Устувории табдилдиҳанда (transformative resilience) дар ин таҳқиқот мафҳуми арзёбии шаҳрӣ ва меъморист, ки на танҳо тоб овардани низоми шаҳр ба тағйирот ё бозгашт ба ҳолати пешин, балки қобилияти бозсозии огоҳона ва пешбинандаонаи шакли ҷисмонӣ, заминаи иқтисодӣ ва барномаи функсионалӣ дар баробари ҳифзи пайвастагии фарҳангиро ифода мекунад. Ashraf Mohamed Soliman ва Salman Al Rasheed таъсири Saudi Vision 2030-ро ба меъмории Ар-Риёз дар чаҳор ҷанба меомӯзанд: тарҳрезӣ, татбиқ, самаранокии функсионалӣ ва ҳамгироии иҷтимоӣ-фарҳангӣ. Таҳқиқот пурсиши 384 нафарро бо таҳлили мавридҳои Historic Diriyah, Riyadh Sports Track ва King Abdullah Financial District (KAFD) муттаҳид мекунад. Миёнаҳои пурсиш дар ҳудуди 4,07–4,13 дар маҷмӯъ дарки мусбатро нишон медиҳанд, аммо таҳлили мавридҳо нишон медиҳад, ки ҳеҷ як лоиҳа дар ҳамаи хусусиятҳои устуворӣ ҳамзамон қавӣ нест. Маҳдудияти асосии тафсири таҳқиқот ин аст, ки пурсиш на самаранокии ҷисмонии меъмориро, балки дарк, қабул ва қонунияти иҷтимоиро чен мекунад.

Саҳми назариявии таҳқиқот аз он иборат аст, ки мафҳуми “устувории табдилдиҳанда”, ки дар адабиёти устувории шаҳрӣ аксаран дар сатҳи тавсифӣ мемонад, ба нишондиҳандаҳои мушоҳидашаванда дар миқёси меъморӣ табдил дода мешавад. Пойдорӣ бо ҳифзи типологияи маҳаллӣ, мавод ва тартиби фазоӣ; мутобиқшавӣ бо чандирии функсионалӣ, самаранокии экологӣ ва қобилияти нигоҳдорӣ; табдилпазирӣ бо намудҳои нави бино, низомҳои нақлиётӣ ва вазифаҳои иқтисодӣ; пайвастагии фарҳангӣ бошад бо ҳувият, қабули иҷтимоӣ ва ҳисси ҷой алоқаманд карда мешавад.

Се маврид версияҳои алтернативии якдигар нестанд. Diriyah дар пойдорӣ ва пайвастагии фарҳангӣ, Sports Track дар мутобиқшавӣ ва KAFD дар табдилпазирӣ намунаи қавитарин аст. Ин натиҷаи марказии таҳқиқотро ташкил медиҳад: устувории табдилдиҳанда дар миқёси шаҳр метавонад на аз он ба вуҷуд ояд, ки як лоиҳа ҳамаи хусусиятҳоро дар сатҳи баландтарин амалӣ кунад, балки аз мувозинат кардани ҷиҳатҳои қавӣ ва заифи лоиҳаҳои гуногун дар дохили як портфел.

Гарчанде натиҷаҳои пурсиш дар маҷмӯъ мусбатанд, ҷавобҳои кушода манзараи мураккабтареро нишон медиҳанд. Ҳувият ва аслӣ будан бо %32 мушкили аз ҳама бештар зикршуда аст; тарҳрезӣ ва гуногунсозӣ бошад бо %44,2 самти аз ҳама бештар пешниҳодшудаи оянда мебошад. Аз ин рӯ, қаноатмандии умумӣ ва нигаронӣ аз ояндаи ҳувияти меъморӣ ҳамзамон вуҷуд доранд.

Масъалаи асосии таҳқиқот

Таҳқиқот аз ин савол оғоз мешавад, ки Ар-Риёз ҳангоми табдили босуръат чӣ гуна ду ҳадафи гуногунро ҳамзамон пеш мебарад: сохтани метрополияи наве, ки ба рақобати ҷаҳонии иқтисодӣ ва технологӣ боз аст, ва аз даст надодани ҳувияти меъмории маҳаллӣ.

Saudi Vision 2030 на танҳо ҳамчун барномаи гуногунсозии иқтисодӣ, балки ҳамчун чаҳорчӯбаи фарогири табдил, ки ба муҳити сохташуда, ҳаракатнокӣ, сифати зиндагӣ, мероси фарҳангӣ ва ҳувияти шаҳрӣ таъсир мерасонад, баррасӣ мешавад. Ар-Риёз яке аз озмоишгоҳҳои намоёнтарини ин табдил аст.

Холигии адабиёт дар таҳқиқот дар ду сатҳ ҷой дорад. Холигии аввал маҳдуд будани таҳқиқотест, ки таъсирҳои тарҳрезӣ, татбиқ, функсионалӣ ва иҷтимоӣ-фарҳангии лоиҳаҳои Vision 2030-ро дар як чаҳорчӯба ба таври эмпирикӣ арзёбӣ мекунанд. Холигии дуюм ва асоситар ин аст, ки мафҳумҳои анъанавии устуворӣ асосан бар барқароршавӣ пас аз офат, зарбаи иқлимӣ ё халали беруна таҳия шудаанд.

