ovqat zanjiridagi jami yoʻqotishlarning muhim qismini tashkil etadi. Manba tadqiqotida Yevropa Ittifoqida jami oziq-ovqat isrofining yarmidan koʻpi uy xoʻjaliklari hissasiga toʻgʻri kelishi, Niderlandiyada esa 2022-yilda oʻrtacha isteʼmolchi kishi boshiga 33,4 kg qattiq oziq-ovqat tashlab yuborgani keltiriladi. Bu miqdor 2015-yildagi 43,3 kg ga nisbatan kamaygan boʻlsa-da, 2019–2022 oraligʻidagi pasayish atigi 0,9 kg ni tashkil etgan.

Tadqiqotning asosiy eʼtibori ushbu umumiy miqdorlarni qayta oʻlchashga emas, balki yoshlar oziq-ovqatni nima sababdan va qanday kundalik sharoitlarda isrof qilishini tushunishga qaratilgan. Ilmiy adabiyotlarda yosh kattalarga oid tadqiqotlarning katta qismi universitet talabalariga qaratilgan boʻlsa, Niderlandiyadagi kasbiy taʼlim oʻquvchilari kamroq oʻrganilgan.

Bu guruh ayniqsa muhim, chunki kasbiy taʼlim oʻquvchilari universitet talabalariga qaraganda yoshroq boʻlishi, ota-onalari bilan yashash ehtimoli yuqoriroq boʻlishi hamda sogʻliqni saqlash, mehmonlarni joylashtirish, chakana savdo, logistika, qishloq xoʻjaligi yoki ovqatlanish xizmatlari kabi oziq-ovqat tizimiga bevosita yoki bilvosita aloqador sohalarda taʼlim, amaliyot yoki toʻliqsiz ish vaqtidagi mehnat tajribasiga ega boʻlishi mumkin.

Tadqiqot savolining mohiyati quyidagicha: Kasbiy taʼlim oʻquvchilari oziq-ovqatni isrof qilishga oid oʻz xulq-atvorini qanday idrok etadi va talqin qiladi?

COM-B modeli ushbu tadqiqotda nimani tushuntiradi?

Ushbu tadqiqotda COM-B modeli oziq-ovqat isrofini faqat shaxsning “xohlashi yoki xohlamasligi” bilan tushuntirish oʻrniga, oʻquvchida oziq-ovqatni boshqarish uchun kerakli bilim va koʻnikmalar bor-yoʻqligini, uning muhiti isrofni kamaytirishga imkon berish-bermasligini hamda ongli yoki avtomatik motivatsiyalari xulq-atvorni qanday yoʻnaltirishini birgalikda baholash uchun qoʻllangan.

Qobiliyat nimalarni qamrab oladi?

Manba tadqiqotida qobiliyat oʻquvchining oziq-ovqat isrofini kamaytiradigan xatti-harakatlarni bajarishi uchun ega boʻlgan psixologik va amaliy salohiyatini qamrab oladi. Tadqiqotda qobiliyat boʻlimi toʻrt mavzu boʻyicha muhokama qilinadi:

• Oziq-ovqat isrofi nima uchun muammo ekanini anglash.
• Oziq-ovqatni saqlash, buziluvchanlik va sana yorliqlari haqidagi bilim va koʻnikmalar.
• Ovqat pishirish va ovqatlanishni rejalashtirish koʻnikmalari.
• Ortib qolgan ovqatni saqlash va undan qayta foydalanish koʻnikmalari.

Manba matnida ushbu toʻrt tarkibiy qism sanab oʻtilganidan darhol keyin “these three dimensions” iborasi ishlatilgan. Sanalgan unsurlar toʻrtta boʻlgani sababli bu ibora manba ichida kichik yozuv/izchillik muammosini yuzaga keltiradi; Verianla matni aniq sanab oʻtilgan toʻrt tarkibiy qismga tayanadi.

Oziq-ovqat sifatini baholash koʻnikmasi

Soʻrovnomada oʻquvchilarning %84 qismi qaysi oziq-ovqat mahsulotlari sovitkichda saqlanishi kerakligini bilishini, %82 qismi esa oziq-ovqatning isteʼmolga yaroqliligini tashqi koʻrinish, hid yoki taʼm kabi sezgi orqali idrok etiladigan belgilar yordamida baholay olishini bildirgan.

