Transformativ bardoshlilik (transformative resilience) ushbu tadqiqotda shahar tizimining shunchaki o‘zgarishga chidashi yoki avvalgi holatiga qaytishi emas, balki jismoniy shakli, iqtisodiy asosi va funksional dasturini ongli hamda oldindan ko‘zlangan tarzda qayta tuzarkan, madaniy uzluksizligini saqlay olish qobiliyati sifatida taʼriflangan shaharsozlik va meʼmoriy baholash tushunchasidir. Ashraf Mohamed Soliman va Salman Al Rasheed Saudi Vision 2030 ning Ar-Riyod meʼmorchiligiga taʼsirini to‘rt o‘lchamda o‘rganadi: dizayn, amalga oshirish, funksional samaradorlik va ijtimoiy-madaniy integratsiya. Tadqiqot 384 kishi ishtirokidagi so‘rovni Historic Diriyah, Riyadh Sports Track va King Abdullah Financial District (KAFD) misollari tahlili bilan birlashtiradi. So‘rov o‘rtacha ko‘rsatkichlari 4,07–4,13 oralig‘ida umumiy ijobiy idrokni ko‘rsatsa, misollar tahlili hech bir loyiha bardoshlilikning barcha xususiyatlarida bir vaqtning o‘zida kuchli emasligini ko‘rsatadi. Tadqiqotning asosiy talqin cheklovi shundaki, so‘rov jismoniy meʼmoriy samaradorlikni emas, idrok, qabul va ijtimoiy legitimlikni o‘lchaydi.

Tadqiqotning nazariy hissasi shahar bardoshliligi adabiyotida ko‘pincha tavsifiy darajada qoladigan “transformativ bardoshlilik” tushunchasini meʼmoriy miqyosda kuzatiladigan ko‘rsatkichlarga aylantirishidir. Barqaror saqlanish mahalliy tipologiya, material va fazoviy tuzilmaning saqlanishi bilan; moslashuvchanlik funksional egiluvchanlik, ekologik samaradorlik va texnik xizmat ko‘rsatish salohiyati bilan; transformatsiyalanish qobiliyati yangi bino turlari, transport tizimlari va iqtisodiy funksiyalar bilan; madaniy uzluksizlik esa o‘zlik, ijtimoiy qabul va joy hissi bilan bog‘lanadi.

Uchta misol bir-birining muqobil versiyasi emas. Diriyah barqaror saqlanish va madaniy uzluksizlikda, Sports Track moslashuvchanlikda, KAFD esa transformatsiyalanish qobiliyatida eng kuchli misoldir. Bu tadqiqotning markaziy xulosasini tashkil etadi: shahar miqyosidagi transformativ bardoshlilik birgina loyiha barcha xususiyatlarni eng yuqori darajada amalga oshirishi orqali emas, balki turli loyihalarning kuchli va zaif tomonlarini portfel doirasida muvozanatlash orqali yuzaga kelishi mumkin.

So‘rov natijalari umuman ijobiy bo‘lsa-da, ochiq javoblar murakkabroq manzarani ko‘rsatadi. O‘zlik va autentiklik %32 bilan eng ko‘p tilga olingan muammo; dizayn va diversifikatsiya esa %44,2 bilan kelajak uchun eng ko‘p taklif qilingan yo‘nalishdir. Shu sababli umumiy qoniqish bilan meʼmoriy o‘zlikning kelajagiga doir xavotir bir paytda mavjud.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Tadqiqot Ar-Riyod jadal o‘zgarar ekan, ikki xil maqsadni bir vaqtning o‘zida qanday olib borishi mumkinligi haqidagi savoldan kelib chiqadi: global iqtisodiy va texnologik raqobatga ochiq yangi metropol yaratish va mahalliy meʼmoriy o‘zlikni yo‘qotmaslik.

Saudi Vision 2030 faqat iqtisodiy diversifikatsiya dasturi sifatida emas, balki qurilgan muhit, harakatchanlik, hayot sifati, madaniy meros va shahar o‘zligiga ham taʼsir qiluvchi keng qamrovli transformatsiya doirasi sifatida ko‘rib chiqiladi. Ar-Riyod bu transformatsiyaning eng ko‘zga ko‘ringan laboratoriyalaridan biridir.

Tadqiqotdagi adabiyot bo‘shlig‘i ikki darajada. Birinchi bo‘shliq Vision 2030 loyihalarining dizayn, amalga oshirish, funksiya va ijtimoiy-madaniy taʼsirlarini bir xil doirada empirik baholaydigan tadqiqotlar cheklanganidir. Ikkinchi va yanada asosiy bo‘shliq esa anʼanaviy bardoshlilik tushunchalari ko‘p jihatdan falokat, iqlim zarbasi yoki tashqi buzilishdan keyingi tiklanish asosida ishlab chiqilganidir.