Табдили Ар-Риёз дигаргун аст. Дар равиши манбаъ “таъсири халалдоркунанда” зарбаи номатлуби аз берун омада нест; балки тағйирест, ки бинобар гуногунсозии иқтисодӣ, фишори аҳолӣ, шароити иқлимӣ ва ҳадафҳои стратегии рушд ба таври огоҳона ба вуҷуд оварда мешавад. Аз ин рӯ, таҳқиқот ба ҷойи “бозгашт ба ҳолати пешин” ба масъалаи “ҳифзи ҳувият ҳангоми ба вуҷуд овардани ҳолати нави шаҳрӣ” тамаркуз мекунад.

Устувории табдилдиҳанда дар ин таҳқиқот чӣ маъно дорад?

Устувории табдилдиҳанда дар шаҳре чун Ар-Риёз, ки табдили босуръат ва барномарезишударо аз сар мегузаронад, танҳо ҳифзи сохтори мавҷуда нест; балки қобилияти бурдани шакли ҷисмонӣ, вазифаи иқтисодӣ ва барномаи шаҳрӣ ба самти нави рушд ва дар айни замон канда накардани пайвастагии фарҳангиест, ки ба сокинон имкон медиҳад шаҳрро ҳамчун “шаҳри худ” шиносанд.

Се равиши таърихии устуворӣ

Манбаъ андешаи устувориро дар се марҳилаи асосӣ шарҳ медиҳад.

• Устувории муҳандисӣ: ба он тамаркуз мекунад, ки низом пас аз халалдоршавӣ то чӣ андоза зуд ба як ҳолати тавозун бармегардад.
• Устувории экологӣ: меомӯзад, ки низом бе аз даст додани сохтор ва вазифаи асосии худ то чӣ андоза халалро ҷаббида метавонад.
• Устувории эволютсионӣ/иҷтимоӣ-экологӣ: мепазирад, ки низом ҳангоми зарурат метавонад роҳи пешини рушдро тарк карда, сохтор ва тарзи фаъолияти нав ба вуҷуд орад.

Таҳқиқот равиши сеюмро ба заминаи Ар-Риёз мутобиқ мекунад. Дар ин ҷо устуворӣ муқовимати ғайрифаъол нест, балки бозсозии огоҳона аст.

Чаҳор хусусияти устуворӣ

Чаҳор ҷанбаи таҳлилии меъморӣ

Таҳқиқот даъво намекунад, ки устувориро бевосита чен мекунад. Мафҳуми абстрактӣ тавассути чаҳор сабти мушоҳидашавандаи меъморӣ арзёбӣ мешавад:

1. Тарҳрезӣ: унсурҳои меъмории маҳаллӣ, мавод, таносуб, ҳувияти визуалӣ ва мувозинати анъана-модерният.
2. Татбиқ: усулҳои сохтмон, сифати техникӣ, устувории экологӣ, истифодаи мавод ва ҳамгироии технология.
3. Самаранокии функсионалӣ: қобилияти бино ё лоиҳаи шаҳрӣ барои ҷавоб додан ба ниёзҳои воқеии корбарон, дастрасӣ ва истифодаи ҳаррӯза.
4. Ҳамгироии иҷтимоӣ-фарҳангӣ: эҳтиром ба фарҳанги маҳаллӣ, қабули иҷтимоӣ, тааллуқ, ҳувият ва ҳисси ҷой.

Интихоби ин чаҳор ҷанба барои сохтани “рӯйхати санҷише, ки ҳама чизро чен мекунад” нест. Манбаъ онҳоро ҳамчун failure-mode structure муайян мекунад, ки фарқ мекунад як дидгоҳи стратегии шаҳрӣ дар кадом марҳила метавонад ноком шавад: лоиҳа метавонад хуб тарҳрезӣ, вале бад сохта шавад; хуб сохта, вале бад истифода шавад; хуб истифода шавад, аммо аз ҷиҳати фарҳангӣ бегона боқӣ монад.

Фарқ аз LEED, BREEAM ё post-occupancy evaluation-и классикӣ

Ба гуфтаи манбаъ, низомҳои мавҷудаи арзёбӣ ба саволҳои гуногун ҷавоб медиҳанд. LEED ва BREEAM асосан самаранокии техникӣ ва экологиро; равишҳое чун Historic Urban Landscape қабатҳои таърихӣ ва фарҳангиро; post-occupancy evaluation бошад таҷрибаи корбарро арзёбӣ мекунад.

Чаҳорчӯбаи пешниҳодшудаи ин таҳқиқот мекӯшад, ҳангоми ҳифзи хусусияти меъморӣ дар миқёси лоиҳа, пайвастагии фарҳангиро ба мисли самаранокии экологӣ ҳамчун меъёри қонунии самаранокӣ баррасӣ кунад.

Саволҳои таҳқиқот

1. Saudi Vision 2030 ба хусусиятҳои тарҳрезии меъморӣ дар Ар-Риёз чӣ гуна таъсир мерасонад?
2. Амалияҳои татбиқи лоиҳаҳои Vision 2030 устуворӣ ва сифати сохтмонро чӣ гуна инъикос мекунанд?
3. Лоиҳаҳо ниёзҳои функсионалии корбаронро то чӣ андоза қонеъ мекунанд?
4. Таъсири лоиҳаҳо ба ҳувияти иҷтимоӣ-фарҳангӣ ва ҳисси ҷой чӣ гуна арзёбӣ мешавад?
5. Оё ин арзёбиҳо аз рӯи гурӯҳҳои иҷтимоӣ-демографӣ тағйир меёбанд?
6. Лоиҳаҳо хусусиятҳои пойдорӣ, мутобиқшавӣ, табдилпазирӣ ва пайвастагии фарҳангиро то чӣ андоза нишон медиҳанд?