Intervyular bunday sezgilarga asoslangan baholash keng tarqalganini tasdiqlaydi, biroq oʻquvchilarning uni qanchalik xavfsiz va izchil bajarishi turlicha. Ayrim oʻquvchilar qaror qabul qilishda ota-onalari bilan maslahatlashadi.

“Best before” va “use by” oʻrtasidagi farq nima uchun muhim?

Manbada Niderlandiyadagi ikki sana yorligʻi — THT — ten minste houdbaar tot va TGT — te gebruiken tot oʻrtasidagi farq oʻrganiladi. THT mazmunan “best before / tavsiya etilgan isteʼmol sanasi”, TGT esa “use by / oxirgi isteʼmol sanasi” vazifasiga mos keladi.

Soʻrovnoma qatnashchilarining %69 qismi bu ikki sana turi oʻrtasidagi farqni bilishini aytgan. Biroq intervyularda ayrim oʻquvchilar ikki yorliqni bir xil deb bilishi, turli sana turlari borligidan bexabar ekani yoki qisqartmani tanisa ham xavfsizlik nuqtayi nazaridan farqini toʻliq tushuntira olmasligi kuzatilgan.

Manbada sana yorliqlariga oid noaniqlik qobiliyatdagi muhim boʻshliq sifatida baholanadi, chunki u isteʼmolga yaroqli ayrim mahsulotlarning muddatidan oldin tashlab yuborilishiga hissa qoʻshishi mumkin.

Ovqat pishirish va ovqatlanishni rejalashtirish koʻnikmalari

Soʻrovnomada oʻquvchilarning %57,5 qismi xarid vaqtida oʻziga kerak boʻladigan miqdorni yaxshi chamalay olishini, %62,2 qismi esa ortib qolgan ovqatdan qayta foydalanishda oʻziga ishonishini bildirgan.

Intervyular esa ushbu ijobiy shaxsiy bayonotlar barcha oʻquvchilarda kuchli mustaqil koʻnikmalar borligini anglatmasligini koʻrsatadi. Koʻplab intervyu ishtirokchilari kamdan-kam ovqat pishirishini yoki uyda ovqat tayyorlash masʼuliyati ota-onaning zimmasida ekanini bildirgan.

Ortib qolgan ovqatga oid amaliyotlar ham turlicha: ayrim uy xoʻjaliklari qoldiq ovqatni sovitkichga qoʻyadi, muzlatadi yoki ertasi kuni ovqatlanishda isteʼmol qiladi; ayrim holatlarda esa saqlangan oziq-ovqat oxir-oqibat yana tashlab yuboriladi. Tadqiqotchilar bu amaliyotlarning katta qismi oʻquvchining shaxsiy odati emas, uy xoʻjaligining odati ekanini taʼkidlaydi.

Imkoniyat nimalarni qamrab oladi?

COM-B dagi imkoniyat — oʻquvchining oziq-ovqat isrofini kamaytiruvchi xatti-harakatni amalga oshirishiga imkon beradigan yoki toʻsqinlik qiladigan tashqi sharoitlardir. Tadqiqotda u ijtimoiy imkoniyat va jismoniy imkoniyat sifatida ikkiga ajratiladi.

Ijtimoiy imkoniyat ota-onalar, bir uyda yashovchi sheriklar, tengdoshlar va taʼlim muassasasining xulq-atvorga taʼsirini oʻz ichiga oladi. Jismoniy imkoniyat esa sovitkich, muzlatkich, saqlash idishi, taʼlim muassasasida qayta isitish imkoniyati, qadoq hajmi, oshxona amaliyoti va oziq-ovqatga ega boʻlish kabi moddiy yoki tashkiliy sharoitlarni qamrab oladi.

Soʻrovnomaga koʻra, oʻquvchilarning qariyb yarmi taʼlim muassasasi yoki uy xoʻjaligi aʼzolari ularni oziq-ovqat isrofini kamaytirishga faol undaydi deb hisoblamaydi. Intervyular esa, ayniqsa, ota-onalarning odatlari va uy xoʻjaligi ichidagi meʼyorlar muhimligini koʻrsatgan.