Ar-Riyoddagi transformatsiya boshqacha. Manbadagi yondashuvda “buzuvchi taʼsir” tashqaridan kelgan istalmagan zarba emas; iqtisodiy diversifikatsiya, aholi bosimi, iqlim sharoiti va strategik rivojlanish maqsadlari tufayli ongli ravishda yuzaga keltirilgan o‘zgarishdir. Shu sababli tadqiqot “avvalgi holatga qaytish” o‘rniga “yangi shahar holatini yaratarkan o‘zlikni saqlash” masalasiga eʼtibor qaratadi.

Transformativ bardoshlilik ushbu tadqiqotda nimani anglatadi?

Transformativ bardoshlilik Ar-Riyod kabi tez va rejalashtirilgan o‘zgarishni boshdan kechirayotgan shaharda mavjud tuzilmani shunchaki saqlash emas; jismoniy shakl, iqtisodiy funksiya va shahar dasturini yangi rivojlanish yo‘nalishiga olib borish, shu bilan birga shahar aholisining shaharni “o‘z shahri” sifatida tanishiga imkon beruvchi madaniy uzluksizlikni uzmaslikdir.

Bardoshlilikning uch tarixiy yondashuvi

Manba bardoshlilik tafakkurini uch asosiy bosqichda tushuntiradi.

• Muhandislik bardoshliligi: tizim buzilishdan keyin yagona muvozanat holatiga qanchalik tez qaytishiga eʼtibor qaratadi.
• Ekologik bardoshlilik: tizim o‘zining asosiy tuzilishi va funksiyasini yo‘qotmasdan qanchalik buzilishni yuta olishini o‘rganadi.
• Evolyutsion/ijtimoiy-ekologik bardoshlilik: tizim zarur bo‘lganda eski rivojlanish yo‘lidan voz kechib, yangi tuzilma va faoliyat shaklini yaratishi mumkinligini qabul qiladi.

Tadqiqot uchinchi yondashuvni Ar-Riyod kontekstiga moslashtiradi. Bu yerda bardoshlilik passiv qarshilik emas, ongli qayta tuzilishdir.

Bardoshlilikning to‘rt xususiyati

To‘rt analitik meʼmoriy o‘lcham

Tadqiqot bardoshlilikni bevosita o‘lchashini daʼvo qilmaydi. Mavhum tushuncha kuzatish mumkin bo‘lgan to‘rt meʼmoriy qayd orqali baholanadi:

1. Dizayn: mahalliy meʼmoriy unsurlar, material, nisbat, vizual o‘zlik va anʼana-zamonaviylik muvozanati.
2. Amalga oshirish: qurilish texnikalari, texnik sifat, ekologik barqarorlik, materiallardan foydalanish va texnologiya integratsiyasi.
3. Funksional samaradorlik: bino yoki shahar loyihasining real foydalanuvchi ehtiyojlari, kirish imkoniyati va kundalik foydalanishga javob bera olishi.
4. Ijtimoiy-madaniy integratsiya: mahalliy madaniyatga hurmat, ijtimoiy qabul, mansublik, o‘zlik va joy hissi.

Bu to‘rt o‘lchamni tanlash “hamma narsani o‘lchaydigan nazorat ro‘yxati” yaratishni ko‘zlamaydi. Manba ularni strategik shahar tasavvuri qaysi bosqichda muvaffaqiyatsizlikka uchrashi mumkinligini ajratib beruvchi failure-mode structure sifatida belgilaydi: loyiha yaxshi loyihalanib, yomon qurilishi mumkin; yaxshi qurilib, yomon foydalanilishi mumkin; yaxshi foydalanilsa ham, madaniy jihatdan begona bo‘lib qolishi mumkin.

LEED, BREEAM yoki klassik post-occupancy evaluation-dan farqi

Manbaga ko‘ra, mavjud baholash tizimlari turli savollarga javob beradi. LEED va BREEAM asosan texnik va ekologik samaradorlikni; Historic Urban Landscape kabi yondashuvlar tarixiy va madaniy qatlamlarni; post-occupancy evaluation esa foydalanuvchi tajribasini baholaydi.

Ushbu tadqiqot taklif qilgan doira loyiha miqyosida meʼmoriy o‘ziga xoslikni saqlagan holda madaniy uzluksizlikni ekologik samaradorlik kabi qonuniy samaradorlik mezoni sifatida ko‘rib chiqishga intiladi.

Tadqiqot savollari

1. Saudi Vision 2030 Ar-Riyoddagi meʼmoriy dizayn xususiyatlariga qanday taʼsir qilmoqda?
2. Vision 2030 loyihalarining amalga oshirish amaliyotlari barqarorlik va qurilish sifatini qanday aks ettiradi?
3. Loyihalar foydalanuvchilarning funksional ehtiyojlarini qay darajada qondiradi?
4. Loyihalarning ijtimoiy-madaniy o‘zlik va joy hissiga taʼsiri qanday baholanadi?
5. Bu baholashlar sotsiodemografik guruhlarga qarab o‘zgaradimi?
6. Loyihalar barqaror saqlanish, moslashuvchanlik, transformatsiyalanish qobiliyati va madaniy uzluksizlik xususiyatlarini qay darajada namoyon etadi?

