Трансформациялык туруктуулук (transformative resilience) бул изилдөөдө шаардык системанын өзгөрүүгө жөн гана туруштук бериши же мурдагы абалына кайтышы эмес; физикалык формасын, экономикалык негизин жана функционалдык программасын аң-сезимдүү жана алдын ала көрө билүү менен кайра түзүп жатып, маданий уланмалуулугун сактай алуу жөндөмү катары аныкталган шаардык жана архитектуралык баалоо түшүнүгү. Ashraf Mohamed Soliman жана Salman Al Rasheed Saudi Vision 2030 программасынын Эр-Рияд архитектурасына таасирин төрт өлчөмдө изилдешет: долбоорлоо, ишке ашыруу, функционалдык натыйжалуулук жана социалдык-маданий интеграция. Изилдөө 384 адам катышкан сурамжылоону Historic Diriyah, Riyadh Sports Track жана King Abdullah Financial District (KAFD) боюнча кейс-талдоолор менен айкалыштырат. Сурамжылоонун орточо көрсөткүчтөрү 4,07–4,13 аралыгында жалпы оң кабылдоону көрсөтсө, кейс-талдоо эч бир долбоор туруктуулуктун бардык касиеттеринде бир убакта күчтүү эместигин көрсөтөт. Изилдөөнүн негизги чечмелөө чеги — сурамжылоонун физикалык архитектуралык натыйжалуулукту эмес, кабылдоону, кабыл алууну жана социалдык легитимдүүлүктү өлчөшү.

Изилдөөнүн теориялык салымы шаардык туруктуулук адабиятында көп учурда сүрөттөөчү деңгээлде калган “трансформациялык туруктуулук” түшүнүгүн архитектуралык масштабда байкала турган көрсөткүчтөргө айландырууда. Туруктуулук; жергиликтүү типологияны, материалды жана мейкиндиктик түзүлүштү сактоо менен; ыңгайлашуучулук функционалдык ийкемдүүлүк, экологиялык натыйжалуулук жана тейлөө мүмкүнчүлүгү менен; трансформациялануучулук жаңы имарат типтери, транспорт системалары жана экономикалык функциялар менен; маданий уланмалуулук болсо идентификация, коомдук кабыл алуу жана жер сезими менен байланышат.

Үч кейс бири-биринин альтернативдүү версиялары эмес. Diriyah туруктуулук жана маданий уланмалуулукта, Sports Track ыңгайлашуучулукта, KAFD болсо трансформациялануучулукта эң күчтүү мисал болуп саналат. Бул изилдөөнүн борбордук жыйынтыгын түзөт: шаардык масштабдагы трансформациялык туруктуулук бир долбоордун бардык касиеттерди эң жогорку деңгээлде ишке ашыруусунан эмес, ар башка долбоорлордун күчтүү жана алсыз жактарын портфель ичинде тең салмактоодон келип чыгышы мүмкүн.

Сурамжылоонун жыйынтыктары жалпысынан оң болгону менен, ачык жооптор кыйла татаал көрүнүштү көрсөтөт. Идентификация жана түп нускалуулук %32 менен эң көп айтылган көйгөй; долбоорлоо жана диверсификация болсо %44,2 менен келечек үчүн эң көп сунушталган багыт. Ошондуктан жалпы канааттануу менен архитектуралык идентификациянын келечегине байланыштуу тынчсыздануу бир убакта бар.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Изилдөө Эр-Рияд тез өзгөрүп жатканда эки башка максатты бир учурда кантип алып жүрөт деген суроодон башталат: глобалдык экономикалык жана технологиялык атаандаштыкка ачык жаңы метрополия түзүү жана жергиликтүү архитектуралык идентификацияны жоготпоо.

Saudi Vision 2030 экономиканы диверсификациялоо программасы катары гана эмес, курулган чөйрөгө, кыймылдуулукка, жашоо сапатына, маданий мураска жана шаардык идентификацияга да таасир эткен кеңири трансформациялык алкак катары каралат. Эр-Рияд бул трансформациянын эң көрүнүктүү лабораторияларынын бири.

Изилдөөдөгү адабияттык боштук эки деңгээлде. Биринчи боштук Vision 2030 долбоорлорунун долбоорлоо, ишке ашыруу, функция жана социалдык-маданий таасирлерин бир алкакта эмпирикалык баалаган изилдөөлөрдүн чектелүү болушу. Экинчи жана кыйла фундаменталдуу боштук салттуу туруктуулук түшүнүктөрүнүн негизинен кырсыктан, климаттык соккудан же тышкы бузулуудан кийин калыбына келүүгө таянып иштелип чыккандыгы.