Uyda oziq-ovqatni saqlash uchun jismoniy sharoitlar umuman yaxshiroq koʻrinsa-da, taʼlim muassasasi darajasida oʻquvchilar koʻpincha mavjud imkoniyatlarni emas, yetishmaydi deb hisoblagan imkoniyatlarni tilga olgan. Kichik porsiyalar, kichik qadoqlar, oxirgi isteʼmol sanasi yaqinlashgan mahsulotlarga chegirmalar, ovqatlarning yanada jozibador boʻlishi, qoldiq ovqat uchun koʻzga yaqqolroq tashlanadigan yigʻish joylari va darslarda oziq-ovqat isrofining muhokama qilinishi oʻquvchilar takliflari qatoriga kiradi.

Too Good To Go kabi vositalar qay darajada tanilgan?

Manbada oziq-ovqat isrofini kamaytirishga qaratilgan ilovalar va doʻkon chegirma tizimlari haqidagi xabardorlik oʻquvchilar orasida farq qilishi bildiriladi. Ayrim oʻquvchilar ushbu tizimlardan muntazam foydalansa, salmoqli qismi ularni hech qachon sinab koʻrmagani yoki bilmasligi kuzatilgan.

Ushbu natija yechimning jismoniy yoki raqamli shaklda mavjudligi oʻz-oʻzidan xulq-atvor uchun imkoniyat yaratishga yetarli emasligini; oʻquvchi ushbu yechimning mavjudligini bilishi ham zarurligini koʻrsatadi.

Motivatsiya nimalarni qamrab oladi?

Tadqiqot motivatsiyani oʻzaro bogʻliq ikki qismda koʻrib chiqadi: munosabat va qadriyatlar hamda shaxsiy meʼyorlar va his-tuygʻular. Motivatsiya faqat atrof-muhit haqida ongli oʻylashdan iborat emas. COM-B yondashuvida ongli qarorlar qatori odatlar, jirkanish, qulaylikka intilish, hissiy reaksiya va oʻzgaruvchan ishtaha kabi avtomatik jarayonlar ham motivatsiyaga kiradi.

Bu jadval yuqori xabardorlikning oʻzi xulq-atvor oʻzgarganini anglatmasligini koʻrsatadi. Masalan, oʻquvchilarning katta koʻpchiligi oziq-ovqat isrofining oldini olishni muhim deb bilsa-da, intervyularda unutilgan non, meva yoki sendvichlar, likopcha chetida qolgan kichik porsiyalar va keyinroq isteʼmol qilish uchun saqlanib, unutilgan mahsulotlar tez-tez takrorlanadigan misollardir.

Moliyaviy sabablar ayrim oʻquvchilar uchun ekologik xabarlarga qaraganda aniqroq motivatsiya boʻlsa, boshqalari axloqiy, diniy, ekologik yoki uy xoʻjaligida oʻrganilgan meʼyorlardan kelib chiqib harakat qiladi. Shu bois tadqiqotchilar barcha oʻquvchilarga taʼsir qiladigan yagona motivatsion vosita yoʻqligini ilgari suradi.

Ushbu tadqiqotda oʻquvchilarning haqiqiy oziq-ovqat chiqindilari miqdori oʻlchanganmi?

Yoʻq. Tadqiqotda tortish, axlat tahlili yoki oziq-ovqat kundaligi orqali haqiqiy kilogramm miqdori oʻlchanmagan; intervyular va ishtirokchilarning oʻzlari bergan maʼlumotlarga asoslangan soʻrovnoma orqali oʻquvchilarning idroki, odatlari va oʻzlari bildirgan xulq-atvori oʻrganilgan. Shu sababli natijalar haqiqiy chiqindi miqdorining aniq oʻlchovi emas, oziq-ovqat isrofini yuzaga keltiradigan xulq-atvor mexanizmlarining izlanish xarakteridagi tahlili sifatida talqin qilinishi kerak.

Nima uchun ishtirokchilarning oʻzlari bergan maʼlumotlar muhim cheklov hisoblanadi?

Odam ekologik yoki ijtimoiy jihatdan ijobiy deb qabul qilinadigan xulq-atvorini amaldagidan yaxshiroq qilib bildirishi mumkin. Manba mualliflari ayrim soʻrovnoma javoblari intervyulardagi bayonotlarga qaraganda “ijtimoiy jihatdan maʼqulroq” koʻrinishini va shu sababli haqiqiy oziq-ovqat isrofi amaldagidan kamroq koʻrsatilgan boʻlishi mumkinligini ochiq muhokama qiladi.