Пурсиш самаранокии меъмориро чен мекунад ё дарки одамонро?

Пурсиш самаранокии ҷисмонӣ ё техникии меъмориро чен намекунад; он меомӯзад, ки одамон лоиҳаҳои Vision 2030-ро чӣ гуна арзёбӣ мекунанд, яъне қабули иҷтимоӣ, муваффақияти даркшуда, ҳувият ва ҳисси ҷойро чен мекунад. Даъвоҳо дар бораи масрафи энергия, самаранокии гармӣ, аслӣ будани мавод ё сифати воқеии сохтмон танҳо аз далелҳои саҳроӣ ва ҳуҷҷатии таҳқиқоти мавридӣ бароварда мешаванд.

Ду ҷараёни ҷудогонаи далел

Яке аз ҷиҳатҳои методологии қавитарини таҳқиқот он аст, ки ду ҷараёни далелро ҷудо нигоҳ медорад.

Ҷараёни пурсиш: чен мекунад, ки ҷомеа ва мутахассисон лоиҳаҳоро чӣ гуна дарк мекунанд.

Ҷараёни таҳқиқоти мавридӣ: натиҷаи ҷисмониро тавассути ҳуҷҷатҳои лоиҳа, маълумоти сертификатсия, мушоҳидаҳои саҳроӣ, хусусиятҳои меъморӣ ва манбаъҳои техникӣ арзёбӣ мекунад.

Масалан, гуфтани як иштирокчӣ, ки “лоиҳа устувор аст”, исбот намекунад, ки масрафи воқеии энергия паст аст. Ба ҳамин монанд, доштани сертификат худ аз худ исбот намекунад, ки пайвастагии фарҳангии маҳаллӣ баланд аст.

Чаро ин фарқ муҳим аст?

Дар манбаъ дар ҳамаи чаҳор ҷанбаи пурсиш миёнаҳои хеле баланд ва ба ҳам наздик мавҷуданд. Чунин тақсимот метавонад қаноатмандии воқеии муштаракро инъикос кунад; аммо дар пурсише дар бораи барномаи намоёни сатҳи миллӣ писанди иҷтимоӣ, майли тасдиқ ё таваҷҷуҳи қаблӣ ба лоиҳа низ метавонад ба холҳо таъсир расонад.

Аз ин рӯ, натиҷаҳои пурсишро ба шакли “меъмории Ар-Риёз объективона 4,13/5 самаранокӣ нишон медиҳад” хондан мумкин нест.

Мавриди аввал: Historic Diriyah

Historic Diriyah дар таҳқиқот асосан ҳамчун стратегияи пойдорӣ ва пайвастагии фарҳангӣ тафсир мешавад.

Манбаъ меъмории анъанавии Najdi-ро на танҳо ҳамчун нақши фасад, балки тавассути бофтаи зич ва сояафкани кӯча, ташкили ҳавлӣ, деворҳои ғафси хокӣ, баландии маҳдуди бино, маводи хишти хом/adobe ва усулҳои анъанавии сохтмон баррасӣ мекунад.

Инфрасохтори муосир, Building Information Modelling, сардкунии ғайрифаъол ва хизматрасониҳои муосир ба бофтаи таърихӣ ҳамгиро карда мешаванд.

Ҷиҳати қавии Diriyah

Ҳувият дар худи мавод, ташкили фазоӣ, бофтаи кӯча ва техникаи сохтмон ҷой дода шудааст. Дар матритсаи устуворӣ пойдорӣ 5/5 ва пайвастагии фарҳангӣ 5/5 аст.

Танишҳои асосии Diriyah

• Масъалаи аслӣ будан миёни ҳифз ва бозсозӣ.
• Таниш миёни мероси фарҳангӣ ва маҳсулоти сайёҳии боҳашамат.
• Қобилияти усто/қувваи корӣ барои нигоҳдории дарозмуддати сохтмонҳои хокӣ.
• Ҳамгироии бехатарии сӯхтор, дастрасӣ ва низомҳои механикӣ ба бофтаи анъанавии деворҳои ғафс.

Дарси муҳим аз назари манбаъ ин аст, ки эҳёи меъмории маҳаллӣ танҳо масъалаи тарҳрезӣ нест, балки масъалаи низоми дарозмуддати малака ва нигоҳдорӣ низ мебошад.

Мавриди дуюм: Riyadh Sports Track

Sports Track дар таҳқиқот асосан ҳамчун стратегияи мутобиқшавӣ арзёбӣ мешавад.

Лоиҳа ҳамчун инфрасохтори хаттии шаҳрӣ бо дарозии тақрибан 135 km тавсиф мешавад; он ҳаракати пиёдагард ва велосипед, фароғат, варзиш, ҳамкории иҷтимоӣ, фазои сабз ва барномаҳои гуногунро дар як долон муттаҳид мекунад.

Ҷиҳати қавии Sports Track

Сохтори хаттӣ метавонад васеъ карда шавад; ҳамон долон метавонад ба минтақаҳои гуногуни шаҳр хизмат расонад ва миёни фароғат, ҳаракатнокӣ ва истифодаи иҷтимоӣ чандирии барномавӣ фароҳам оварад. Дар матритсаи устуворӣ мутобиқшавӣ 5/5 аст.

