Ustahimilivu wa mabadiliko (transformative resilience) katika utafiti huu ni dhana ya tathmini ya miji na usanifu inayomaanisha uwezo wa mfumo wa mji si tu kustahimili mabadiliko au kurudi hali ya awali, bali kuunda upya kwa makusudi na kwa kutazamia umbo lake la kimwili, msingi wa kiuchumi na programu ya kiutendaji huku ukihifadhi mwendelezo wa kitamaduni. Ashraf Mohamed Soliman na Salman Al Rasheed wanachunguza athari za Saudi Vision 2030 kwa usanifu wa Riyadh katika vipengele vinne: usanifu, utekelezaji, utendaji wa kimatumizi na ujumuishaji wa kijamii-kitamaduni. Utafiti unaunganisha dodoso la watu 384 na uchanganuzi wa visa vya Historic Diriyah, Riyadh Sports Track na King Abdullah Financial District (KAFD). Wastani wa dodoso wa 4,07–4,13 unaonyesha mtazamo chanya kwa ujumla, huku uchanganuzi wa visa ukionyesha kwamba hakuna mradi wenye nguvu kwa wakati mmoja katika sifa zote za ustahimilivu. Kikomo kikuu cha tafsiri ya utafiti ni kwamba dodoso halipimi utendaji halisi wa usanifu wa kimwili, bali mtazamo, kukubalika na uhalali wa kijamii.

Mchango wa kinadharia wa utafiti ni kugeuza dhana ya “ustahimilivu wa mabadiliko”, ambayo mara nyingi hubaki ya kimaelezo katika fasihi ya ustahimilivu wa miji, kuwa viashiria vinavyoweza kuonekana katika kiwango cha usanifu. Udumifu unahusishwa na kuhifadhi tipolojia ya mahali, nyenzo na mpangilio wa anga; uwezo wa kuzoea unahusishwa na unyumbufu wa kiutendaji, utendaji wa kimazingira na uwezo wa matengenezo; uwezo wa kubadilika kimuundo unahusishwa na aina mpya za majengo, mifumo ya usafiri na kazi za kiuchumi; na mwendelezo wa kitamaduni unahusishwa na utambulisho, kukubalika kijamii na hisia ya mahali.

Visa vitatu si matoleo mbadala ya jambo moja. Diriyah ndiyo yenye nguvu zaidi katika udumifu na mwendelezo wa kitamaduni, Sports Track katika uwezo wa kuzoea, na KAFD katika uwezo wa kubadilika kimuundo. Hili ndilo hitimisho kuu la utafiti: katika kiwango cha mji, ustahimilivu wa mabadiliko unaweza kujitokeza si kwa mradi mmoja kufikia kiwango cha juu katika sifa zote, bali kwa kusawazisha nguvu na udhaifu wa miradi tofauti ndani ya jalada la miradi.

Ingawa matokeo ya dodoso ni chanya kwa ujumla, majibu ya wazi yanaonyesha picha tata zaidi. Utambulisho na uhalisi ni tatizo lililotajwa mara nyingi zaidi kwa %32; usanifu na utofautishaji ndio mwelekeo wa baadaye uliopendekezwa mara nyingi zaidi kwa %44,2. Kwa hiyo, kuridhika kwa jumla na wasiwasi kuhusu mustakabali wa utambulisho wa usanifu vinakuwepo kwa wakati mmoja.

Tatizo kuu la utafiti

Utafiti unaanzia katika swali la jinsi Riyadh, inapobadilika kwa kasi, inavyoweza kubeba malengo mawili tofauti kwa wakati mmoja: kujenga jiji kuu jipya lililo wazi kwa ushindani wa kimataifa wa kiuchumi na kiteknolojia, na kutopoteza utambulisho wa usanifu wa mahali.

Saudi Vision 2030 haitazamwi tu kama programu ya utofautishaji wa uchumi, bali kama mfumo mpana wa mabadiliko unaoathiri mazingira yaliyojengwa, uhamaji, ubora wa maisha, urithi wa kitamaduni na utambulisho wa mji. Riyadh ni mojawapo ya maabara zinazoonekana zaidi za mabadiliko haya.

Pengo la fasihi katika utafiti lina ngazi mbili. Pengo la kwanza ni uchache wa tafiti zinazotathmini kwa njia ya kimaempiria athari za usanifu, utekelezaji, matumizi na kijamii-kitamaduni za miradi ya Vision 2030 ndani ya mfumo mmoja. Pengo la pili na la msingi zaidi ni kwamba dhana za jadi za ustahimilivu zimeendelezwa kwa kiasi kikubwa kwa kuzingatia urejeshaji baada ya janga, mshtuko wa hali ya hewa au usumbufu wa nje.

Mabadiliko ya Riyadh ni tofauti. Katika mtazamo wa chanzo, “athari ya kuvuruga” si mshtuko usiotakiwa unaotoka nje; ni mabadiliko yanayozalishwa kwa makusudi kutokana na utofautishaji wa uchumi, shinikizo la idadi ya watu, hali za hewa na malengo ya kimkakati ya maendeleo. Kwa hiyo utafiti unazingatia swali la “kuhifadhi utambulisho wakati wa kuzalisha hali mpya ya mji” badala ya “kurudi katika hali ya zamani”.