Эр-Рияддагы трансформация башкача. Булактагы мамиледе “бузуучу таасир” сырттан келген кааланбаган сокку эмес; экономиканы диверсификациялоо, калк басымы, климаттык шарттар жана стратегиялык өнүгүү максаттары себеп болгон аң-сезимдүү түрдө өндүрүлгөн өзгөрүү. Ошондуктан изилдөө “мурдагы абалга кайтуу” ордуна “жаңы шаардык абал түзүп жатып идентификацияны сактоо” маселесине көңүл бурат.

Трансформациялык туруктуулук бул изилдөөдө эмнени билдирет?

Трансформациялык туруктуулук Эр-Рияд сыяктуу тез жана пландуу өзгөрүүгө дуушар болгон шаарда учурдагы түзүлүштү жөн гана сактоо эмес; физикалык форманы, экономикалык функцияны жана шаардык программаны жаңы өнүгүү багытына алып бара алуу жана муну менен катар шаар тургундары шаарды “өз шаары” катары таанып турушун камсыз кылган маданий уланмалуулукту үзбөө.

Туруктуулуктун үч тарыхый мамилеси

Булак туруктуулук түшүнүгүн үч негизги этапта түшүндүрөт.

• Инженердик туруктуулук: система бузулгандан кийин бир тең салмак абалына канчалык тез кайта аларына көңүл бурат.
• Экологиялык туруктуулук: системанын негизги түзүлүшүн жана функциясын жоготпостон канча бузулууну сиңире аларын изилдейт.
• Эволюциялык/социалдык-экологиялык туруктуулук: система зарыл болгондо мурдагы өнүгүү жолун таштап, жаңы түзүлүш жана иштөө формасын түзө аларын кабыл алат.

Изилдөө үчүнчү мамилени Эр-Рияддын контекстине ылайыкташтырат. Бул жерде туруктуулук пассивдүү каршылык эмес, аң-сезимдүү кайра түзүлүү.

Туруктуулуктун төрт касиети

Төрт аналитикалык архитектуралык өлчөм

Изилдөө туруктуулукту түздөн-түз өлчөйбүз деп ырастабайт. Абстракттуу түшүнүк төрт байкоого боло турган архитектуралык каттоо аркылуу бааланат:

1. Долбоорлоо: жергиликтүү архитектуралык элементтер, материал, пропорция, визуалдык идентификация жана салт-модерндүүлүк тең салмагы.
2. Ишке ашыруу: курулуш ыкмалары, техникалык сапат, экологиялык туруктуулук, материал колдонуу жана технологиялык интеграция.
3. Функционалдык натыйжалуулук: имараттын же шаардык долбоордун реалдуу колдонуучу муктаждыктарына, жеткиликтүүлүккө жана күнүмдүк колдонууга жооп бере алышы.
4. Социалдык-маданий интеграция: жергиликтүү маданиятка урмат, коомдук кабыл алуу, таандыктык, идентификация жана жер сезими.

Бул төрт өлчөмдүн тандалышы “баарын өлчөгөн текшерүү тизмесин” түзүү максатын көздөбөйт. Булак аларды стратегиялык шаардык көрүнүш кайсы этапта ишке ашпай калышы мүмкүн экенин айырмалаган failure-mode structure катары аныктайт: долбоор жакшы иштелип чыгып, жаман курулушу мүмкүн; жакшы курулуп, жаман колдонулушу мүмкүн; жакшы колдонулса да, маданий жактан жат бойдон калышы мүмкүн.

LEED, BREEAM же классикалык post-occupancy evaluationдан айырмасы

Булакка ылайык, учурдагы баалоо системалары ар башка суроолорго жооп берет. LEED жана BREEAM көбүнчө техникалык жана экологиялык натыйжалуулукту; Historic Urban Landscape сыяктуу мамилелер тарыхый жана маданий катмарларды; post-occupancy evaluation болсо колдонуучу тажрыйбасын баалайт.

Бул изилдөө сунуштаган алкак долбоордук масштабда архитектуралык өзгөчөлүктү сактап, маданий уланмалуулукту экологиялык натыйжалуулук сыяктуу эле легитимдүү натыйжалуулук критерийи катары кароого аракет кылат.