Танишҳои асосии Sports Track

• Дар давраҳои аз ҳад гарми Ар-Риёз истифодаи рӯзонаи фазои кушода метавонад ҷиддан маҳдуд шавад.
• Манбаи оби обёрии долони серсабз аз нигоҳи самаранокии экологӣ тағйирёбандаи муҳим, вале дар таҳқиқот пурра шарҳнадодашуда аст.
• Арзиши воқеии шабакавии боғи хаттӣ аз имкони убури бехатари роҳҳои калоне, ки онро мебуранд, вобаста аст.
• Хатари он вуҷуд дорад, ки имкониятҳои нави шаҳрӣ арзиши заминҳои атрофро боло бурда, дар дарозмуддат дастрасиро коҳиш диҳанд.

Мавриди сеюм: King Abdullah Financial District

KAFD дар таҳқиқот намунаи қавитарини табдилпазирӣ мебошад. Зичии баланд, истифодаи омехтаи амудӣ, низоми нақлиёти дохилӣ, инфрасохтори баландтехнологӣ ва вазифаи молияи ҷаҳонӣ дар Ар-Риёз типологияи нави шаҳриро ба вуҷуд меорад, ки таърихан вуҷуд надошт.

Минтақа ҳамчун ноҳияи молиявии зичии баланд тавсиф мешавад, ки дар масоҳати тақрибан 1,6 миллион m² тақрибан 95 бурҷро дар бар мегирад.

Ҷиҳати қавии KAFD

Азбаски он вазифаи нави иқтисодӣ, зичии нави шаҳрӣ, инфрасохтори нави нақлиётӣ ва модели шаҳрии баландтехнологиро пешниҳод мекунад, холҳои табдилпазирӣ 5/5 аст.

Танишҳои асосии KAFD

• Мӯҳлати дарози таҳвили лоиҳа арзиши вақтии табдили миқёси калонро нишон медиҳад.
• Сертификатсияи экологӣ ва мантиқи меъмории ғайрифаъоли хоси иқлими биёбон ҳамеша як маъно надоранд.
• Фасадҳои васеи шишагӣ ҳатто бо доштани низомҳои сертификатшуда аз ҷиҳати сарбории сардкунӣ мантиқи иқлимии дигар аз равиши маҳаллии масса-девор/кушодагӣ доранд.
• Ишораҳои фарҳангӣ асосан дар сатҳи нақш, таносуб ва оҳанги мавод қарор доранд; ташкили фазоии маҳаллӣ маҳдудтар мемонад.
• Гарчанде шабакаи дохилии пиёдагард қавӣ аст, робита бо бофтаи шаҳрии атроф заифтар аст.

Оё се лоиҳа як навъи устувориро ифода мекунанд?

Не. Синтези байни мавридҳои манбаъ Diriyah, Sports Track ва KAFD-ро на ҳамчун се дараҷаи аз паст то баланди як муваффақият, балки ҳамчун се стратегияи сохторие тафсир мекунад, ки хусусиятҳои гуногуни устувориро ба ҳадди баланд мерасонанд ва аз баъзе хусусиятҳои дигар гузашт мекунанд.

Ин ҷадвал принсипи муҳими тарҳрезиро нишон медиҳад: шояд модели ягонаи лоиҳаи меъморие вуҷуд надошта бошад, ки ҳамаи хусусиятҳои устувориро ба ҳадди аксар расонад.

Diriyah бофта ва ҳувияти кӯҳнаро қавӣ нигоҳ медорад, аммо фазои тағйири барномавӣ маҳдудтар аст. KAFD сохторҳои нави иқтисодӣ ва фазоӣ ба вуҷуд меорад, аммо пайвастагии фарҳангӣ заифтар аст. Sports Track мутобиқшавии иҷтимоӣ ва функсионалиро қавӣ зиёд мекунад, вале аз ҷиҳати пойдории таърихӣ ва табдили бунёдии иқтисодӣ маҳдудтар аст.

Устуворӣ дар сатҳи портфел

Хулосаи марказии назариявии таҳқиқот ин аст, ки портфели шаҳр, ки аз лоиҳаҳои гуногун иборат аст, метавонад камбудиҳои лоиҳаҳои алоҳидаро қисман мувозинат кунад.

Ин дидгоҳ аз нигоҳи идоракунӣ низ натиҷа дорад: агар лоиҳаҳо танҳо дар доираи сертификатҳо ё ҳудуди худи лоиҳа арзёбӣ шаванд, мувозинати умумии ҳувият, дастрасӣ, иқлим ва вазифа дар миқёси шаҳр метавонад аз назар дур монад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот тарҳи омехтаи тавсифӣ-таҳлилӣ-ро истифода мекунад, ки ду усули якдигарро пуркунанда дорад:

1. Таҳлили мавридӣ дар се лоиҳаи меъморӣ/шаҳрӣ.
2. Пурсиши сохторёфта бо 384 нафаре, ки дар Ар-Риёз зиндагӣ мекунанд ва бо лоиҳаҳои Vision 2030 ошноянд.

Усули таҳқиқоти мавридӣ

Се лоиҳа ба таври стратегӣ ва мақсаднок интихоб шудаанд:

Ҳар маврид бо саволҳои зерин арзёбӣ шудааст:

• Барои устуворӣ кадом стратегияҳои меъморӣ истифода шудаанд?
• Кадом нишондиҳандаҳои ченшаванда табдилро дастгирӣ мекунанд?
• Кадом созишҳо ва танишҳои ҳалнашуда мавҷуданд?
• Кадом дарсҳоро дар заминаҳои дигар санҷидан мумкин аст?

Намунаи пурсиш

Намунаи 384 нафар бо ҳадафи сатҳи эътимоди %95 муайян шуда, аз равиши интихоби табақабандишуда бар асоси шаш тағйирёбандаи демографӣ истифода шудааст.