Ustahimilivu wa mabadiliko unamaanisha nini katika utafiti huu?

Ustahimilivu wa mabadiliko katika mji kama Riyadh unaopitia mabadiliko ya haraka na yaliyopangwa si kuhifadhi tu muundo uliopo; ni uwezo wa kupeleka umbo la kimwili, kazi ya kiuchumi na programu ya mji katika mwelekeo mpya wa maendeleo, huku bila kukatiza mwendelezo wa kitamaduni unaowezesha wakazi kuutambua mji kama “mji wao”.

Mitazamo mitatu ya kihistoria ya ustahimilivu

Chanzo kinaeleza fikra ya ustahimilivu katika hatua kuu tatu.

• Ustahimilivu wa kihandisi: huzingatia kasi ambayo mfumo hurudi katika hali moja ya usawa baada ya kuvurugika.
• Ustahimilivu wa kiikolojia: huchunguza kiasi cha usumbufu ambacho mfumo unaweza kufyonza bila kupoteza muundo na kazi zake za msingi.
• Ustahimilivu wa kievolusheni/kijamii-kiikolojia: hukubali kwamba mfumo unaweza, inapohitajika, kuacha njia ya zamani ya maendeleo na kuunda muundo na utendaji mpya.

Utafiti unaunda upya mtazamo wa tatu kwa muktadha wa Riyadh. Hapa ustahimilivu si upinzani wa kimya, bali ni uundaji upya wa makusudi.

Sifa nne za ustahimilivu

Vipengele vinne vya uchanganuzi wa usanifu

Utafiti haudai kwamba unapima ustahimilivu moja kwa moja. Dhana hiyo ya kidhahania inatathminiwa kupitia rekodi nne za usanifu zinazoweza kuonekana:

1. Usanifu: vipengele vya usanifu wa mahali, nyenzo, uwiano, utambulisho wa kuona na uwiano wa jadi-usasa.
2. Utekelezaji: mbinu za ujenzi, ubora wa kiufundi, uendelevu wa mazingira, matumizi ya nyenzo na ujumuishaji wa teknolojia.
3. Utendaji wa kimatumizi: uwezo wa jengo au mradi wa mji kujibu mahitaji halisi ya watumiaji, ufikivu na matumizi ya kila siku.
4. Ujumuishaji wa kijamii-kitamaduni: heshima kwa utamaduni wa mahali, kukubalika kijamii, hisia ya kuwa sehemu, utambulisho na hisia ya mahali.

Uteuzi wa vipengele hivi vinne haulengi kuunda “orodha ya ukaguzi inayopima kila kitu”. Chanzo vinavitaja kama failure-mode structure inayotofautisha hatua ambayo maono ya kimkakati ya mji yanaweza kushindwa: mradi unaweza kubuniwa vizuri lakini kujengwa vibaya; unaweza kujengwa vizuri lakini kutumika vibaya; unaweza kutumika vizuri lakini kubaki mgeni kitamaduni.

Tofauti na LEED, BREEAM au post-occupancy evaluation ya kawaida

Kulingana na chanzo, mifumo iliyopo ya tathmini hujibu maswali tofauti. LEED na BREEAM huzingatia zaidi utendaji wa kiufundi na kimazingira; mitazamo kama Historic Urban Landscape hutathmini tabaka za kihistoria na kitamaduni; post-occupancy evaluation nayo hutathmini uzoefu wa mtumiaji.

Mfumo unaopendekezwa na utafiti huu unajaribu kutambua mwendelezo wa kitamaduni kama kigezo halali cha utendaji sawa na utendaji wa mazingira, huku ukihifadhi umaalumu wa usanifu katika kiwango cha mradi.

Maswali ya utafiti

1. Saudi Vision 2030 inaathirije sifa za usanifu wa majengo katika Riyadh?
2. Mbinu za utekelezaji wa miradi ya Vision 2030 zinaakisi vipi uendelevu na ubora wa ujenzi?
3. Miradi inakidhi kwa kiwango gani mahitaji ya kiutendaji ya watumiaji?
4. Athari za miradi kwa utambulisho wa kijamii-kitamaduni na hisia ya mahali zinatathminiwaje?
5. Je, tathmini hizi zinabadilika kulingana na makundi ya kijamii na kidemografia?
6. Miradi inaonyesha kwa kiwango gani udumifu, uwezo wa kuzoea, uwezo wa kubadilika kimuundo na mwendelezo wa kitamaduni?

Dodoso linapima utendaji wa usanifu au mtazamo wa watu?