So‘rov meʼmoriy samaradorlikni o‘lchaydimi yoki odamlar idrokini?

So‘rov jismoniy yoki texnik meʼmoriy samaradorlikni o‘lchamaydi; odamlar Vision 2030 loyihalarini qanday baholashi, yaʼni ijtimoiy qabul, idrok etilgan muvaffaqiyat, o‘zlik va joy hissini o‘lchaydi. Energiya sarfi, issiqlik samaradorligi, material autentikligi yoki haqiqiy qurilish sifati kabi daʼvolar faqat misollar tadqiqotidagi dala va hujjat dalillaridan chiqarilishi mumkin.

Ikki alohida dalil oqimi

Tadqiqotning metodologik jihatdan eng kuchli tomonlaridan biri ikki dalil oqimini alohida tutishidir.

So‘rov oqimi: loyihalar jamiyat va mutaxassislar tomonidan qanday idrok etilishini o‘lchaydi.

Misol tadqiqoti oqimi: loyiha hujjatlari, sertifikatlash maʼlumotlari, dala kuzatuvlari, meʼmoriy xususiyatlar va texnik manbalar orqali jismoniy natijani baholaydi.

Masalan, ishtirokchining “loyiha barqaror” deyishi haqiqiy energiya sarfi pastligini isbotlamaydi. Xuddi shuningdek, sertifikatga ega bo‘lish ham o‘z-o‘zidan mahalliy madaniy uzluksizlik yuqori ekanini isbotlamaydi.

Bu farq nega muhim?

Manbada so‘rovning barcha to‘rt o‘lchamida ancha yuqori va bir-biriga yaqin o‘rtacha ko‘rsatkichlar mavjud. Bunday taqsimot haqiqiy umumiy qoniqishni aks ettirishi mumkin; biroq milliy miqyosda ko‘zga ko‘ringan dastur haqidagi so‘rovda ijtimoiy maʼqullash, rozilikka moyillik yoki loyihaga oldindan qiziqish ham ballarga taʼsir qilishi mumkin.

Shu sababli so‘rov natijalarini “Ar-Riyod meʼmorchiligi obyektiv ravishda 4,13/5 samaradorlik ko‘rsatmoqda” deb o‘qish mumkin emas.

Birinchi misol: Historic Diriyah

Historic Diriyah tadqiqotda asosan barqaror saqlanish va madaniy uzluksizlik strategiyasi sifatida talqin qilinadi.

Manba anʼanaviy Najdi meʼmorchiligini shunchaki fasad motivi sifatida emas, balki zich va soyali ko‘cha to‘qimasi, hovli tashkiloti, qalin tuproq devorlar, cheklangan bino balandligi, xom g‘isht/adobe materiallari va anʼanaviy qurilish usullari orqali ko‘rib chiqadi.

Zamonaviy infratuzilma, Building Information Modelling, passiv sovitish va zamonaviy xizmatlar tarixiy to‘qimaga integratsiya qilinadi.

Diriyahning kuchli tomoni

O‘zlik material, fazoviy tashkilot, ko‘cha to‘qimasi va qurilish texnikasining o‘ziga joylashtirilgan. Bardoshlilik matritsasida barqaror saqlanish 5/5 va madaniy uzluksizlik 5/5.

Diriyahning asosiy ziddiyatlari

• Saqlash bilan qayta qurish o‘rtasidagi autentiklik muammosi.
• Madaniy meros bilan hashamatli turizm mahsuloti o‘rtasidagi ziddiyat.
• Tuproq inshootlarning uzoq muddatli texnik xizmatini davom ettira oladigan usta/ishchi kuchi salohiyati.
• Yong‘in xavfsizligi, kirish imkoniyati va mexanik tizimlarning anʼanaviy qalin devorli to‘qimaga integratsiyasi.

Manba nuqtayi nazaridan muhim saboq shundaki, mahalliy meʼmorchilikni jonlantirish faqat dizayn emas, balki uzoq muddatli ko‘nikma va texnik xizmat tizimi masalasidir.

Ikkinchi misol: Riyadh Sports Track

Sports Track tadqiqotda asosan moslashuvchanlik strategiyasi sifatida baholanadi.

Loyiha taxminan 135 km uzunlikdagi chiziqli shahar infratuzilmasi sifatida taʼriflanadi; piyoda va velosiped harakatchanligi, rekreatsiya, sport, ijtimoiy o‘zaro taʼsir, yashil maydon va turli dasturlarni bir yo‘lak ichida birlashtiradi.

Sports Trackning kuchli tomoni

Chiziqli tuzilma kengaytirilishi mumkin; ayni yo‘lak turli shahar hududlariga xizmat ko‘rsatishi va rekreatsiya, harakatchanlik hamda ijtimoiy foydalanish o‘rtasida dasturiy egiluvchanlik yaratishi mumkin. Bardoshlilik matritsasida moslashuvchanlik 5/5.