Ёддошти намуна дар дохили манбаъ: дар категорияҳои синну сол манбаъ 52, 142, 108, 44 ва 34 нафарро гузориш медиҳад. Ҷамъи ин арзишҳо 380 аст; фарқи чорнафара бо намунаи умумии 384 нафар дар манбаъ шарҳ дода нашудааст.

Абзори пурсиш

Пурсиш аз 19 банди пӯшида иборат аст:

• Тарҳрезӣ: 4 банд.
• Татбиқ: 5 банд.
• Самаранокии функсионалӣ: 5 банд.
• Ҳамгироии иҷтимоӣ-фарҳангӣ: 5 банд.

Ҷавобҳо бо миқёси панҷбаллии Likert аз 1 = Комилан Розӣ Нестам то 5 = Комилан Розӣ Ҳастам гирифта шудаанд. Илова бар ин, ду саволи кушода мушкилоти мавҷуда ва пешниҳодҳои ояндаро ҷамъоварӣ карданд.

Эътимоднокӣ

Арзиши α = 0,561 барои ҷанбаи тарҳрезӣ аз ҳадди анъанавии 0,70 поён аст. Манбаъ инро бо он мепайвандад, ки миқёси тарҳрезӣ мундариҷаҳои гуногун, аз ҷумла унсурҳои анъанавӣ, ҳувияти визуалӣ, низомҳои таносуб ва мувозинати модерният/аслӣ буданро дар як меҳвар муттаҳид мекунад.

Таҳлили омилӣ ва кифоягии ченкунӣ

Арзиши Kaiser–Meyer–Olkin:

\[ KMO=0{,}899 \]

Санҷиши сферикии Bartlett:

\[ \chi^2(171)=2133{,}2,\qquad p<0{,}001 \]

гузориш шудааст.

Дар натиҷаи principal axis factoring ва promax rotation чаҳор омил бо арзиши хос аз 1 баланд ба даст омадаанд:

\[ 6{,}26;\ 1{,}30;\ 1{,}19;\ 1{,}08 \]

Ин чаҳор омил дар маҷмӯъ %51,8 вариатсияи ибтидоиро шарҳ медиҳанд. Танҳо омили аввал саҳми %32,9 дорад.

Бо вуҷуди ин, аксари бандҳо дар зиёда аз як омил борҳои назаррас нишон додаанд ва миёни чаҳор ҷанба коррелятсияи 0,44–0,73 муайян шудааст. Аз ин рӯ, тибқи тафсири худи таҳқиқот, чаҳор ҷанба сохторҳои комилан мустақили психометрӣ нестанд.

Натиҷаҳои пурсиш дар чаҳор ҷанба

Ҷадвали 9-и манбаъ инҳирофҳои стандартии миқёси таркибии ҳамин ҷанбаҳоеро мутаносибан 0,48, 0,50, 0,52 ва 0,48 медиҳад. Азбаски фарқи ҳисобии арзишҳои гуногуни SS дар ду ҷадвал ба таври равшан шарҳ дода нашудааст, онҳо набояд ба як маҷмӯи ягонаи ислоҳшудаи инҳирофи стандартӣ табдил дода шаванд.

Бандҳои барҷастаи пурсиш

• Мутобиқат ба таносубҳои меъмории Najdi дар ҷанбаи тарҳрезӣ: 4,15.
• Сифати даркшудаи сохтмон ва хусусиятҳои техникӣ дар татбиқ: 4,16.
• Устувории экологӣ: 4,12.
• Тарҳрезии фарогир барои гурӯҳҳои гуногун, аз ҷумла пиронсолон ва маъюбон, дар ҷанбаи функсионалӣ: 4,17.
• Қаноатмандӣ аз рушди идомаёбандаи Ар-Риёз дар доираи Vision 2030 дар бахши натиҷаҳои манбаъ: 4,23.

Ёддошти ифода дар дохили манбаъ: баъзе қисмҳои хулоса ва натиҷаҳо арзиши 4,23-ро бо “sense of place” мепайванданд. Натиҷаҳои муфассали пурсиш бошад 4,23-ро ба банди қаноатмандӣ аз табдили идомаёбандаи шаҳрӣ нисбат медиҳанд.

Гарчанде фарқҳои демографӣ аз ҷиҳати оморӣ муҳиманд, дар амал то чӣ андоза бузурганд?

Дар манбаъ барои синну сол, ихтисос, давомнокии иқомат, шаҳрвандӣ, таҳсил ва ҷинс фарқҳои оморӣ муайян шудаанд; аммо арзишҳои қисман eta-квадрат асосан дар сатҳи таъсири хурд қарор доранд. Аз ин рӯ, манзараи асосӣ қутбишавии шадиди гурӯҳҳои демографӣ нест, балки фарқгузории маҳдуд дар дохили арзёбии умумии мусбат аст.

Ҳадҳои андозаи таъсир, ки дар манбаъ истифода шудаанд, 0,01 барои таъсири хурд, 0,06 барои миёна ва 0,14 барои калон мебошанд. Дар тағйирёбандаи синну сол танҳо дуто аз 19 банд ба сатҳи таъсири миёна мерасад ва ҳеҷ кадом ба таъсири калон намерасад.