Dodoso halipimi utendaji wa usanifu wa kimwili au wa kiufundi; linapima jinsi watu wanavyotathmini miradi ya Vision 2030, yaani kukubalika kijamii, mafanikio yanayotambuliwa, utambulisho na hisia ya mahali. Madai kuhusu matumizi ya nishati, utendaji wa joto, uhalisi wa nyenzo au ubora halisi wa ujenzi yanaweza kutolewa tu kutokana na ushahidi wa nyanjani na nyaraka katika tafiti za visa.

Mikondo miwili tofauti ya ushahidi

Mojawapo ya nguvu kubwa za kimethodolojia za utafiti ni kutenganisha mikondo miwili ya ushahidi.

Mkondo wa dodoso: hupima jinsi miradi inavyotazamwa na jamii na wataalamu.

Mkondo wa utafiti wa visa: hutathmini matokeo ya kimwili kwa kutumia nyaraka za mradi, taarifa za uthibitishaji, uchunguzi wa nyanjani, sifa za usanifu na vyanzo vya kiufundi.

Kwa mfano, mshiriki kusema “mradi ni endelevu” hakuthibitishi kwamba matumizi halisi ya nishati ni madogo. Vivyo hivyo, kuwa na cheti pekee hakuthibitishi kiwango cha juu cha mwendelezo wa kitamaduni wa mahali.

Kwa nini tofauti hii ni muhimu?

Chanzo kina wastani wa juu na unaokaribiana katika vipengele vyote vinne vya dodoso. Mgawanyo kama huo unaweza kuakisi kuridhika kwa kweli kwa pamoja; hata hivyo, katika dodoso kuhusu programu inayoonekana sana katika ngazi ya taifa, kupendeza kijamii, mwelekeo wa kukubaliana au hamu ya awali kwa mradi pia vinaweza kuathiri alama.

Kwa hiyo matokeo ya dodoso hayawezi kusomwa kama “usanifu wa Riyadh unaonyesha kwa njia ya kiobjektivu utendaji wa 4,13/5”.

Kisa cha kwanza: Historic Diriyah

Historic Diriyah inatafsiriwa katika utafiti hasa kama mkakati wa udumifu na mwendelezo wa kitamaduni.

Chanzo hakitazami usanifu wa jadi wa Najdi kama motifu ya uso wa jengo pekee; kinauangalia kupitia muundo mnene na wenye kivuli wa mitaa, mpangilio wa ua, kuta nene za udongo, urefu mdogo wa majengo, nyenzo za tofali la udongo/adobe na mbinu za jadi za ujenzi.

Miundombinu ya kisasa, Building Information Modelling, upoeshaji wa pasivu na huduma za kisasa vinaunganishwa katika muundo wa kihistoria.

Nguvu ya Diriyah

Utambulisho umewekwa ndani ya nyenzo, mpangilio wa anga, muundo wa mitaa na mbinu yenyewe ya ujenzi. Katika matriki ya ustahimilivu, udumifu ni 5/5 na mwendelezo wa kitamaduni ni 5/5.

Mivutano mikuu ya Diriyah

• Tatizo la uhalisi kati ya uhifadhi na ujenzi upya.
• Mvutano kati ya urithi wa kitamaduni na bidhaa ya utalii wa kifahari.
• Uwezo wa mafundi/nguvu kazi kuendeleza matengenezo ya muda mrefu ya majengo ya udongo.
• Ujumuishaji wa usalama wa moto, ufikivu na mifumo ya mitambo katika muundo wa jadi wenye kuta nene.

Somo muhimu kwa mujibu wa chanzo ni kwamba kufufua usanifu wa mahali si suala la usanifu pekee, bali pia ni suala la mfumo wa muda mrefu wa ujuzi na matengenezo.

Kisa cha pili: Riyadh Sports Track

Sports Track inatathminiwa katika utafiti hasa kama mkakati wa uwezo wa kuzoea.

Mradi unaelezwa kama miundombinu ya mji ya mstari yenye urefu wa takriban 135 km; unaunganisha matembezi na baiskeli, burudani, michezo, mwingiliano wa kijamii, maeneo ya kijani na programu mbalimbali katika korido moja.

Nguvu ya Sports Track

Muundo wa mstari unaweza kupanuliwa; korido hiyo hiyo inaweza kuhudumia maeneo tofauti ya mji na kutoa unyumbufu wa programu kati ya burudani, uhamaji na matumizi ya kijamii. Katika matriki ya ustahimilivu, uwezo wa kuzoea ni 5/5.

Mivutano mikuu ya Sports Track

• Katika vipindi vya joto kali sana Riyadh, matumizi ya maeneo ya wazi wakati wa mchana yanaweza kuzuiwa kwa kiasi kikubwa.
• Chanzo cha maji ya umwagiliaji kwa korido yenye upandaji mkubwa wa mimea ni kigezo muhimu kwa utendaji wa mazingira lakini hakijaelezwa kikamilifu katika utafiti.
• Thamani halisi ya mtandao wa bustani ya mstari inategemea uwezekano wa kuvuka kwa usalama barabara kuu inazokutana nazo.
• Kuna hatari kwamba huduma mpya za mji zitaongeza thamani ya ardhi inayozunguka na kupunguza ufikivu kwa muda mrefu.