Sports Trackning asosiy ziddiyatlari

• Ar-Riyodning nihoyatda issiq davrlarida kunduzgi ochiq makondan foydalanish jiddiy cheklanishi mumkin.
• Ko‘p ko‘kalamzorlashtirilgan yo‘lakning sug‘orish suvi manbai ekologik samaradorlik nuqtayi nazaridan muhim, ammo tadqiqotda to‘liq ochilmagan o‘zgaruvchidir.
• Chiziqli parkning haqiqiy tarmoq qiymati u kesib o‘tadigan katta yo‘llardan xavfsiz o‘tish mumkinligiga bog‘liq.
• Yangi shahar qulayliklari atrofdagi yer qiymatini oshirib, uzoq muddatda kirish imkoniyatini kamaytirishi xavfi bor.

Uchinchi misol: King Abdullah Financial District

KAFD tadqiqotda eng kuchli transformatsiyalanish qobiliyati misolidir. Yuqori zichlik, vertikal aralash foydalanish, ichki transport tizimi, yuqori texnologiyali infratuzilma va global moliya funksiyasi Ar-Riyodda tarixan mavjud bo‘lmagan yangi shahar tipologiyasini yaratadi.

Hudud taxminan 1,6 million m² maydonda taxminan 95 minorani o‘z ichiga olgan yuqori zichlikdagi moliyaviy tuman sifatida taʼriflanadi.

KAFDning kuchli tomoni

Yangi iqtisodiy funksiya, yangi shahar zichligi, yangi transport infratuzilmasi va yuqori texnologiyaga asoslangan shahar modelini taqdim etgani uchun transformatsiyalanish qobiliyati bali 5/5.

KAFDning asosiy ziddiyatlari

• Loyihani topshirishning uzoq muddati katta miqyosdagi transformatsiyaning vaqt xarajatini ko‘rsatadi.
• Ekologik sertifikatlash bilan cho‘l iqlimiga xos passiv meʼmoriy mantiq har doim bir narsani anglatmasligi mumkin.
• Keng shisha fasadlar sertifikatlangan tizimlarga ega bo‘lsa ham, sovitish yuklamasi jihatidan mahalliy massa-devor/ochilish yondashuvidan boshqa iqlimiy mantiqqa ega.
• Madaniy ishoralar asosan naqsh, nisbat va material tusi darajasida; mahalliy fazoviy tashkilot esa cheklanganroq.
• Ichki piyoda tarmog‘i kuchli bo‘lsa-da, atrofdagi shahar to‘qimasi bilan bog‘lanish zaifroq.

Uch loyiha bir xil turdagi bardoshlilikni ifodalaydimi?

Yo‘q. Manbaning misollararo sintezi Diriyah, Sports Track va KAFDni bir xil muvaffaqiyatning pastdan yuqoriga uch darajasi sifatida emas, balki turli bardoshlilik xususiyatlarini maksimal qiluvchi va ayrim boshqa xususiyatlardan voz kechuvchi uchta tarkibiy strategiya sifatida talqin qiladi.

Bu jadval muhim dizayn tamoyilini ko‘rsatadi: barcha bardoshlilik xususiyatlarini maksimal qiladigan yagona meʼmoriy loyiha modeli bo‘lmasligi mumkin.

Diriyah eski to‘qima va o‘zlikni kuchli saqlagan holda dasturiy o‘zgarish maydoni cheklanganroq. KAFD yangi iqtisodiy va fazoviy tuzilmalarni yaratgan holda madaniy uzluksizlik zaifroq. Sports Track esa ijtimoiy va funksional moslashuvchanlikni kuchli oshirgan holda tarixiy barqaror saqlanish va asosiy iqtisodiy transformatsiya jihatidan cheklanganroq.

Portfel darajasidagi bardoshlilik

Tadqiqotning markaziy nazariy xulosasi shuki, shaharning turli loyihalardan iborat portfeli alohida loyihalarning bo‘shliqlarini qisman muvozanatlashtirishi mumkin.

Bu qarash boshqaruv nuqtayi nazaridan ham natija tug‘diradi: loyihalar faqat o‘z sertifikatlari yoki o‘z loyiha chegaralari ichida baholansa, shahar miqyosidagi umumiy o‘zlik, kirish, iqlim va funksiya muvozanati eʼtibordan chetda qolishi mumkin.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot ikki bir-birini to‘ldiruvchi usuldan foydalangan aralash tavsifiy-analitik dizaynni qo‘llaydi:

1. Uch meʼmoriy/shahar loyihasi bo‘yicha misol tahlili.
2. Ar-Riyodda yashaydigan va Vision 2030 loyihalaridan xabardor 384 kishi bilan tuzilgan so‘rov.

Misol tadqiqoti usuli

Uch loyiha strategik maqsadli tarzda tanlangan:

Har bir misol quyidagi savollar bilan baholangan:

• Bardoshlilik uchun qaysi meʼmoriy strategiyalar qo‘llangan?
• Qaysi o‘lchanadigan ko‘rsatkichlar transformatsiyani qo‘llab-quvvatlaydi?
• Qanday murosalar va yechilmagan ziddiyatlar mavjud?
• Qaysi saboqlar boshqa kontekstlarda sinab ko‘rilishi mumkin?