Намунаи демографӣ аз рӯи самт

Тибқи хулосаи Ҷадвали 6-и манбаъ:

• Гурӯҳҳои синнии калонтар дар бандҳои интихобшуда арзёбии баландтар медиҳанд.
• Мутахассисони меъморӣ/шаҳрсозӣ ба додани холҳои баландтар майл доранд.
• Онҳое, ки дар Ар-Риёз муддати дарозтар зиндагӣ мекунанд, арзёбии баландтар медиҳанд.
• Иштирокчиёни ғайрисаудӣ дар бандҳои интихобшуда нисбат ба иштирокчиёни саудӣ холҳои баландтар медиҳанд.
• Иштирокчиёни дорои таҳсилоти баъдидонишгоҳӣ дар бандҳои интихобшуда холҳои баландтар медиҳанд.
• Ҷинс тағйирёбандаи камтарин фарқкунанда аст.

Ёддошти ҷадвал дар дохили манбаъ: дар зери Ҷадвали 6 “Source: Author's own, based on statistical analysis results, 2016” навишта шудааст. Азбаски таҳқиқот соли 2026 аст ва ҷадвалҳои дигари оморӣ бо 2026 ишора шудаанд, ин сатр носозгории санаест, ки дар дохили манбаъ шарҳ дода нашудааст.

Ҷавобҳои кушода: мушкилот

Ба саволи кушода оид ба мушкилот 50 иштирокчӣ ҷавоб додааст.

Ҷавобҳои кушода: пешниҳодҳо

Ба саволи пешниҳодҳо барои оянда 43 иштирокчӣ ҷавоб додааст.

Дар ҷадвалҳои салибии ин ҷавобҳо бо тағйирёбандаҳои демографӣ санҷишҳои хи-квадрат дар сатҳи \(\alpha=0,05\) муҳим набуданд. Тибқи тафсири манбаъ, нигарониҳо дар бораи ҳувият, инфрасохтор ва гуногунии тарҳрезӣ мушкили танҳо як гурӯҳи мушаххаси демографӣ нестанд.

Кадом ҷанбаҳо арзёбии иҷтимоӣ-фарҳангиро пешгӯӣ мекунанд?

Манбаъ холи таркибии иҷтимоӣ-фарҳангиро бо холҳои тарҳрезӣ, татбиқ ва самаранокии функсионалӣ ба модели регрессияи бисёркарата ворид кардааст:

\[ R^2=0{,}576,\qquad R^2_{adj}=0{,}573 \]

\[ F(3,380)=171{,}97,\qquad p<0{,}001 \]

Ҳамаи арзишҳои VIF ≤ 2,63 мебошанд.

Тафсири эҳтиёткоронаи манбаъ ин аст, ки муҳитҳои шаҳрие, ки дар истифодаи ҳаррӯза беҳтар кор мекунанд, бо пайвастагии иҷтимоӣ-фарҳангӣ нисбат ба танҳо тарҳи визуалӣ робитаи қавитар нишон медиҳанд. Аммо азбаски чаҳор ҷанба қисми зиёди вариатсияи муштарак доранд, ин коэффисиентҳоро ҳамчун сабабҳои сохтории комилан мустақил тафсир кардан мумкин нест.

Паёме, ки пурсиш ва далелҳои мавридӣ якҷо медиҳанд

Дар ҳоле ки пурсиш дар чаҳор ҷанба арзёбии умумии баланд медиҳад, таҳқиқоти мавридӣ созишҳои муҳимро нишон медиҳанд. Ин зиддияти зоҳирӣ заъфи таҳқиқот нест, балки натиҷаи он аст, ки ду ҷараёни далел ба саволҳои гуногун ҷавоб медиҳанд.

Иштирокчиён табдили Vision 2030-ро дар маҷмӯъ мусбат дарк мекунанд, аммо ҳамзамон ҳувият ва аслӣ будани меъмориро муҳимтарин мушкил мешуморанд. Лоиҳаҳои ҷаҳонӣ-муосир чун KAFD технологияи баланд ва қобилияти табдил пешниҳод мекунанд, вале пайвастагии фазоӣ-фарҳангии қавии Diriyah-ро ба ҳамон дараҷа ба вуҷуд намеоранд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• 384 иштирокчӣ таъсири Vision 2030 ба меъмории Ар-Риёзро дар чаҳор ҷанбаи пурсиш дар маҷмӯъ баланд арзёбӣ кардаанд.
• Миёнаҳои чаҳор ҷанба дар ҳудуди 4,07–4,13 мебошанд.
• Синну сол дар байни тағйирёбандаҳои демографӣ бештар аз ҳама фарқи муҳим ба вуҷуд меорад; аммо аксари андозаҳои таъсир хурданд.
• Ҳувият ва аслӣ будан дар ҷавобҳои кушода мушкили аз ҳама бештар гузоришшуда аст.
• Гуногунии тарҳрезӣ самти аз ҳама бештар пешниҳодшудаи оянда аст.
• Diriyah дар пойдорӣ ва пайвастагии фарҳангӣ, Sports Track дар мутобиқшавӣ ва KAFD дар табдилпазирӣ ҳамчун қавитарин маврид арзёбӣ шудаанд.
• Се лоиҳа стратегияҳои гуногуни устувориро ташкил медиҳанд, ки якдигарро қисман пур мекунанд.
• Самаранокии функсионалӣ қавитарин пешгӯкунандаи регрессияи холи таркибии иҷтимоӣ-фарҳангӣ аст.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Натиҷаҳои пурсиш исбот намекунанд, ки масрафи воқеии энергия паст аст.
• Қаноатмандии иштирокчиён ченкунии мустақили техникии сифати сохтмон нест.
• Ба таври таҷрибавӣ исбот намекунад, ки Vision 2030 ягона сабаби тағйироти меъморӣ аст.
• Се маврид намунаи тасодуфие нестанд, ки ҳамаи лоиҳаҳои Ар-Риёзро намояндагӣ кунанд; онҳо мақсаднок интихоб шудаанд.
• Натиҷаҳои Ар-Риёзро ба ҳамаи шаҳрҳои Саудӣ худкорона умумӣ кардан мумкин нест.
• Сертификатсия шудани KAFD худ аз худ исбот намекунад, ки он дар шароити иқлими маҳаллӣ камтарин масрафи энергияро дорад.
• Ҳифзи шакли анъанавӣ дар Diriyah аслӣ будани моддии ҳамаи бофтаи бозсохташударо худкорона исбот намекунад.
• Дарозии банақшагирифташуда ё сабзкорӣ дар Sports Track бо истифодаи воқеии ҳаррӯза, modal shift ё устувории об як чиз нест.