Изилдөө суроолору

1. Saudi Vision 2030 Эр-Рияддагы архитектуралык долбоорлоо өзгөчөлүктөрүнө кандай таасир этет?
2. Vision 2030 долбоорлорунун ишке ашыруу практикалары туруктуулукту жана курулуш сапатын кантип чагылдырат?
3. Долбоорлор колдонуучулардын функционалдык муктаждыктарын кайсы деңгээлде канааттандырат?
4. Долбоорлордун социалдык-маданий идентификацияга жана жер сезимине таасири кантип бааланат?
5. Бул баалоолор социодемографиялык топторго жараша өзгөрөбү?
6. Долбоорлор туруктуулук, ыңгайлашуучулук, трансформациялануучулук жана маданий уланмалуулук касиеттерин кайсы деңгээлде көрсөтөт?

Сурамжылоо архитектуралык натыйжалуулукту өлчөйбү же адамдардын кабылдоосунбу?

Сурамжылоо физикалык же техникалык архитектуралык натыйжалуулукту өлчөбөйт; адамдар Vision 2030 долбоорлорун кандай бааларын, башкача айтканда коомдук кабыл алууну, кабылданган ийгиликти, идентификацияны жана жер сезимин өлчөйт. Энергия керектөөсү, жылуулук натыйжалуулугу, материалдын түп нускалуулугу же реалдуу курулуш сапаты сыяктуу дооматтар кейс-изилдөөлөрдөгү талаа жана документтик далилдерден гана чыгарылышы мүмкүн.

Эки өзүнчө далил агымы

Изилдөөнүн методологиялык жактан эң күчтүү жактарынын бири эки далил агымын өзүнчө кармашы.

Сурамжылоо агымы: долбоорлор коом жана адистер тарабынан кандай кабыл алынарын өлчөйт.

Кейс-изилдөө агымы: долбоордук документтер, сертификаттоо маалыматы, талаа байкоолору, архитектуралык өзгөчөлүктөр жана техникалык булактар аркылуу физикалык натыйжаны баалайт.

Мисалы, катышуучунун “долбоор туруктуу” дегени реалдуу энергия керектөө аз экенин далилдебейт. Ошол сыяктуу сертификатка ээ болуу да өзүнөн өзү жергиликтүү маданий уланмалуулук жогору экенин далилдебейт.

Бул айырма эмне үчүн маанилүү?

Булакта сурамжылоонун төрт өлчөмүнүн баарында кыйла жогорку жана бири-бирине жакын орточо көрсөткүчтөр бар. Мындай бөлүштүрүү чыныгы жалпы канааттанууну чагылдырышы мүмкүн; бирок улуттук деңгээлде көрүнүктүү программа тууралуу сурамжылоодо социалдык жактыруу, макул болууга ыктоо же долбоорго алдын ала кызыгуу да упайларга таасир этиши мүмкүн.

Ошондуктан сурамжылоо жыйынтыктарын “Эр-Рияд архитектурасы объективдүү түрдө 4,13/5 натыйжалуулук көрсөтүүдө” деп окууга болбойт.

Биринчи кейс: Historic Diriyah

Historic Diriyah изилдөөдө негизинен туруктуулук жана маданий уланмалуулук стратегиясы катары чечмеленет.

Булак салттуу Najdi архитектурасын фасад мотиви катары гана эмес; тыгыз жана көлөкөлүү көчө тканы, короо уюштуруусу, калың топурак дубалдар, чектелген имарат бийиктиги, кыш/adobe материалдары жана салттуу курулуш ыкмалары аркылуу карайт.

Заманбап инфраструктура, Building Information Modelling, пассивдүү муздатуу жана заманбап кызматтар тарыхый тканга интеграцияланат.

Diriyahдын күчтүү жагы

Идентификация материалга, мейкиндиктик уюштурууга, көчө тканына жана курулуш техникасынын өзүнө жайгаштырылган. Туруктуулук матрицасында туруктуулук 5/5 жана маданий уланмалуулук 5/5.

Diriyahдын негизги чыңалуулары

• Сактоо менен кайра куруунун ортосундагы түп нускалуулук маселеси.
• Маданий мурас менен люкс туризм продуктусунун ортосундагы чыңалуу.
• Топурак курулуштарды узак мөөнөттүү тейлөөнү уланта турган уста/эмгек күчү мүмкүнчүлүгү.
• Өрт коопсуздугу, жеткиликтүүлүк жана механикалык системаларды салттуу калың дубалдуу тканга интеграциялоо.