Masalan, oʻquvchi soʻrovnoma savoliga javoban oziq-ovqat isrofining oldini olishga katta ahamiyat berishini aytishi mumkin; biroq kundalik hayotda unutish, vaqt tigʻizligi yoki oziq-ovqatni xavfsiz emas deb oʻylashi sababli baribir ovqat tashlab yuborishi mumkin. Tadqiqot aynan shu xabardorlik–amaliyot tafovutini koʻrinadigan qiladi.

Kasbiy taʼlim konteksti nima uchun alohida oʻrganiladi?

Kasbiy taʼlim oʻquvchilarining salmoqli qismi ota-onalarining uyida yashagani uchun oziq-ovqatni taʼminlash borasida universitetda oʻqib, mustaqil yashaydigan yoshlarga nisbatan kamroq masʼuliyatga ega boʻlishi mumkin. Shu bilan birga, ayrim oʻquvchilar mehmonlarni joylashtirish, novvoylik, chakana savdo, sogʻliqni saqlash, oziq-ovqat ishlab chiqarish yoki shunga oʻxshash ish muhitlarida oziq-ovqat isrofini kasbiy miqyosda kuzata oladi.

Bu ikki kontekst bir vaqtda amal qiladi: oʻquvchi uyda xarid qilish yoki ovqat tayyorlash uchun juda oz masʼul boʻlishi, ish yoki amaliyot muhitida esa katta miqdordagi oziq-ovqat tashlab yuboriladigan jarayonlarga guvoh boʻlishi mumkin. Manbada kasbiy muhitlar oʻquvchilarning isrof haqidagi idrokiga taʼsir qilishi mumkinligi, biroq bu taʼsir barcha oʻquvchilarda bir xil yoʻnalishda emasligi qayd etiladi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot izlanish xarakteridagi aralash metodli dizaynga ega; biroq miqdoriy soʻrovnoma mustaqil gipoteza sinovi tadqiqotidan koʻra kengroq sifat tadqiqotini qoʻllab-quvvatlovchi tarkibiy qism sifatida oʻrin olgan.

Intervyular qanday oʻtkazilgan?

Jami 26 intervyu ikki alohida tadqiqot guruhi doirasida oʻtkazilgan.

Dastlabki 16 intervyu Wageningen University ning yetti MSc talabasi tomonidan tadqiqot guruhining real hayot sharoitidagi tadqiqot topshirigʻi doirasida oʻtkazilgan. Ishtirokchilar turli kasbiy taʼlim muassasalaridagi aloqa uchun masʼul shaxslarning maqsadli tanlovi orqali turli taʼlim yoʻnalishlaridan jalb qilingan.

Keyingi 10 intervyu bitta kasbiy taʼlim muassasasiga rejalashtirilgan tadqiqot tashrifi paytida oʻtkazilgan. Bir sinfdagi oʻquvchilar ikki mashgʻulotdan birini tanlagan; ulardan biri juftliklarda bir-biridan oziq-ovqat isrofi haqida intervyu olish boʻlgan. Tadqiqotchilar ayrim intervyularni oʻzlari oʻtkazgan va jarayonni nazorat qilgan.

Mualliflar ikkinchi intervyu guruhi dastlabki toʻplam kabi chuqur boʻlmaganini ochiq qayd etadi, ammo transkriptlar tadqiqot uchun foydali maʼlumot bergani sababli tahlilga kiritilganini tushuntiradi.

Intervyular ovozga yozib olingan, matnga koʻchirilgan va intervyuda qatnashgan oʻquvchilar xabardor qilingan holda rozilik bergan.

Soʻrovnoma tanlanmasi

137 + 42 + 5 = 184 boʻlgani uchun jami 188 ishtirokchidan qolgan toʻrt nafarining jins haqidagi javob holati tanlanmani tanishtiruvchi xatboshida alohida son bilan koʻrsatilmagan. Tahlil boʻlimida “other” yoki jinsini bildirmaslikni afzal koʻrgan kichik guruhlar ayol–erkak taqqoslashlariga kiritilmagani aytiladi; biroq ushbu toʻrt kishining qaysi toifaga mansubligi alohida xabar qilinmagan.