Kisa cha tatu: King Abdullah Financial District

KAFD ni mfano wenye nguvu zaidi wa uwezo wa kubadilika kimuundo katika utafiti. Msongamano mkubwa, matumizi mchanganyiko ya wima, mfumo wa usafiri wa ndani, miundombinu ya teknolojia ya juu na kazi ya fedha za kimataifa vinaunda tipolojia mpya ya mji ambayo haijawahi kuwa ya kawaida kihistoria Riyadh.

Eneo linaelezwa kama wilaya ya kifedha yenye msongamano mkubwa inayojumuisha takriban minara 95 katika eneo la takriban 1,6 milioni m².

Nguvu ya KAFD

Kwa sababu inatoa kazi mpya ya kiuchumi, msongamano mpya wa mji, miundombinu mpya ya usafiri na modeli ya mji inayotegemea teknolojia ya juu, alama yake ya uwezo wa kubadilika kimuundo ni 5/5.

Mivutano mikuu ya KAFD

• Muda mrefu wa kukamilisha na kukabidhi mradi unaonyesha gharama ya muda ya mabadiliko ya kiwango kikubwa.
• Uthibitishaji wa mazingira na mantiki ya usanifu pasivu inayofaa hali ya jangwa si lazima vimaanishe kitu kilekile kila wakati.
• Fasadi kubwa za kioo, hata kama zina mifumo iliyothibitishwa, zina mantiki ya hali ya hewa tofauti na mbinu ya mahali ya uzito-ukuta/uwazi kwa upande wa mzigo wa kupooza.
• Marejeo ya kitamaduni yako hasa katika kiwango cha muundo, uwiano na toni ya nyenzo; mpangilio wa anga wa mahali unabaki mdogo zaidi.
• Ingawa mtandao wa ndani wa watembea kwa miguu ni imara, uhusiano na muundo wa mji unaozunguka ni dhaifu zaidi.

Je, miradi hii mitatu inawakilisha aina moja ya ustahimilivu?

Hapana. Usanisi wa visa mbalimbali katika chanzo hauzichukulii Diriyah, Sports Track na KAFD kama viwango vitatu kutoka chini hadi juu vya mafanikio yale yale, bali kama mikakati mitatu ya kimuundo inayoongeza kwa kiwango cha juu sifa tofauti za ustahimilivu huku ikikubali mapungufu katika sifa nyingine.

Jedwali hili linaonyesha kanuni muhimu ya usanifu: huenda kusiwe na modeli moja ya mradi wa usanifu inayoongeza kwa kiwango cha juu sifa zote za ustahimilivu.

Diriyah inalinda kwa nguvu muundo na utambulisho wa zamani, lakini nafasi ya mabadiliko ya programu ni ndogo zaidi. KAFD huunda miundo mipya ya kiuchumi na ya anga, lakini mwendelezo wa kitamaduni ni dhaifu zaidi. Sports Track huongeza kwa nguvu uwezo wa kuzoea kijamii na kiutendaji, lakini ni mdogo zaidi katika udumifu wa kihistoria na mabadiliko ya msingi ya kiuchumi.

Ustahimilivu katika kiwango cha jalada

Hitimisho kuu la kinadharia la utafiti ni kwamba jalada la mji lenye miradi tofauti linaweza kusawazisha kwa kiasi fulani mapungufu ya miradi binafsi.

Mtazamo huu pia una matokeo kwa usimamizi: miradi ikitathminiwa tu kupitia vyeti vyake au ndani ya mipaka yake yenyewe, uwiano wa jumla wa utambulisho, ufikivu, hali ya hewa na kazi katika kiwango cha mji unaweza kupuuzwa.

Mbinu na Matokeo ya Utafiti

Muundo wa utafiti

Utafiti unatumia muundo mchanganyiko wa kimaelezo-kichanganuzi unaotumia mbinu mbili zinazokamilishana:

1. Uchanganuzi wa visa katika miradi mitatu ya usanifu/miji.
2. Dodoso lililoundwa kwa watu 384 wanaoishi Riyadh na wanaofahamu miradi ya Vision 2030.

Mbinu ya utafiti wa visa

Miradi mitatu imechaguliwa kimkakati kwa madhumuni maalumu:

Kila kisa kilitathminiwa kwa maswali yafuatayo:

• Ni mikakati gani ya usanifu iliyotumiwa kwa ajili ya ustahimilivu?
• Ni viashiria gani vinavyopimika vinavyounga mkono mabadiliko?
• Ni mapatano gani na mivutano gani ambayo haijatatuliwa?
• Ni masomo gani yanaweza kujaribiwa katika miktadha mingine?

Sampuli ya dodoso

Sampuli ya watu 384 iliamuliwa kwa kulenga kiwango cha kujiamini cha %95 na mbinu ya sampuli iliyogawanywa katika matabaka ikatumika kwa vigezo sita vya kidemografia.