Булак боюнча маанилүү сабак — жергиликтүү архитектураны жандандыруу долбоорлоо маселеси гана эмес, узак мөөнөттүү көндүм жана тейлөө системасынын маселеси да.

Экинчи кейс: Riyadh Sports Track

Sports Track изилдөөдө негизинен ыңгайлашуучулук стратегиясы катары бааланат.

Долбоор болжол менен 135 km узундуктагы сызыктуу шаардык инфраструктура катары сүрөттөлөт; жөө жана велосипеддик кыймылдуулукту, рекреацияны, спортту, социалдык өз ара аракеттенүүнү, жашыл мейкиндикти жана ар түрдүү программаларды бир коридор ичинде бириктирет.

Sports Trackтин күчтүү жагы

Сызыктуу түзүлүш кеңейтиле алат; ошол эле коридор шаардын ар башка аймактарына кызмат кылып, рекреация, кыймылдуулук жана социалдык колдонуу арасында программалык ийкемдүүлүк бере алат. Туруктуулук матрицасында ыңгайлашуучулук 5/5.

Sports Trackтин негизги чыңалуулары

• Эр-Рияддын өтө ысык мезгилдеринде күндүз ачык мейкиндикти колдонуу олуттуу чектелиши мүмкүн.
• Калың жашылдандырылган коридордун сугат суусунун булагы экологиялык натыйжалуулук жагынан маанилүү, бирок изилдөөдө толук түшүндүрүлбөгөн өзгөрмө.
• Сызыктуу парктын реалдуу тармактык баалуулугу кесилишкен чоң жолдордон коопсуз өтүүгө болоруна көз каранды.
• Жаңы шаардык ыңгайлуулуктар айланадагы жер баасын жогорулатып, узак мөөнөттө жеткиликтүүлүктү азайтуу коркунучу бар.

Үчүнчү кейс: King Abdullah Financial District

KAFD изилдөөдө эң күчтүү трансформациялануучулук мисалы. Жогорку тыгыздык, вертикалдуу аралаш колдонуу, ички транспорт системасы, жогорку технологиялык инфраструктура жана глобалдык финансы функциясы Эр-Риядда тарыхый түрдө калыптанбаган жаңы шаардык типологияны жаратат.

Аймак болжол менен 1,6 миллион m² аянтта болжол менен 95 мунараны камтыган жогорку тыгыздыктагы финансы району катары сүрөттөлөт.

KAFDдин күчтүү жагы

Жаңы экономикалык функция, жаңы шаардык тыгыздык, жаңы транспорт инфраструктурасы жана жогорку технологияга негизделген шаар моделин сунуштаганы үчүн трансформациялануучулук упайы 5/5.

KAFDдин негизги чыңалуулары

• Долбоорду тапшыруунун узак мөөнөтү ири масштабдагы трансформациянын убакыт чыгымын көрсөтөт.
• Экологиялык сертификаттоо менен чөл климатына мүнөздүү пассивдүү архитектуралык логика дайыма эле бир нерсени билдирбеши мүмкүн.
• Кең айнек фасаддар сертификатталган системаларга ээ болсо да, муздатуу жүгү жагынан жергиликтүү масса-дубал/ачылыш мамилесинен башка климаттык логиканы алып жүрөт.
• Маданий шилтемелер негизинен оймо-чийме, пропорция жана материал өңү деңгээлинде; жергиликтүү мейкиндиктик уюштуруу чектелүүрөөк.
• Ички жөө тармак күчтүү болгону менен айланадагы шаар тканы менен байланыш алсызыраак.

Үч долбоор бир эле түрдөгү туруктуулукту билдиреби?

Жок. Булактын кейстер аралык синтези Diriyah, Sports Track жана KAFDни бир эле ийгиликтин төмөндөн жогору үч даражасы катары эмес, ар башка туруктуулук касиеттерин максималдаштырып, кээ бир башка касиеттерден компромисске барган үч түзүмдүк стратегия катары чечмелейт.

Бул таблица маанилүү долбоорлоо принцибин көрсөтөт: бардык туруктуулук касиеттерин максималдаштырган бир архитектуралык долбоор модели болбошу мүмкүн.