Intervyular qanday tahlil qilingan?

Intervyu transkriptlari deduktiv va induktiv unsurlarni oʻz ichiga olgan tematik tahlil yordamida baholangan. COM-B oʻlchamlari asosiy tartibga soluvchi doirani tashkil etgan, lekin tadqiqotchilar takrorlanuvchi yoki kontekstga xos yangi mavzularni ham qabul qilishga ochiq boʻlgan.

Har ikki muallif transkriptlarni mustaqil kodlagan, soʻng kodlashlarini taqqoslagan va talqindagi farqlarni muhokama qilib kelishuvga erishgan.

Intercoder agreement uchun Cohen's kappa yoki shunga oʻxshash miqdoriy koeffitsiyent hisoblanmagan. Mualliflar maqsadi kodlovchilar oʻrtasidagi muvofiqlikni miqdoriy oʻlchash emas, talqinning chuqurligini taʼminlash ekanini bildiradi.

Soʻrovnoma qanday tahlil qilingan?

Soʻrovnoma asosan chastota va foiz kabi tavsifiy statistika vositalari bilan tahlil qilingan. Likert bandlari 1 = “mutlaqo qoʻshilmayman” dan 5 = “toʻliq qoʻshilaman” gacha kodlangan.

Cheklangan miqdorda izlanish xarakteridagi kichik guruh taqqoslashlari bajarilgan:

• Ayol va erkak ishtirokchilar oʻrtasida mustaqil tanlanmalar uchun Welch t-testi.
• Ota-onasi bilan yashaydigan va mustaqil yashaydigan oʻquvchilar oʻrtasida mustaqil tanlanmalar uchun Welch t-testi.
• Taʼlim yoʻnalishlari oʻrtasida bir omilli ANOVA.

Taʼlim yoʻnalishlari besh guruhga birlashtirilgan: Animal Care and Management, Healthcare, Food, Hospitality and Services, Technology and Environment.

Statistik ahamiyatlilik chegarasi α = 0,05 etib belgilangan. Manbada natijalar orasida faqat ahamiyatli deb topilgan kichik guruh taqqoslashlari qayd etilgan.

Post-hoc taqqoslashlarning ayrim p-qiymatlari berilgan boʻlsa-da, qoʻllangan aniq post-hoc test nomi va ehtimoliy koʻp martalik taqqoslash tuzatishining tafsilotlari manba matnida koʻrsatilmagan.

Xulq-atvorga oid natijalar

Intervyular ushbu nisbatan ijobiy shaxsiy bayonotlar bilan birga kundalik hayotda takrorlanadigan kichik yoʻqotishlarni ham ochib bergan. Oʻquvchilar meva yoki nonni sumkada/sovitkichda unutib qoʻyishi, likopchada qolgan ozgina ovqatni saqlashga arzimaydigan darajada kam deb bilishi, ishtahasi oʻzgargani uchun tayyorlagan ovqatini yemasligi yoki issiq joyda qolgan oziq-ovqatni xavfsiz emas deb oʻylab tashlab yuborishi mumkin.

Non intervyularda ayniqsa tez-tez tilga olingan isrof qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlaridan biridir. Bunga nonning taʼlim muassasasiga koʻp olib borilishi, qurishi, mogʻorlashi yoki uni yeyish unutilishi sabab boʻladi.

Ahamiyatli kichik guruh taqqoslashlari qanday talqin qilinishi kerak?

Ushbu p-qiymatlar oʻquvchilar jinsi, yashash tartibi yoki taʼlim yoʻnalishiga koʻra mutlaqo boshqa-boshqa “oziq-ovqat isrofi tiplari”ni tashkil qilishini koʻrsatmaydi. Manbaning muhokama qismida ham soʻrovnoma bandlarining koʻpchiligida ahamiyatli kichik guruh farqi topilmagani va kuzatilgan farqlar muayyan odat yoki idrok bilan cheklangani taʼkidlanadi.

Nima uchun qobiliyat, imkoniyat va motivatsiyani alohida koʻrib boʻlmaydi?