Dokezo la sampuli ndani ya chanzo: kwa makundi ya umri chanzo kinaripoti watu 52, 142, 108, 44 na 34. Jumla ya thamani hizi ni 380; tofauti ya watu wanne ikilinganishwa na sampuli ya jumla ya 384 haijaelezwa katika chanzo.

Zana ya dodoso

Dodoso lina vipengee 19 vya majibu yaliyofungwa:

• Usanifu: vipengee 4.
• Utekelezaji: vipengee 5.
• Utendaji wa kimatumizi: vipengee 5.
• Ujumuishaji wa kijamii-kitamaduni: vipengee 5.

Majibu yalipatikana kwa mizani ya Likert ya alama tano kutoka 1 = Sikubaliani Kabisa hadi 5 = Nakubaliana Kabisa. Pia kulikuwa na maswali mawili ya wazi yaliyokusanya matatizo ya sasa na mapendekezo ya baadaye.

Uaminifu

Thamani ya α = 0,561 ya kipengele cha usanifu iko chini ya mpaka wa kawaida wa 0,70. Chanzo kinahusisha hili na ukweli kwamba mizani ya usanifu inaunganisha katika mhimili mmoja maudhui tofauti kama vipengele vya jadi, utambulisho wa kuona, mifumo ya uwiano na usawa wa usasa/uhalisi.

Uchanganuzi wa vipengele na utoshelevu wa kipimo

Thamani ya Kaiser–Meyer–Olkin:

\[ KMO=0{,}899 \]

Jaribio la usferia la Bartlett:

\[ \chi^2(171)=2133{,}2,\qquad p<0{,}001 \]

liliripotiwa.

Baada ya principal axis factoring na promax rotation, vipengele vinne vyenye eigenvalue zaidi ya 1 vilipatikana:

\[ 6{,}26;\ 1{,}30;\ 1{,}19;\ 1{,}08 \]

Vipengele hivi vinne vinaeleza kwa jumla %51,8 ya variance ya awali. Kipengele cha kwanza pekee kina sehemu ya %32,9.

Hata hivyo, vipengee vingi vilionyesha mizigo dhahiri katika zaidi ya kipengele kimoja na uhusiano wa 0,44–0,73 ulipatikana kati ya vipengele vinne. Kwa hiyo, kwa mujibu wa tafsiri ya utafiti wenyewe, vipengele vinne si miundo ya kisaikometria inayojitegemea kabisa.

Matokeo ya dodoso ya vipengele vinne

Jedwali 9 la chanzo linatoa mikengeuko sanifu ya mizani mchanganyiko ya vipengele hivyo kuwa 0,48, 0,50, 0,52 na 0,48 mtawalia. Kwa kuwa tofauti ya ukokotoaji wa thamani tofauti za SS katika majedwali mawili haijaelezwa wazi, hazipaswi kugeuzwa kuwa seti moja ya mikengeuko sanifu iliyosahihishwa.

Vipengee vinavyojitokeza katika dodoso

• Ulinganifu na uwiano wa usanifu wa Najdi katika kipengele cha usanifu: 4,15.
• Ubora wa ujenzi unaotambuliwa na sifa za kiufundi katika utekelezaji: 4,16.
• Uendelevu wa mazingira: 4,12.
• Usanifu jumuishi kwa makundi tofauti, ikiwemo wazee na watu wenye ulemavu, katika kipengele cha kiutendaji: 4,17.
• Kuridhika na maendeleo yanayoendelea Riyadh chini ya Vision 2030 katika sehemu ya matokeo ya chanzo: 4,23.

Dokezo la usemi ndani ya chanzo: baadhi ya sehemu za muhtasari na hitimisho zinaunganisha thamani ya 4,23 na “sense of place”. Matokeo ya kina ya dodoso yanaunganisha 4,23 na kipengee cha kuridhika na mabadiliko ya mji yanayoendelea.

Ingawa tofauti za kidemografia ni muhimu kitakwimu, ni kubwa kiasi gani kwa vitendo?

Chanzo kimepata tofauti za kitakwimu kwa umri, utaalamu, muda wa kuishi, uraia, elimu na jinsia; hata hivyo, thamani za partial eta-squared kwa kiasi kikubwa ziko katika kiwango cha athari ndogo. Kwa hiyo picha kuu si mgawanyiko mkali kati ya makundi ya kidemografia, bali tofauti ndogo ndani ya tathmini ya jumla iliyo chanya.

Vizingiti vya ukubwa wa athari vinavyotumiwa katika chanzo ni 0,01 kwa athari ndogo, 0,06 kwa ya kati na 0,14 kwa kubwa. Katika kigezo cha umri, ni vipengee viwili tu kati ya 19 vinavyofikia kiwango cha athari ya kati, na hakuna kinachofikia athari kubwa.