Diriyah эски тканды жана идентификацияны күчтүү сактаганда программалык өзгөрүү үчүн мейкиндик чектелүүрөөк. KAFD жаңы экономикалык жана мейкиндиктик түзүлүштөрдү жаратканда маданий уланмалуулук алсызыраак. Sports Track болсо социалдык жана функционалдык ыңгайлашуучулукту күчтүү жогорулатканы менен тарыхый туруктуулук жана фундаменталдуу экономикалык трансформация жагынан чектелүүрөөк.

Портфель деңгээлиндеги туруктуулук

Изилдөөнүн борбордук теориялык тыянагы — шаардын ар түрдүү долбоорлордон турган портфели айрым долбоорлордун кемчиликтерин жарым-жартылай тең салмактай алат.

Бул көз караш башкаруу жагынан да натыйжа берет: долбоорлор өз сертификаттарынын же өз долбоордук чек араларынын ичинде гана бааланса, шаардык масштабдагы жалпы идентификация, жеткиликтүүлүк, климат жана функция тең салмагы көз жаздымда калышы мүмкүн.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Изилдөө бири-бирин толуктаган эки ыкманы колдонгон аралаш сүрөттөмөлүү-аналитикалык дизайнды колдонот:

1. Үч архитектуралык/шаардык долбоор боюнча кейс-талдоо.
2. Эр-Риядда жашаган жана Vision 2030 долбоорлору менен тааныш 384 адам менен түзүмдөштүрүлгөн сурамжылоо.

Кейс-изилдөө ыкмасы

Үч долбоор стратегиялык түрдө максаттуу тандалган:

Ар бир кейс төмөнкү суроолор менен бааланган:

• Туруктуулук үчүн кайсы архитектуралык стратегиялар колдонулган?
• Кайсы өлчөнө турган көрсөткүчтөр трансформацияны колдойт?
• Кайсы компромистер жана чечилбеген чыңалуулар бар?
• Кайсы сабактар башка контексттерде сыналышы мүмкүн?

Сурамжылоо тандалмасы

384 адамдык тандалма %95 ишеним деңгээлин максат кылып аныкталган жана алты демографиялык өзгөрмө боюнча катмарланган тандоо ыкмасы колдонулган.

Булак ичиндеги тандалма жөнүндө эскертүү: жаш категорияларында булак 52, 142, 108, 44 жана 34 адамды билдирет. Бул маанилердин суммасы 380; 384 адамдык жалпы тандалма менен ортодогу төрт адамдык айырма булакта түшүндүрүлгөн эмес.

Сурамжылоо куралы

Сурамжылоо 19 жабык суроодон турат:

• Долбоорлоо: 4 пункт.
• Ишке ашыруу: 5 пункт.
• Функционалдык натыйжалуулук: 5 пункт.
• Социалдык-маданий интеграция: 5 пункт.

Жооптор 1 = Такыр Макул Эмесминден 5 = Толугу менен Макулмунга чейинки беш баллдык Likert шкаласы менен алынган. Мындан тышкары, учурдагы көйгөйлөр жана келечек сунуштары боюнча эки ачык суроо берилген.

Ишенимдүүлүк

Долбоорлоо өлчөмүнүн α = 0,561 мааниси салттуу 0,70 чегинен төмөн. Булак муну долбоорлоо шкаласы салттуу элементтер, визуалдык идентификация, пропорция системалары жана модерндүүлүк/түп нускалуулук тең салмагы сыяктуу гетерогендүү мазмундарды бир октук шкалада бириктиргени менен байланыштырат.

Фактордук талдоо жана өлчөөнүн жетиштүүлүгү

Kaiser–Meyer–Olkin мааниси:

\[ KMO=0{,}899 \]

Bartlett сфералуулук тести:

\[ \chi^2(171)=2133{,}2,\qquad p<0{,}001 \]

деп баяндалган.

Principal axis factoring жана promax rotation натыйжасында өздүк мааниси 1 көрсөткүчүнөн жогору төрт фактор алынган:

\[ 6{,}26;\ 1{,}30;\ 1{,}19;\ 1{,}08 \]

Бул төрт фактор баштапкы дисперсиянын жалпы %51,8 бөлүгүн түшүндүрөт. Биринчи фактор жалгыз өзү %32,9 үлүшкө ээ.

Ошого карабастан пункттардын көбү бир нече фактордо байкаларлык жүктөмдөрдү көрсөтүп, төрт өлчөмдүн ортосунда 0,44–0,73 деңгээлдеги корреляция табылган. Ошондуктан изилдөөнүн өз чечмелөөсүнө ылайык төрт өлчөм толугу менен көз карандысыз психометрикалык түзүлүштөр эмес.