So‘rov namunasi

384 kishilik namuna %95 ishonch darajasi ko‘zlanib aniqlangan va oltita demografik o‘zgaruvchi bo‘yicha qatlamli tanlama yondashuvi qo‘llangan.

Manba ichidagi namuna qaydi: yosh toifalarida manba 52, 142, 108, 44 va 34 kishini bildiradi. Bu qiymatlar yig‘indisi 380; 384 kishilik umumiy namuna bilan o‘rtadagi to‘rt kishilik farq manbada izohlanmagan.

So‘rov vositasi

So‘rov 19 yopiq savoldan iborat:

• Dizayn: 4 band.
• Amalga oshirish: 5 band.
• Funksional samaradorlik: 5 band.
• Ijtimoiy-madaniy integratsiya: 5 band.

Javoblar 1 = Mutlaqo Qo‘shilmayman dan 5 = Mutlaqo Qo‘shilaman gacha bo‘lgan besh balli Likert shkalasi bilan olingan. Bundan tashqari, mavjud muammolar va kelajak takliflarini to‘plash uchun ikkita ochiq savol berilgan.

Ishonchlilik

Dizayn o‘lchamining α = 0,561 qiymati anʼanaviy 0,70 chegarasidan past. Manba buni dizayn shkalasi anʼanaviy unsurlar, vizual o‘zlik, nisbat tizimlari va zamonaviylik/autentiklik muvozanati kabi geterogen mazmunlarni bir o‘qda birlashtirishi bilan bog‘laydi.

Faktor tahlili va o‘lchash yetarliligi

Kaiser–Meyer–Olkin qiymati:

\[ KMO=0{,}899 \]

Bartlett sferiklik testi:

\[ \chi^2(171)=2133{,}2,\qquad p<0{,}001 \]

deb xabar qilingan.

Principal axis factoring va promax rotation natijasida xos qiymati 1 dan katta to‘rtta faktor olingan:

\[ 6{,}26;\ 1{,}30;\ 1{,}19;\ 1{,}08 \]

Bu to‘rtta faktor boshlang‘ich dispersiyaning jami %51,8 ini tushuntiradi. Birinchi faktorning o‘zi %32,9 ulushga ega.

Shunga qaramay, bandlarning ko‘pchiligi bir nechta faktorda sezilarli yuklamalarni ko‘rsatgan va to‘rt o‘lcham o‘rtasida 0,44–0,73 darajasida korrelyatsiya topilgan. Shu sababli tadqiqotning o‘z talqiniga ko‘ra to‘rt o‘lcham mutlaqo mustaqil psixometrik tuzilmalar emas.

To‘rt o‘lcham bo‘yicha so‘rov natijalari

Manba Jadval 9 ayni o‘lchamlarning kompozit shkala standart og‘ishlarini mos ravishda 0,48, 0,50, 0,52 va 0,48 sifatida beradi. Ikki jadvaldagi farqli SS qiymatlarining hisoblash farqi aniq izohlanmagani sababli ular bitta tuzatilgan standart og‘ish to‘plamiga aylantirilmasligi kerak.

Ajralib turuvchi so‘rov bandlari

• Dizayn o‘lchamida Najdi meʼmoriy nisbatlariga muvofiqlik: 4,15.
• Amalga oshirishda idrok etilgan qurilish sifati va texnik xususiyatlar: 4,16.
• Ekologik barqarorlik: 4,12.
• Funksional o‘lchamda keksalar va nogironlar ham kiradigan turli guruhlar uchun inklyuziv dizayn: 4,17.
• Manbaning natijalar bo‘limida Vision 2030 doirasidagi Ar-Riyodning davom etayotgan rivojlanishidan qoniqish: 4,23.

Manba ichidagi ifoda qaydi: annotatsiya va xulosalarning ayrim qismlari 4,23 qiymatini “sense of place” bilan bog‘laydi. Batafsil so‘rov natijalari esa 4,23 ni davom etayotgan shahar transformatsiyasidan qoniqish bandiga bog‘laydi.

Demografik farqlar statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lsa ham, amalda qanchalik katta?

Manbada yosh, mutaxassislik, yashash davomiyligi, fuqarolik, taʼlim va jins bo‘yicha statistik farqlar topilgan; biroq qisman eta-kvadrat qiymatlari asosan kichik taʼsir darajasida. Shu sababli asosiy manzara demografik guruhlar o‘rtasidagi keskin qutblanish emas, umumiy ijobiy baholash ichidagi cheklangan farqlanishdir.

Manbada qo‘llangan taʼsir kattaligi chegaralari 0,01 kichik, 0,06 o‘rta va 0,14 katta taʼsirdir. Yosh o‘zgaruvchisida 19 bandning faqat ikkitasi o‘rta taʼsir darajasiga yetadi, hech biri katta taʼsir darajasiga yetmaydi.