Tadqiqotning asosiy talqini COM-B ning uch unsuri bir-biriga taʼsir qilishidir. Masalan, ota-onasi bilan yashaydigan oʻquvchi oziq-ovqat isrofini ekologik jihatdan muhim deb bilishi mumkin; biroq xarid qilish va ovqat pishirish masʼuliyati boʻlmagani uchun ovqatlanishni rejalashtirish koʻnikmasini rivojlantirish imkoniyati cheklangan boʻlishi mumkin.

Shunga oʻxshab, oʻquvchi ovqatni tashlab yuborishni istamasligi mumkin; biroq taʼlim muassasasida sovitkich yoki qayta isitish imkoniyati boʻlmasa, jismoniy imkoniyat yetarli boʻlmasligi mumkin. Yoki oʻquvchi isrofni kamaytirishni muhim deb bilsa ham, sumkasida soatlab issiqda qolgan tovuqli sendvichni sogʻliq uchun xavf sifatida qabul qilganda, oziq-ovqat xavfsizligi motivatsiyasi isrofni kamaytirish motivatsiyasidan ustun kelishi mumkin.

Shu sababli manbada faqat “koʻproq xabardorlik” kampaniyasining oʻzi yetarli boʻlmasligi mumkinligi ilgari suriladi.

Tadqiqot taklif qilgan aralashuv yoʻnalishlari

Mualliflar kasbiy taʼlim oʻquvchilariga qaratilgan ishlar faqat axloqiy yoki ekologik xabarlarga tayanish oʻrniga, xulq-atvorni amalga oshirish imkonini beradigan muhitni mustahkamlashi kerakligini bildiradi.

Manbada taklif qilingan amaliy yoʻnalishlar qatoriga quyidagilar kiradi:

• Taʼlim muassasalarida oziq-ovqat saqlashga mos sharoitlarni yaxshilash.
• Ovqatni qayta isitish imkoniyatlarini koʻpaytirish.
• Oshxonalarda moslashuvchan yoki kichikroq porsiya variantlarini taklif qilish.
• Oziq-ovqatni boshqarish boʻyicha amaliy koʻnikmalarni kasbiy taʼlim oʻquv dasturiga kiritish.
• Ish joylari va amaliy oʻrganish muhitlarida oziq-ovqat isrofini yanada tizimli ravishda koʻrib chiqish.

Biroq bular ushbu tadqiqotda amalga oshirilib, samaradorligi oʻlchangan aralashuvlar emas. Bular manba natijalaridan kelib chiqib, kelajakda sinab koʻrish tavsiya etilgan aralashuv sohalaridir.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar

• Kasbiy taʼlim oʻquvchilari oziq-ovqatni turli kundalik kontekstlarda kichik miqdorlarda va takroran isrof qilishi mumkin.
• Unutish, oʻzgarib turadigan rejalar, qulaylik, ishtahaning oʻzgarishi va oziq-ovqat xavfsizligiga oid xavotirlar muhim xulq-atvor kontekstlaridir.
• Soʻrovnoma ishtirokchilarining katta koʻpchiligi oziq-ovqat isrofini kamaytirishni muhim deb bilsa ham, bu munosabat doim ham izchil xulq-atvorga aylanmaydi.
• Sana yorliqlari, ovqat pishirish va ortgan ovqatdan foydalanish borasidagi qobiliyat oʻquvchilar orasida turlicha.
• Ota-onalar uy xoʻjaligi oʻquvchilarning oziq-ovqatni boshqarish koʻnikmalari va ijtimoiy imkoniyatlari uchun muhim kontekstni tashkil etadi.
• Oʻquvchilarning baholarida taʼlim muassasasi muhitidagi jismoniy va ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash cheklangan koʻrinadi.
• Motivatsiya ekologik, axloqiy, iqtisodiy, diniy, uy xoʻjaligiga asoslangan va odatlardan kelib chiqadigan unsurlar birikmasidan tashkil topadi.
• Kasbiy taʼlim va toʻliqsiz ish vaqtida ishlash oʻquvchilarni kasbiy muhitdagi oziq-ovqat isrofi amaliyotlari bilan yuzlashtirishi mumkin.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan umumlashtirishlar