Маҳдудиятҳои асосӣ

1. Маҳдудияти ҷуғрофӣ: таҳқиқоти эмпирикӣ бо Ар-Риёз маҳдуд аст.
2. Маҳдудияти вақт: манбаъ менависад, ки маълумоти мавридҳо соли 2022 ҷамъоварӣ шудааст, аммо аксҳои саҳроиро бо 2026 тамғагузорӣ мекунад; ин фарқи сана дар манбаъ шарҳ дода нашудааст.
3. Пурсиши буришӣ: даркҳо дар як нуқтаи вақт чен шудаанд.
4. Фарқи дарк–самаранокӣ: пурсиш энергия, бароҳатии гармӣ, сифати сохтмон, аслӣ будани мавод ё самаранокии воқеии истифодаи биноҳоро бевосита чен намекунад.
5. Хатари писанди иҷтимоӣ: пурсиши худгузоришӣ дар бораи барномаи намоёни сатҳи миллӣ метавонад аз майли додани ҷавобҳои мусбат таъсир гирад.
6. Модели ченкунӣ: арзиши α-и зермиқёси тарҳрезӣ 0,561 аст ва чаҳор ҷанба коррелятсияи баланд доранд.

Маҳдудияти умумисозӣ

Манбаъ натиҷаҳоро дар миқёси Ар-Риёз нигоҳ медорад. Муаллифон мегӯянд, ки framework метавонад дар ҷойҳои дигар санҷида шавад, аммо даъво намекунанд, ки натиҷаҳо ба ҳамон шакл интиқол меёбанд.

Дар ҷойҳои ба мерос нигаронидашуда чун AlUla баъзе масъалаҳои ҳувият ва ҳифз метавонанд монанд бошанд; иқлими соҳилии Jeddah ва мероси меъмории фарқкунандаи Hijazi бошад нуқтаи оғози дигар барои ҳувият ба вуҷуд меорад.

Интиқоли бевоситаи натиҷаҳо ба заминаҳои greenfield ё near-greenfield чун NEOM ва Qiddiya аз ҷониби манбаъ махсусан заиф арзёбӣ мешавад; зеро ҳангоми набудани хотираи муқарраршудаи шаҳрӣ ва “ҳолати пешини шаҳр” пойдорӣ ва пайвастагии фарҳангӣ тарҳи дигари таҳқиқотро талаб мекунанд.

Дарсҳои асосии манбаъ аз нигоҳи сиёсат ва тарҳрезӣ

Таҳқиқот пешниҳод мекунад, ки ҳувияти меъмории маҳаллӣ ба лоиҳаҳои муосир на танҳо ҳамчун нақши ороишӣ, балки тавассути ташкили фазоӣ, мавод, миқёс ва истифодаи ҳаррӯза ҳамгиро карда шавад.

Иштироки ҷомеа бояд аз сатҳи қаноатмандие, ки пас аз татбиқ чен мешавад, фаротар равад; дар раванди тарҳрезӣ механизмҳои пайвастаи бозхурд бояд таъсис дода шаванд.

Сертификатсияи экологӣ бояд на танҳо ҳамчун мутобиқати ҳуҷҷатӣ, балки дар якҷоягӣ бо тағйирёбандаҳои маҳаллии самаранокӣ, аз ҷумла самаранокии воқеии иқлимӣ, манбаи об, сояафканӣ, истифодаи энергия ва пайвастшавӣ бо бофтаи шаҳрӣ арзёбӣ шавад.

Идоракунӣ дар сатҳи портфел бояд фарзияеро пешгирӣ кунад, ки маҷмӯи лоиҳаҳои алоҳидаи “муваффақ” худкорона шаҳри устувор ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти оянда

Манбаъ муқоисаҳои бисёршаҳрӣ, мусоҳибаҳои амиқ бо меъморон ва тасмимгирандагон, таҳқиқоти дарозмуддати дарк, омӯзиши муфассали фарқҳои наслӣ, post-occupancy evaluation ва таҳлилҳои иқтисоди мерос/сайёҳиро пешниҳод мекунад.