Төрт өлчөм боюнча сурамжылоонун жыйынтыктары

Булак Таблица 9 ошол эле өлчөмдөрдүн курама шкала стандарттык четтөөлөрүн тиешелүүлүгүнө жараша 0,48, 0,50, 0,52 жана 0,48 деп берет. Эки таблицадагы ар башка SS маанилеринин эсептөө айырмасы так түшүндүрүлбөгөндүктөн, алар бир түзөтүлгөн стандарттык четтөө топтомуна айландырылбашы керек.

Өзгөчөлөнгөн сурамжылоо пункттары

• Долбоорлоо өлчөмүндө Najdi архитектуралык пропорцияларына шайкештик: 4,15.
• Ишке ашырууда кабылданган курулуш сапаты жана техникалык өзгөчөлүктөр: 4,16.
• Экологиялык туруктуулук: 4,12.
• Функционалдык өлчөмдө улгайгандар жана майыптыгы бар адамдарды кошкондо ар түрдүү топтор үчүн инклюзивдүү долбоорлоо: 4,17.
• Булактын жыйынтык бөлүмүндө Vision 2030 алкагындагы Эр-Рияддын уланып жаткан өнүгүүсүнө канааттануу: 4,23.

Булак ичиндеги формулировка эскертүүсү: аннотация жана жыйынтыктардын айрым бөлүктөрү 4,23 маанисин “sense of place” менен байланыштырат. Толук сурамжылоо жыйынтыктары болсо 4,23 маанисин уланып жаткан шаардык трансформацияга канааттануу пунктуна байланыштырат.

Демографиялык айырмачылыктар статистикалык жактан маанилүү болсо да, практикада канчалык чоң?

Булакта жаш, адистик, жашоо узактыгы, жарандык, билим берүү жана жыныс боюнча статистикалык айырмачылыктар табылган; бирок жарым-жартылай eta-квадрат маанилери негизинен кичине таасир деңгээлинде. Ошондуктан негизги көрүнүш демографиялык топтордун ортосундагы кескин поляризация эмес, жалпы оң баалоонун ичиндеги чектелген айырмалануу.

Булакта колдонулган таасир көлөмүнүн чектери 0,01 кичине, 0,06 орточо жана 0,14 чоң таасир. Жаш өзгөрмөсүндө 19 пункттун экөө гана орточо таасир деңгээлине жетет, эч бири чоң таасирге жетпейт.

Багыт боюнча демографиялык үлгү

Булактын Таблица 6 корутундусуна ылайык:

• Улгайган жаш топтору тандалган пункттарда жогорураак баа беришет.
• Архитектура/шаар куруу адистери жогорураак упай берүүгө ыкташат.
• Эр-Риядда узагыраак жашагандар жогорураак баа беришет.
• Саудиялык эмес катышуучулар тандалган пункттарда саудиялык катышуучулардан жогору упай беришет.
• Жогорку окуу жайдан кийинки билими барлар тандалган пункттарда жогору упай беришет.
• Жыныс эң аз айырмалоочу өзгөрмө.

Булак ичиндеги таблица эскертүүсү: Таблица 6 астында “Source: Author's own, based on statistical analysis results, 2016” деп жазылган. Изилдөө 2026-жылга таандык болуп, башка статистикалык таблицалар 2026 деп белгиленгендиктен, бул сап булак ичинде түшүндүрүлбөгөн дата шайкешсиздиги.

Ачык жооптор: көйгөйлөр

Көйгөйлөр боюнча ачык суроого 50 катышуучу жооп берген.

Ачык жооптор: сунуштар

Келечек боюнча сунуш суроосуна 43 катышуучу жооп берген.

Бул жооптордун демографиялык өзгөрмөлөр менен кайчылаш таблицаларында хи-квадрат тесттери \(\alpha=0,05\) деңгээлинде маанилүү болгон эмес. Булактын чечмелөөсүнө ылайык, идентификация, инфраструктура жана долбоорлоо ар түрдүүлүгү боюнча тынчсыздануулар бир эле белгилүү демографиялык топтун көйгөйү эмес.

Социалдык-маданий баалоону кайсы өлчөмдөр алдын ала айтат?