• Oʻquvchilarning haqiqiy oziq-ovqat isrofi kilogrammda oʻlchanmagan.
• COM-B tarkibiy qismlarining oziq-ovqat isrofiga sababiy taʼsir kattaligi hisoblanmagan.
• Taklif qilingan taʼlim muassasasi aralashuvlari isrofni muayyan nisbatda kamaytirishi sinovdan oʻtkazilmagan.
• Natijalar Niderlandiyadagi barcha kasbiy taʼlim oʻquvchilariga statistik jihatdan umumlashtirish mumkin boʻlgan milliy baho emas.
• Natijalar turli mamlakatlardagi kasbiy taʼlim tizimlariga bevosita koʻchirilmagan.
• Jinslar oʻrtasida oziq-ovqatni isrof qilish xulq-atvorining umumiy va izchil farqi koʻrsatilmagan.
• Food dasturi oʻquvchilari oziq-ovqatni boshqarishning barcha xulq-atvorlarida boshqa dasturlardan ustun ekani koʻrsatilmagan.
• Ota-ona bilan yashash oziq-ovqat isrofini bevosita oshirishi yoki kamaytirishi isbotlanmagan.

Asosiy cheklovlar

Ishtirokchilarning oʻzlari bergan maʼlumotlar: Intervyu va soʻrovnomalar haqiqiy chiqindini bevosita oʻlchashga emas, oʻquvchilarning oʻz bayonlariga asoslanadi. Ijtimoiy maqbullik bilan bogʻliq ogʻish haqiqiy isrofni amaldagidan kamroq koʻrsatishi mumkin.

Nomutanosib miqdoriy tanlanma: Soʻrovnoma ishtirokchilarining %60 dan ortigʻi bitta kasbiy taʼlim muassasasidan kelgan va tanlanmada ayollar koʻpchilikni tashkil etadi.

Izlanish xarakteridagi miqdoriy tahlil: Soʻrovnoma gipotezalarni mustaqil va keng qamrovli sinaydigan vosita sifatida ishlab chiqilmagan. Kichik guruh natijalari avvalo sifat tadqiqoti natijalarini qoʻllab-quvvatlaydigan izlanish xarakteridagi belgilardir.

Intercoder agreement mavjud emas: Ikki muallif mustaqil kodlash va kelishuv jarayonidan foydalangan, lekin kodlovchilar oʻrtasidagi muvofiqlikni miqdoriy koeffitsiyent bilan hisobotda bermagan.

Intervyu chuqurligidagi farq: Manbada keyingi 10 intervyu dastlabki intervyular toʻplamidan kamroq chuqurlikka ega boʻlgani qayd etilgan.

Obyektiv chiqindi oʻlchovi mavjud emas: Oziq-ovqat kundaligi yuritilmagan, axlat tarkibi tahlil qilinmagan yoki chiqindi tortilmagan. Mualliflar kelgusi tadqiqotlarda food diary yoki waste-weighing kabi obyektivroq oʻlchovlardan foydalanishni tavsiya qiladi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Food Waste in Everyday Life: Capability, Opportunity, and Motivation Amongst Vocational Education Students

Mualliflar: Yassir M. Sefu va Esther J. Veen.

Aloqa uchun masʼul muallif: Yassir M. Sefu.

Aloqa uchun masʼul muallifning elektron pochtasi: y.sefu@aeres.nl

Muassasa: Urban Food Issues Research Group, Aeres University of Applied Sciences Almere, Arboretum West 98, 1325 WB Almere, The Netherlands.

Jurnal: Sustainability.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / son / maqola raqami: Volume 18, Issue 14, Article 7274.

DOI: 10.3390/su18147274.

Rasmiy nashr havolasi: https://doi.org/10.3390/su18147274

Yuborilgan sana: 24 aprel 2026.

Qayta koʻrib chiqilgan sana: 17 iyun 2026.

Qabul qilingan sana: 19 iyun 2026.

Nashr qilingan sana: 16 iyul 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan tadqiqot maqolasi; izlanish xarakteridagi, aralash metodli xulq-atvor tadqiqoti.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Nazariy asos: COM-B — Capability, Opportunity, Motivation va Behavior.

Intervyu tanlanmasi: 26 kasbiy taʼlim oʻquvchisi; ikkita alohida intervyu toʻplami, 16 + 10.

Soʻrovnoma tanlanmasi: 188 kasbiy taʼlim oʻquvchisi; yosh 15–23, oʻrtacha yosh 18; %87,3 ota-onasi bilan yashaydi.