Yo‘nalish jihatidan demografik naqsh

Manbaning Jadval 6 xulosasiga ko‘ra:

• Kattaroq yosh guruhlari tanlangan bandlarda yuqoriroq baho beradi.
• Meʼmorchilik/shaharsozlik mutaxassislari yuqoriroq ball berishga moyil.
• Ar-Riyodda uzoqroq yashaganlar yuqoriroq baho beradi.
• Saudiya fuqarosi bo‘lmagan ishtirokchilar tanlangan bandlarda Saudiya fuqarolaridan yuqoriroq ball beradi.
• Oliy o‘quv yurtidan keyingi maʼlumotga ega ishtirokchilar tanlangan bandlarda yuqoriroq ball beradi.
• Jins eng kam farqlovchi o‘zgaruvchidir.

Manba ichidagi jadval qaydi: Jadval 6 ostida “Source: Author's own, based on statistical analysis results, 2016” deb yozilgan. Tadqiqot 2026 yilga tegishli bo‘lishi va boshqa statistik jadvallar 2026 deb belgilanishi sababli bu qator manba ichida izohlanmagan sana nomuvofiqligidir.

Ochiq javoblar: muammolar

Muammolar haqidagi ochiq savolga 50 ishtirokchi javob bergan.

Ochiq javoblar: takliflar

Kelajak haqidagi taklif savoliga 43 ishtirokchi javob bergan.

Bu javoblarning demografik o‘zgaruvchilar bilan kesishgan jadvallarida xi-kvadrat testlari \(\alpha=0,05\) darajasida ahamiyatli topilmagan. Manba talqiniga ko‘ra, o‘zlik, infratuzilma va dizayn xilma-xilligi haqidagi xavotirlar faqat muayyan bitta demografik guruh muammosi emas.

Ijtimoiy-madaniy baholashni qaysi o‘lchamlar bashorat qiladi?

Manba ijtimoiy-madaniy kompozit ballni dizayn, amalga oshirish va funksional samaradorlik ballari bilan ko‘p omilli regressiya modeliga kiritgan:

\[ R^2=0{,}576,\qquad R^2_{adj}=0{,}573 \]

\[ F(3,380)=171{,}97,\qquad p<0{,}001 \]

Barcha VIF qiymatlari ≤ 2,63.

Manbaning ehtiyotkor talqiniga ko‘ra, kundalik foydalanishda yaxshiroq ishlaydigan shahar muhitlari ijtimoiy-madaniy bog‘lanish bilan faqat vizual dizaynga qaraganda kuchliroq aloqani ko‘rsatadi. Biroq to‘rt o‘lcham yuqori darajada umumiy dispersiyani bo‘lishgani sababli bu koeffitsiyentlarni mutlaqo mustaqil tarkibiy sabablar sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

So‘rov va misol dalillari birgalikda bergan xabar

So‘rov to‘rt o‘lchamda umumiy yuqori baho bersa, misol tadqiqotlari muhim murosalarni ko‘rsatadi. Bu ko‘rinadigan ziddiyat tadqiqotning zaifligi emas, ikki dalil oqimi turli savollarga javob berishining natijasidir.

Ishtirokchilar Vision 2030 transformatsiyasini umuman ijobiy idrok etar ekan, ayni paytda meʼmoriy o‘zlik va autentiklikni eng muhim muammo sifatida ko‘rsatadi. KAFD kabi global-zamonaviy loyihalar yuqori texnologiya va transformatsiya salohiyatini taqdim etsa-da, Diriyah kabi kuchli fazoviy madaniy uzluksizlikni yaratmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• 384 ishtirokchi Vision 2030 ning Ar-Riyod meʼmorchiligiga taʼsirini so‘rovning to‘rt o‘lchamida umuman yuqori baholagan.
• To‘rt o‘lcham o‘rtachalari 4,07–4,13 oralig‘ida.
• Yosh demografik o‘zgaruvchilar orasida eng ko‘p ahamiyatli farq keltirib chiqaradigan o‘zgaruvchi; biroq taʼsir kattaliklarining ko‘pi kichik.
• O‘zlik va autentiklik ochiq javoblarda eng ko‘p bildirilgan muammo.
• Dizayn xilma-xilligi kelajak uchun eng ko‘p taklif qilingan yo‘nalish.
• Diriyah barqaror saqlanish va madaniy uzluksizlik, Sports Track moslashuvchanlik, KAFD esa transformatsiyalanish qobiliyati jihatidan eng kuchli misol sifatida baholangan.
• Uch loyiha bir-birini qisman to‘ldiruvchi turli bardoshlilik strategiyalarini yaratadi.
• Funksional samaradorlik ijtimoiy-madaniy kompozit ballning eng kuchli regressiya bashoratchisidir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• So‘rov natijalari haqiqiy energiya sarfi pastligini isbotlamaydi.
• Ishtirokchilar qoniqishi qurilish sifatining mustaqil texnik o‘lchovi emas.
• Vision 2030 meʼmoriy o‘zgarishlarning yagona sabab manbai ekanini eksperimental tarzda isbotlamaydi.
• Uch misol Ar-Riyoddagi barcha loyihalarni ifodalovchi tasodifiy namuna emas; ular maqsadli tanlangan.
• Ar-Riyod natijalarini barcha Saudiya shaharlariga avtomatik umumlashtirib bo‘lmaydi.
• KAFDning sertifikatlanganligi o‘z-o‘zidan uning mahalliy iqlimga ko‘ra eng kam energiya sarfiga ega ekanini isbotlamaydi.
• Diriyahdagi anʼanaviy shaklning saqlanishi qayta qurilgan barcha to‘qimaning moddiy autentikligini avtomatik isbotlamaydi.
• Sports Trackning rejalashtirilgan uzunligi yoki ko‘kalamzorlashtirilishi haqiqiy kundalik foydalanish, modal shift yoki suv barqarorligi bilan bir narsa emas.