Булак социалдык-маданий курама упайды долбоорлоо, ишке ашыруу жана функционалдык натыйжалуулук упайлары менен көп факторлуу регрессия моделине киргизген:

\[ R^2=0{,}576,\qquad R^2_{adj}=0{,}573 \]

\[ F(3,380)=171{,}97,\qquad p<0{,}001 \]

Бардык VIF маанилери ≤ 2,63.

Булактын этият чечмелөөсү күнүмдүк колдонууда жакшы иштеген шаардык чөйрөлөр социалдык-маданий байланыш менен визуалдык долбоорлоого караганда күчтүүрөөк байланыш көрсөтөт дегенди билдирет. Бирок төрт өлчөм жогорку деңгээлде жалпы дисперсияны бөлүшкөндүктөн, бул коэффициенттерди толугу менен көз карандысыз түзүмдүк себептер катары чечмелөөгө болбойт.

Сурамжылоо менен кейс далилдери бирге берген билдирүү

Сурамжылоо төрт өлчөмдө жалпысынан жогорку баа берсе, кейс-изилдөөлөр маанилүү компромистерди көрсөтөт. Бул көрүнгөн карама-каршылык изилдөөнүн алсыздыгы эмес, эки далил агымы ар башка суроолорго жооп берүүсүнүн натыйжасы.

Катышуучулар Vision 2030 трансформациясын жалпысынан оң кабыл алышса да, ошол эле учурда архитектуралык идентификацияны жана түп нускалуулукту эң маанилүү көйгөй деп көрсөтүшөт. KAFD сыяктуу глобалдык-модерндик долбоорлор жогорку технология жана трансформация мүмкүнчүлүгүн сунуштайт, бирок Diriyahдай күчтүү мейкиндиктик маданий уланмалуулукту жаратпайт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• 384 катышуучу Vision 2030 программасынын Эр-Рияд архитектурасына таасирин сурамжылоонун төрт өлчөмүндө жалпысынан жогору баалаган.
• Төрт өлчөмдүн орточо көрсөткүчтөрү 4,07–4,13 аралыгында.
• Жаш демографиялык өзгөрмөлөрдүн ичинен эң көп маанилүү айырма жараткан өзгөрмө; бирок таасир көлөмдөрүнүн көбү кичине.
• Идентификация жана түп нускалуулук ачык жооптордо эң көп билдирилген көйгөй.
• Долбоорлоо ар түрдүүлүгү келечек үчүн эң көп сунушталган багыт.
• Diriyah туруктуулук жана маданий уланмалуулук, Sports Track ыңгайлашуучулук, KAFD трансформациялануучулук боюнча эң күчтүү кейс деп бааланган.
• Үч долбоор бири-бирин жарым-жартылай толуктаган ар башка туруктуулук стратегияларын түзөт.
• Функционалдык натыйжалуулук социалдык-маданий курама упайдын эң күчтүү регрессиялык божомолдоочусу.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Сурамжылоо жыйынтыктары реалдуу энергия керектөө аз экенин далилдебейт.
• Катышуучулардын канааттануусу курулуш сапатынын көз карандысыз техникалык өлчөөсү эмес.
• Vision 2030 архитектуралык өзгөрүүлөрдүн жалгыз себептик булагы экенин эксперименталдык түрдө далилдебейт.
• Үч кейс Эр-Рияддагы бардык долбоорлорду көрсөткөн кокустук тандалма эмес; алар максаттуу тандалган.
• Эр-Рияддын жыйынтыктарын бардык Саудия шаарларына автоматтык түрдө жалпылоого болбойт.
• KAFDнин сертификатталган болушу анын жергиликтүү климатка салыштырмалуу эң аз энергия керектөөгө ээ экенин өзүнөн өзү далилдебейт.
• Diriyahдагы салттуу форманы сактоо бардык кайра курулган ткандын материалдык түп нускалуулугун автоматтык түрдө далилдебейт.
• Sports Trackтин пландалган узундугу же жашылдандыруусу реалдуу күнүмдүк колдонуу, modal shift же суунун туруктуулугу менен бир нерсе эмес.