Soʻrovnomadagi jins taqsimoti: Manbada 137 ayol, 42 erkak va 5 “other” xabar qilingan. Aniq sanab oʻtilgan ushbu toifalar 184 kishini tashkil etadi; jami 188 kishilik tanlanmadagi qolgan toʻrt ishtirokchining toifalar boʻyicha taqsimoti tanlanma haqidagi xatboshida alohida koʻrsatilmagan.

Ishtirokchi muassasalar: Toʻrtta kasbiy taʼlim muassasasi; muassasalar Niderlandiyaning markaziy va sharqiy hududlarida joylashgan. Soʻrovnoma ishtirokchilarining %60 dan ortigʻi bitta muassasadan olingan.

Sifat tahlili: Deduktiv COM-B doirasi induktiv mavzular bilan birlashtirilgan tematik tahlil. Ikki muallif transkriptlarni mustaqil kodlagan va farqlarni muhokama qilib kelishuvga erishgan.

Intercoder agreement: Muvofiqlikning miqdoriy koeffitsiyenti hisoblanmagan.

Miqdoriy tahlil: Asosan chastotalar va foizlar; cheklangan izlanish xarakteridagi kichik guruh tahlillarida mustaqil tanlanmalar uchun Welch t-testlari hamda taʼlim yoʻnalishlari uchun bir omilli ANOVA.

Ahamiyatlilik chegarasi: α = 0,05.

Statistik talqin chegarasi: Manbada soʻrovnoma gipotezalarni sinovdan oʻtkazuvchi mustaqil izohlovchi vosita emas, sifat tadqiqotini qoʻllab-quvvatlovchi izlanish xarakteridagi tarkibiy qism deb taʼriflanadi. Kichik guruh natijalari umumlashtirish mumkin boʻlgan bosh toʻplam farqlari sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Manba ichidagi yozuv/izchillik izohi — qobiliyat oʻlchamlari: Qobiliyat boʻlimida toʻrtta unsur sanaladi: xabardorlik, bilim/koʻnikmalar, ovqat pishirish koʻnikmalari va qoldiq ovqatni boshqarish. Shundan keyin matnda “these three dimensions” iborasi ishlatiladi. Verianla aniq raqamlangan toʻrt unsurni saqlagan.

Manba ichidagi sonlarga oid izoh — jins: Jami 188 ishtirokchiga nisbatan aniq berilgan 137 ayol + 42 erkak + 5 boshqa = 184. Yetishmayotgan toʻrt kishilik toifa Verianla tomonidan taxmin qilinmagan.

Tadqiqot savoli: Kasbiy taʼlim oʻquvchilari oziq-ovqatni isrof qilishga oid oʻz xulq-atvorini qanday idrok etadi va talqin qiladi?

Haqiqiy chiqindi miqdori: Oʻlchanmagan. Natijalar ishtirokchilarning oʻzlari bildirgan xulq-atvori, idroki va odatlariga asoslanadi.

Moliyalashtirish: Municipality of Almere, grant 21000270; Het Nationaal Groeifonds, grant ODPPSB-23. Article Processing Charge MDPI Sustainability tomonidan moliyalashtirilgan.

Etika qoʻmitasi: Manbada Niderlandiyada ushbu tadqiqot Dutch Medical Research Involving Human Subjects Act doirasiga kirmagani sababli METC/IRB ning rasmiy koʻrib chiqishi majburiy boʻlmagani va tadqiqot etika qoʻmitasi koʻrigidan ozod etilgani qayd etilgan.

Xabardor qilingan holdagi rozilik: Tadqiqotda qatnashgan barcha shaxslardan xabardor qilingan holdagi rozilik olingan.

Maʼlumotlarning ochiqligi: Maʼlumotlar maxfiylik sababli jamoatchilik uchun ochiq emas.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi haqida xabar bermagan. Moliyalashtiruvchilar tadqiqot dizayni, maʼlumot toʻplash, tahlil, talqin, maqola yozish yoki nashr qilish qarorida rol oʻynamagani bildirilgan.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish, metodologiya, formal tahlil, dastlabki qoralama va koʻrib chiqish/tahrirlash Y.M.S. va E.J.V.; nazorat va loyihani boshqarish Y.M.S.; moliyalashtirishni jalb qilish E.J.V.