Asosiy cheklovlar

1. Geografik chegara: empirik tadqiqot Ar-Riyod bilan cheklangan.
2. Vaqt chegarasi: manba misol maʼlumotlari 2022 yilda to‘planganini yozgan holda dala fotosuratlarini 2026 deb belgilaydi; bu sana farqi manbada izohlanmagan.
3. Kesimiy so‘rov: idroklar bir vaqt nuqtasida o‘lchangan.
4. Idrok–samaradorlik farqi: so‘rov energiya, termal qulaylik, qurilish sifati, material autentikligi yoki haqiqiy foydalanish samaradorligini bevosita o‘lchamaydi.
5. Ijtimoiy maʼqullash xavfi: milliy miqyosda ko‘zga ko‘rinadigan dastur haqidagi o‘zini o‘zi hisobot qiluvchi so‘rov ijobiy javob berish moyilligidan taʼsirlanishi mumkin.
6. O‘lchash modeli: dizayn quyi shkalasining α qiymati 0,561 va to‘rt o‘lcham yuqori korrelyatsiyani ko‘rsatadi.

Umumlashtirish chegarasi

Manba xulosalarini Ar-Riyod miqyosida saqlaydi. Mualliflar framework boshqa joylarda sinab ko‘rilishi mumkinligini taʼkidlar ekan, xulosalar aynan shu tarzda ko‘chishini daʼvo qilmaydi.

AlUla kabi merosga yo‘naltirilgan joylarda ayrim o‘zlik va saqlash savollari o‘xshash bo‘lishi mumkin; Jeddahning qirg‘oq iqlimi va farqli Hijazi meʼmoriy merosi esa boshqa o‘zlik boshlang‘ich nuqtasini yaratadi.

NEOM va Qiddiya kabi greenfield yoki near-greenfield kontekstlarga xulosalarni bevosita ko‘chirish manba tomonidan ayniqsa zaif deb hisoblanadi; chunki mavjud shakllangan shahar xotirasi va “avvalgi shahar holati” bo‘lmaganda barqaror saqlanish va madaniy uzluksizlik boshqa tadqiqot dizaynini talab qiladi.

Siyosat va dizayn nuqtayi nazaridan manbada chiqarilgan asosiy saboqlar

Tadqiqot mahalliy meʼmoriy o‘zlikni zamonaviy loyihalarga shunchaki dekorativ motiv sifatida emas, balki fazoviy tashkilot, material, miqyos va kundalik foydalanish orqali integratsiya qilishni tavsiya etadi.

Jamoatchilik ishtiroki amalga oshirishdan keyin o‘lchanadigan qoniqish darajasidan tashqariga chiqishi; dizayn jarayonida uzluksiz qayta aloqa mexanizmlari o‘rnatilishi kerak.

Ekologik sertifikatlash faqat hujjatlarga muvofiqlik sifatida emas, balki haqiqiy iqlim samaradorligi, suv manbai, soyalanish, energiya sarfi va shahar to‘qimasi bilan bog‘lanish kabi mahalliy samaradorlik o‘zgaruvchilari bilan birga baholanishi kerak.

Portfel darajasidagi boshqaruv alohida “muvaffaqiyatli” loyihalar yig‘indisi avtomatik ravishda bardoshli shahar yaratadi degan taxminning oldini olishi kerak.

Kelajakdagi tadqiqotlar

Manba ko‘p shaharli taqqoslashlar, meʼmorlar va qaror qabul qiluvchilar bilan chuqur suhbatlar, uzunlamasına idrok tadqiqotlari, avlodlar farqini batafsil o‘rganish, post-occupancy evaluation va meros/turizm iqtisodiyoti tahlillarini taklif qiladi.