Хусусан чаҳорчӯбаи чаҳорҷанбаи пешниҳодшудаи устувории табдилдиҳанда бояд дар шароити гуногуни иқлим, фарҳанг ва шаҳрнишинӣ аз нав санҷида шавад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Strategic Visions and Transformative Resilience: Architectural Design, Implementation, and Functional and Socio-Cultural Outcomes of Saudi Vision 2030 in Riyadh, Saudi Arabia

Муаллифон: Ashraf Mohamed Soliman; Salman Al Rasheed

Муаллифи масъул: Ashraf Mohamed Soliman

Муассиса 1: Department of Architectural Engineering, College of Engineering and Design, Kingdom University, Riffa, Bahrain

Муассиса 2: Department of Architectural Engineering, Faculty of Engineering, Minia University, Minia, Egypt

Маҷалла: Architecture

Ношир: MDPI

Навъи нашр: Мақолаи таҳқиқотии дастраси озод ва аз баррасии ҳамтоён гузашта

Сабти библиографӣ: Architecture, 2026, 6(3), 158

DOI: 10.3390/architecture6030158

Ирсол: 10 июн 2026

Бознигарӣ: 3 сентябр 2026

Қабул: 4 сентябр 2026

Нашр: 7 сентябр 2026

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Тарҳи таҳқиқот: Усули омехтаи тавсифӣ-таҳлилӣ; се таҳқиқоти мавридии мақсаднок интихобшуда + пурсиши буришии 384 иштирокчӣ.

Сатҳи ҷавоб дар бахши хулоса: %93,7.

Таҳқиқоти мавридӣ: Historic Diriyah, Riyadh Sports Track ва King Abdullah Financial District.

Пурсиш: 19 банди Likert; ҷанбаҳои тарҳрезӣ, татбиқ, самаранокии функсионалӣ ва ҳамгироии иҷтимоӣ-фарҳангӣ; ду саволи кушода.

Омор: омори тавсифӣ, t-test-ҳои намунаҳои мустақил, ANOVA-и яксамта, таҳлилҳои post-hoc-и Scheffé/Tukey, хи-квадрат, андозаи таъсири қисман eta-квадрат, KMO, санҷиши сферикии Bartlett, principal axis factoring, promax rotation, коррелятсияи ислоҳшудаи банд-умумӣ ва регрессияи бисёркарата.

Нармафзор: IBM SPSS Statistics 25.

Маблағгузорӣ: Kingdom University, Bahrain; гранти таҳқиқотии KU-SRU-2025-2026-01.

Этика: Пурсиш ихтиёрӣ, беном ва бе ҷамъоварии маълумоти шахсӣ/ҳассос гузаронида шудааст. Манбаъ мегӯяд, ки Research Committee онро аз тасдиқи расмии IRB озод дониста, waiver letter-и расмӣ додааст.

Ризоияти огоҳона: Аз ҳамаи иштирокчиён гирифта шудааст.

Дастрасии маълумот: Гуфта шудааст, ки маълумотро бо дархости асоснок аз муаллифи масъул гирифтан мумкин аст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон ягон робитаи молиявӣ ё шахсии маълумеро, ки метавонад ба таҳқиқот таъсир расонад, гузориш надодаанд.

Саҳмҳои муаллифон: Ashraf Mohamed Soliman; бозбинӣ ва таҳрир, визуализатсия, санҷиш, консептуализатсия, идоракунии лоиҳа, методология, таҳқиқот, таҳлили формалӣ ва дарёфти маблағ. Salman Al Rasheed; лоиҳаи аввал, манбаъҳо, методология, таҳқиқот, коркарди маълумот ва консептуализатсия.

Маҳдудияти асосии методологӣ: Пурсиш таъсири даркшудаи меъмориро чен мекунад; он ченаки самаранокии техникӣ ё экологӣ нест. Таҳқиқоти мавридӣ бошад бо се лоиҳаи мақсаднок интихобшуда маҳдуд аст.

Маҳдудияти эътимоднокӣ: Ҷанбаи тарҳрезӣ бо α = 0,561 аз 0,70 паст аст; чаҳор ҷанба бо ҳам робитаи баланд доранд.

Носозгории сана дар дохили манбаъ: дар бахши маҳдудиятҳо навишта шудааст, ки маълумоти мавридҳо соли 2022 ҷамъоварӣ шудаанд, дар ҳоле ки дар матни маврид ва шарҳҳои аксҳои саҳроӣ боздиди саҳроии соли 2026 нишон дода шудааст.

Санаи ҷадвал дар дохили манбаъ: гарчанде дар сатри манбаи Ҷадвали 6 “2016” навишта шудааст, омор ва ҷадвалҳои дигари таҳқиқот ҳамчун 2026 пешниҳод мешаванд.

Ёддошти намуна дар дохили манбаъ: басомадҳои категорияҳои синну сол ба 380 мерасанд, дар ҳоле ки намунаи умумӣ 384 аст.

Ёддошти холи 4,23: матни хулоса/ҷамъбаст ин арзишро бо sense of place мепайвандад, бахши муфассали натиҷаҳо бошад онро ба қаноатмандӣ аз рушди идомаёбандаи шаҳрӣ дар доираи Vision 2030 нисбат медиҳад.

Бозрасмкунии визуалӣ: Низоми “Vision 2030 → чаҳор ҷанбаи таҳлилии меъморӣ → чаҳор хусусияти устуворӣ”-и Расми 1-и манбаъ метавонад барои Verianla ба шакли схемаи техникии аз ҷиҳати семантикӣ баробар, вале аз ҷиҳати графикӣ аслӣ аз нав сохта шавад. Матритсаи устувории се маврид дар Ҷадвали 4 бо арзишҳои манбаъ барои бозрасмкунӣ мувофиқ аст.

Мутобиқати Verianla Live: Барои Live Architecture, Live Compare ва Live Data хеле мувофиқ аст. Симулятсияи параметрие, ки корбар дар он арзишҳои нави устувориро ҳисоб мекунад, берун аз усули манбаъ аст.