Muundo wa kidemografia kwa mwelekeo

Kulingana na muhtasari wa Jedwali 6 la chanzo:

• Makundi ya umri mkubwa yanatoa tathmini za juu katika vipengee vilivyochaguliwa.
• Wataalamu wa usanifu/mipango miji wana mwelekeo wa kutoa alama za juu.
• Walioishi Riyadh kwa muda mrefu zaidi wanatoa tathmini za juu.
• Washiriki wasio Wasaudi wanatoa alama za juu kuliko washiriki Wasaudi katika vipengee vilivyochaguliwa.
• Wenye elimu ya uzamili wanatoa alama za juu katika vipengee vilivyochaguliwa.
• Jinsia ndicho kigezo kinachotofautisha kwa kiwango kidogo zaidi.

Dokezo la jedwali ndani ya chanzo: chini ya Jedwali 6 kuna maandishi “Source: Author's own, based on statistical analysis results, 2016”. Kwa kuwa utafiti ni wa 2026 na majedwali mengine ya takwimu yameandikwa 2026, mstari huu ni kutolingana kwa tarehe ambako hakujaelezwa katika chanzo.

Majibu ya wazi: matatizo

Washiriki 50 walijibu swali la wazi kuhusu matatizo.

Majibu ya wazi: mapendekezo

Washiriki 43 walijibu swali la mapendekezo ya baadaye.

Katika majedwali ya mseto ya majibu haya na vigezo vya kidemografia, majaribio ya chi-square hayakuwa muhimu katika kiwango cha \(\alpha=0,05\). Kulingana na tafsiri ya chanzo, wasiwasi kuhusu utambulisho, miundombinu na utofauti wa usanifu si tatizo la kundi moja maalumu la kidemografia.

Ni vipengele gani vinavyotabiri tathmini ya kijamii-kitamaduni?

Chanzo kiliingiza alama mchanganyiko ya kijamii-kitamaduni katika modeli ya multiple regression pamoja na alama za usanifu, utekelezaji na utendaji wa kimatumizi:

\[ R^2=0{,}576,\qquad R^2_{adj}=0{,}573 \]

\[ F(3,380)=171{,}97,\qquad p<0{,}001 \]

Thamani zote za VIF ni ≤ 2,63.

Tafsiri ya tahadhari ya chanzo ni kwamba mazingira ya mji yanayofanya kazi vizuri zaidi katika matumizi ya kila siku yana uhusiano wenye nguvu zaidi na mshikamano wa kijamii-kitamaduni kuliko usanifu wa kuona pekee. Hata hivyo, kwa sababu vipengele vinne vinashiriki variance kubwa ya pamoja, coefficients hizi haziwezi kutafsiriwa kama sababu za kimuundo zinazojitegemea kabisa.

Ujumbe unaotolewa kwa pamoja na dodoso na ushahidi wa visa

Wakati dodoso linatoa tathmini ya juu kwa ujumla katika vipengele vinne, tafiti za visa zinaonyesha mapatano muhimu. Mkanganyiko huu unaoonekana si udhaifu wa utafiti, bali unatokana na mikondo miwili ya ushahidi kujibu maswali tofauti.

Washiriki wanaona mabadiliko ya Vision 2030 kwa ujumla kwa mtazamo chanya, huku wakati huo huo wakitaja utambulisho na uhalisi wa usanifu kama tatizo muhimu zaidi. Miradi ya kimataifa-kisasa kama KAFD inatoa teknolojia ya juu na uwezo wa mabadiliko, lakini haizalishi mwendelezo wa anga na kitamaduni wenye nguvu kama Diriyah.

Hitimisho zinazoungwa mkono na utafiti

• Washiriki 384 walitathmini kwa ujumla kwa kiwango cha juu athari za Vision 2030 kwa usanifu wa Riyadh katika vipengele vinne vya dodoso.
• Wastani wa vipengele vinne uko katika masafa ya 4,07–4,13.
• Umri ndicho kigezo cha kidemografia kinachozalisha tofauti muhimu mara nyingi zaidi; lakini ukubwa mwingi wa athari ni mdogo.
• Utambulisho na uhalisi ndio tatizo lililoripotiwa mara nyingi zaidi katika majibu ya wazi.
• Utofauti wa usanifu ndio mwelekeo wa baadaye uliopendekezwa mara nyingi zaidi.
• Diriyah ilitathminiwa kuwa kisa chenye nguvu zaidi kwa udumifu na mwendelezo wa kitamaduni, Sports Track kwa uwezo wa kuzoea, na KAFD kwa uwezo wa kubadilika kimuundo.
• Miradi mitatu inaunda mikakati tofauti ya ustahimilivu inayokamilishana kwa kiasi.
• Utendaji wa kimatumizi ndio kitabiri chenye nguvu zaidi katika regression ya alama mchanganyiko ya kijamii-kitamaduni.