Ayniqsa taklif qilingan to‘rt o‘lchamli transformativ bardoshlilik doirasi turli iqlim, madaniyat va urbanizatsiya sharoitlarida qayta sinovdan o‘tkazilishi kerak.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Strategic Visions and Transformative Resilience: Architectural Design, Implementation, and Functional and Socio-Cultural Outcomes of Saudi Vision 2030 in Riyadh, Saudi Arabia

Mualliflar: Ashraf Mohamed Soliman; Salman Al Rasheed

Masʼul muallif: Ashraf Mohamed Soliman

Muassasa 1: Department of Architectural Engineering, College of Engineering and Design, Kingdom University, Riffa, Bahrain

Muassasa 2: Department of Architectural Engineering, Faculty of Engineering, Minia University, Minia, Egypt

Jurnal: Architecture

Nashriyot: MDPI

Nashr turi: Taqrizdan o‘tgan ochiq kirishli tadqiqot maqolasi

Bibliografik yozuv: Architecture, 2026, 6(3), 158

DOI: 10.3390/architecture6030158

Topshirilgan: 10 iyun 2026

Qayta ko‘rib chiqilgan: 3 sentyabr 2026

Qabul qilingan: 4 sentyabr 2026

Nashr qilingan: 7 sentyabr 2026

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tadqiqot dizayni: Aralash tavsifiy-analitik usul; maqsadli tanlangan uch misol tadqiqoti + 384 ishtirokchili kesimiy so‘rov.

Annotatsiya bo‘limidagi javob darajasi: %93,7.

Misol tadqiqotlari: Historic Diriyah, Riyadh Sports Track va King Abdullah Financial District.

So‘rov: 19 Likert bandi; dizayn, amalga oshirish, funksional samaradorlik va ijtimoiy-madaniy integratsiya o‘lchamlari; ikkita ochiq savol.

Statistika: tavsifiy statistika, mustaqil namuna t-testlari, bir yo‘nalishli ANOVA, Scheffé/Tukey post-hoc tahlillari, xi-kvadrat, qisman eta-kvadrat taʼsir kattaligi, KMO, Bartlett sferiklik testi, principal axis factoring, promax rotation, tuzatilgan band-umumiy korrelyatsiya va ko‘p omilli regressiya.

Dasturiy taʼminot: IBM SPSS Statistics 25.

Moliyalashtirish: Kingdom University, Bahrain; tadqiqot granti KU-SRU-2025-2026-01.

Etika: So‘rov ixtiyoriy, anonim va shaxsiy/sezgir maʼlumotlar yig‘masdan o‘tkazilgan. Manba Research Committee tomonidan formal IRB tasdig‘idan ozod qilinganini va rasmiy waiver letter taqdim etilganini bildiradi.

Axborotli rozilik: Barcha ishtirokchilardan olingan.

Maʼlumotlar mavjudligi: Maʼlumotlarni asosli so‘rov bo‘yicha masʼul muallifdan olish mumkinligi bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar tadqiqotga taʼsir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan maʼlum moliyaviy yoki shaxsiy manfaat munosabatlari haqida xabar bermagan.

Muallif hissalari: Ashraf Mohamed Soliman; ko‘rib chiqish va tahrirlash, vizualizatsiya, tasdiqlash, konseptuallashtirish, loyiha boshqaruvi, metodologiya, tadqiqot, formal tahlil va mablag‘ jalb qilish. Salman Al Rasheed; dastlabki qo‘lyozma, resurslar, metodologiya, tadqiqot, maʼlumotlarni qayta ishlash va konseptuallashtirish.

Asosiy metodologik cheklov: So‘rov idrok etilgan meʼmoriy taʼsirni o‘lchaydi; bu texnik yoki ekologik samaradorlik o‘lchovi emas. Misol tadqiqotlari esa maqsadli tanlangan uch loyiha bilan cheklangan.

Ishonchlilik cheklovi: Dizayn o‘lchami α = 0,561 bilan 0,70 dan past; to‘rt o‘lcham bir-biri bilan yuqori darajada bog‘liq.

Manba ichidagi sana nomuvofiqligi: cheklovlar bo‘limida misol maʼlumotlari 2022 yilda to‘plangani yozilgan, misol matni va dala fotosurati izohlarida esa 2026 yilgi dala tashrifi ko‘rsatilgan.

Manba ichidagi jadval sanasi: Jadval 6 manba qatorida “2016” deb yozilgan bo‘lsa-da, tadqiqot statistikasi va boshqa jadvallar 2026 sifatida taqdim etiladi.

Manba ichidagi namuna qaydi: yosh toifasi chastotalari 380 ga yetadi, umumiy namuna esa 384.

4,23 ball qaydi: annotatsiya/xulosa matni bu qiymatni sense of place bilan, batafsil natijalar bo‘limi esa Vision 2030 doirasidagi davom etayotgan shahar rivojlanishidan qoniqish bilan bog‘laydi.

Vizual qayta chizish: Manba 1-rasmidagi “Vision 2030 → to‘rt analitik meʼmoriy o‘lcham → to‘rt bardoshlilik xususiyati” tizimi Verianla uchun semantik jihatdan ekvivalent, ammo grafik jihatdan original texnik sxema sifatida qayta qurilishi mumkin. Jadval 4 dagi uch-misol bardoshlilik matritsasi manba qiymatlari bilan qayta chizishga mos.

Verianla Live mosligi: Live Architecture, Live Compare va Live Data uchun yuqori darajada mos. Foydalanuvchi yangi bardoshlilik qiymatlarini hisoblaydigan parametrik simulyatsiya manba usulidan tashqarida.