Hitimisho ambazo utafiti hauungi mkono

• Matokeo ya dodoso hayathibitishi kwamba matumizi halisi ya nishati ni madogo.
• Kuridhika kwa washiriki si kipimo huru cha kiufundi cha ubora wa ujenzi.
• Hayathibitishi kwa majaribio kwamba Vision 2030 ndiyo chanzo pekee cha kisababishi cha mabadiliko ya usanifu.
• Visa vitatu si sampuli nasibu inayowakilisha miradi yote ya Riyadh; vilichaguliwa kwa kusudi maalumu.
• Matokeo ya Riyadh hayawezi kujumlishwa moja kwa moja kwa miji yote ya Saudi Arabia.
• KAFD kuwa na vyeti hakuthibitishi peke yake kwamba ina matumizi ya chini kabisa ya nishati kwa hali ya hewa ya mahali.
• Kuhifadhi umbo la jadi Diriyah hakuthibitishi kiotomatiki uhalisi wa nyenzo wa muundo wote uliojengwa upya.
• Urefu uliopangwa au upandaji wa mimea wa Sports Track si kitu kilekile na matumizi halisi ya kila siku, modal shift au uendelevu wa maji.

Vikwazo vikuu

1. Kikomo cha kijiografia: utafiti wa kimaempiria umewekewa mipaka Riyadh.
2. Kikomo cha wakati: chanzo kinasema data za visa zilikusanywa 2022 huku kikiweka lebo ya 2026 kwenye picha za nyanjani; tofauti hii ya tarehe haijaelezwa katika chanzo.
3. Dodoso la mkato: mitazamo ilipimwa katika hatua moja ya wakati.
4. Tofauti ya mtazamo–utendaji: dodoso halipimi moja kwa moja nishati, starehe ya joto, ubora wa ujenzi, uhalisi wa nyenzo au utendaji halisi wa matumizi.
5. Hatari ya kupendeza kijamii: dodoso la kujiripoti kuhusu programu inayoonekana sana kitaifa linaweza kuathiriwa na mwelekeo wa kutoa majibu chanya.
6. Modeli ya kipimo: thamani ya α ya kipimo kidogo cha usanifu ni 0,561 na vipengele vinne vina uhusiano mkubwa.

Kikomo cha ujumlishaji

Chanzo kinaweka matokeo katika kiwango cha Riyadh. Ingawa waandishi wanasema framework inaweza kujaribiwa kwingine, hawadai kwamba matokeo yatabebwa kwa namna ileile.

Katika maeneo yenye mkazo wa urithi kama AlUla, baadhi ya maswali ya utambulisho na uhifadhi yanaweza kufanana; hali ya hewa ya pwani ya Jeddah na urithi wake tofauti wa usanifu wa Hijazi huunda mahali tofauti pa kuanzia kwa utambulisho.

Uhamishaji wa moja kwa moja wa matokeo kwenda katika miktadha ya greenfield au near-greenfield kama NEOM na Qiddiya unachukuliwa na chanzo kuwa dhaifu hasa; kwa sababu pasipo kumbukumbu ya mji iliyokwisha kuimarika na “hali ya mji ya awali”, udumifu na mwendelezo wa kitamaduni huhitaji muundo tofauti wa utafiti.

Masomo makuu yanayotolewa na chanzo kwa sera na usanifu

Utafiti unapendekeza utambulisho wa usanifu wa mahali uunganishwe katika miradi ya kisasa si kama motifu ya mapambo pekee, bali kupitia mpangilio wa anga, nyenzo, kiwango na matumizi ya kila siku.

Ushiriki wa umma unapaswa kuvuka kiwango cha kuridhika kinachopimwa baada ya utekelezaji; mifumo endelevu ya mrejesho inapaswa kuanzishwa wakati wa mchakato wa usanifu.

Uthibitishaji wa mazingira unapaswa kutathminiwa si kama utiifu wa nyaraka pekee, bali pamoja na vigezo vya utendaji wa mahali kama utendaji halisi wa hali ya hewa, chanzo cha maji, kivuli, matumizi ya nishati na uhusiano na muundo wa mji.

Usimamizi katika kiwango cha jalada unapaswa kuzuia dhana kwamba jumla ya miradi binafsi “iliyofanikiwa” huunda kiotomatiki mji wenye ustahimilivu.

Utafiti wa baadaye

Chanzo kinapendekeza ulinganisho wa miji mingi, mahojiano ya kina na wasanifu na watoa maamuzi, tafiti za muda mrefu za mitazamo, uchunguzi wa kina wa tofauti za vizazi, post-occupancy evaluation na uchanganuzi wa uchumi wa urithi/utalii.

Hasa, mfumo wa vipengele vinne wa ustahimilivu wa mabadiliko uliopendekezwa unahitaji kujaribiwa tena katika hali tofauti za hewa, utamaduni na ukuaji wa miji.

Maelezo ya Chanzo na Mbinu

Kichwa asili: Strategic Visions and Transformative Resilience: Architectural Design, Implementation, and Functional and Socio-Cultural Outcomes of Saudi Vision 2030 in Riyadh, Saudi Arabia

Waandishi: Ashraf Mohamed Soliman; Salman Al Rasheed

Mwandishi wa mawasiliano: Ashraf Mohamed Soliman

Taasisi 1: Department of Architectural Engineering, College of Engineering and Design, Kingdom University, Riffa, Bahrain

Taasisi 2: Department of Architectural Engineering, Faculty of Engineering, Minia University, Minia, Egypt

Jarida: Architecture

Mchapishaji: MDPI

Aina ya uchapishaji: Makala ya utafiti ya ufikiaji wazi iliyopitiwa na wenzao

Rekodi ya bibliografia: Architecture, 2026, 6(3), 158

DOI: 10.3390/architecture6030158

Uwasilishaji: 10 Juni 2026

Marekebisho: 3 Septemba 2026

Kukubaliwa: 4 Septemba 2026

Kuchapishwa: 7 Septemba 2026

Leseni: Creative Commons Attribution (CC BY).

Muundo wa utafiti: Mbinu mchanganyiko ya kimaelezo-kichanganuzi; tafiti tatu za visa zilizochaguliwa kimakusudi + dodoso la mkato la washiriki 384.

Kiwango cha majibu katika sehemu ya muhtasari: %93,7.

Tafiti za visa: Historic Diriyah, Riyadh Sports Track na King Abdullah Financial District.

Dodoso: vipengee 19 vya Likert; vipengele vya usanifu, utekelezaji, utendaji wa kimatumizi na ujumuishaji wa kijamii-kitamaduni; maswali mawili ya wazi.

Takwimu: takwimu elekezi, t-tests za sampuli huru, ANOVA ya njia moja, uchanganuzi wa post-hoc wa Scheffé/Tukey, chi-square, ukubwa wa athari wa partial eta-squared, KMO, jaribio la usferia la Bartlett, principal axis factoring, promax rotation, uhusiano uliosahihishwa wa kipengee-jumla na multiple regression.

Programu: IBM SPSS Statistics 25.

Ufadhili: Kingdom University, Bahrain; ruzuku ya utafiti KU-SRU-2025-2026-01.

Maadili: Dodoso lilifanywa kwa hiari, bila majina na bila kukusanya data binafsi/nyeti. Chanzo kinasema Research Committee iliutoa utafiti katika hitaji la idhini rasmi ya IRB na barua rasmi ya waiver letter ilitolewa.

Ridhaa yenye taarifa: Ilipatikana kutoka kwa washiriki wote.

Upatikanaji wa data: Imeelezwa kwamba data inaweza kupatikana kutoka kwa mwandishi wa mawasiliano kwa ombi linalofaa.

Mgongano wa maslahi: Waandishi hawakuripoti uhusiano wowote wa kifedha au binafsi unaojulikana ambao ungeweza kuathiri utafiti.

Michango ya waandishi: Ashraf Mohamed Soliman; mapitio na uhariri, uoneshaji, uthibitishaji, uundaji wa dhana, usimamizi wa mradi, metodolojia, utafiti, uchanganuzi rasmi na upatikanaji wa ufadhili. Salman Al Rasheed; rasimu ya awali, rasilimali, metodolojia, utafiti, uratibu wa data na uundaji wa dhana.

Kikomo kikuu cha kimethodolojia: Dodoso linapima athari ya usanifu inayotambuliwa; si kipimo cha utendaji wa kiufundi au kimazingira. Tafiti za visa zimewekewa mipaka katika miradi mitatu iliyochaguliwa kimakusudi.

Kikomo cha uaminifu: Kipengele cha usanifu kina α = 0,561, chini ya 0,70; vipengele vinne vina uhusiano mkubwa.

Kutolingana kwa tarehe ndani ya chanzo: sehemu ya vikwazo inasema data za visa zilikusanywa 2022, huku maandishi ya visa na maelezo ya picha za nyanjani yakitaja ziara ya nyanjani ya 2026.

Tarehe ya jedwali ndani ya chanzo: ingawa mstari wa chanzo wa Jedwali 6 unasema “2016”, takwimu za utafiti na majedwali mengine yanawasilishwa kama 2026.

Dokezo la sampuli ndani ya chanzo: marudio ya makundi ya umri yanafikia 380, huku sampuli ya jumla ikiwa 384.

Dokezo la alama 4,23: muhtasari/maandishi ya muhtasari yanaunganisha thamani hii na sense of place, huku sehemu ya kina ya matokeo ikiunganisha na kuridhika kwa maendeleo ya mji yanayoendelea chini ya Vision 2030.

Kuchora upya taswira: Mfumo wa Kielelezo 1 cha chanzo wa “Vision 2030 → vipengele vinne vya uchanganuzi wa usanifu → sifa nne za ustahimilivu” unaweza kujengwa upya kwa Verianla kama mchoro wa kiufundi unaolingana kisemantiki lakini asilia kimuonekano. Matriki ya ustahimilivu ya visa vitatu katika Jedwali 4 inafaa kuchorwa upya kwa kutumia thamani za chanzo.

Ufaafu wa Verianla Live: Inafaa sana kwa Live Architecture, Live Compare na Live Data. Uigaji wa parametri ambao mtumiaji huhesabu thamani mpya za ustahimilivu uko nje ya mbinu ya chanzo.