Негизги чектөөлөр

1. Географиялык чек: эмпирикалык изилдөө Эр-Рияд менен чектелет.
2. Убакыт чеги: булак кейс маалыматтары 2022-жылы чогултулган деп жазганы менен талаа сүрөттөрүн 2026 деп белгилейт; бул дата айырмасы булакта түшүндүрүлгөн эмес.
3. Кесилиштик сурамжылоо: кабылдоолор бир убакыт чекитинде өлчөнгөн.
4. Кабылдоо–натыйжалуулук айырмасы: сурамжылоо энергияны, жылуулук комфортун, курулуш сапатын, материалдын түп нускалуулугун же реалдуу колдонуу натыйжалуулугун түздөн-түз өлчөбөйт.
5. Социалдык жактыруу коркунучу: улуттук масштабда көрүнүктүү программа тууралуу өзүн-өзү билдирген сурамжылоо оң жооп берүүгө ыктоодон таасир алышы мүмкүн.
6. Өлчөө модели: долбоорлоо ички шкаласынын α мааниси 0,561 жана төрт өлчөм жогорку корреляция көрсөтөт.

Жалпылоонун чеги

Булак жыйынтыктарын Эр-Рияд масштабы менен чектейт. Авторлор framework башка жерлерде сыналышы мүмкүн деп айткан менен, жыйынтыктар ошол эле түрдө көчөт деп ырасташпайт.

AlUla сыяктуу мураска багытталган жерлерде айрым идентификация жана сактоо суроолору окшош болушу мүмкүн; Jeddahдын жээк климаты жана башкача Hijazi архитектуралык мурасы болсо башка идентификациялык баштапкы чекитти түзөт.

NEOM жана Qiddiya сыяктуу greenfield же near-greenfield контексттерге жыйынтыктарды түздөн-түз көчүрүү булак тарабынан өзгөчө алсыз деп эсептелет; анткени калыптанган шаардык эс тутум жана “мурдагы шаардык абал” болбогондо туруктуулук менен маданий уланмалуулук башка изилдөө дизайнын талап кылат.

Саясат жана долбоорлоо жагынан булактан чыккан негизги сабактар

Изилдөө жергиликтүү архитектуралык идентификацияны заманбап долбоорлорго декоративдүү мотив катары гана эмес; мейкиндиктик уюштуруу, материал, масштаб жана күнүмдүк колдонуу аркылуу интеграциялоону сунуштайт.

Коомдук катышуу ишке ашыруудан кийин өлчөнгөн канааттануу деңгээлинен ары өтүп; долбоорлоо процессинде үзгүлтүксүз кайтарым байланыш механизмдери түзүлүшү керек.

Экологиялык сертификаттоо документтик шайкештик катары гана эмес, реалдуу климаттык натыйжалуулук, суу булагы, көлөкөлөө, энергия колдонуу жана шаардык ткан менен байланыш сыяктуу жергиликтүү натыйжалуулук өзгөрмөлөрү менен бирге бааланышы керек.

Портфель деңгээлиндеги башкаруу өзүнчө “ийгиликтүү” долбоорлордун суммасы автоматтык түрдө туруктуу шаарды түзөт деген божомолго жол бербеши керек.

Келечектеги изилдөөлөр

Булак көп шаарлуу салыштырууларды, архитекторлор жана чечим кабыл алуучулар менен терең маектерди, узак мөөнөттүү кабылдоо изилдөөлөрүн, муундар аралык айырмачылыктарды деталдуу изилдөөнү, post-occupancy evaluation жана мурас/туризм экономикасы талдоолорун сунуштайт.

Айрыкча сунушталган төрт өлчөмдүү трансформациялык туруктуулук алкагы ар башка климат, маданият жана урбанизация шарттарында кайрадан сыналышы керек.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпкү аталыш: Strategic Visions and Transformative Resilience: Architectural Design, Implementation, and Functional and Socio-Cultural Outcomes of Saudi Vision 2030 in Riyadh, Saudi Arabia

Авторлор: Ashraf Mohamed Soliman; Salman Al Rasheed

Жооптуу автор: Ashraf Mohamed Soliman

Мекеме 1: Department of Architectural Engineering, College of Engineering and Design, Kingdom University, Riffa, Bahrain

Мекеме 2: Department of Architectural Engineering, Faculty of Engineering, Minia University, Minia, Egypt

Журнал: Architecture

Басмакана: MDPI

Жарыянын түрү: Рецензияланган ачык жеткиликтүү изилдөө макаласы

Библиографиялык жазуу: Architecture, 2026, 6(3), 158

DOI: 10.3390/architecture6030158

Тапшырылган: 10 июнь 2026

Кайра каралган: 3 сентябрь 2026

Кабыл алынган: 4 сентябрь 2026

Жарыяланган: 7 сентябрь 2026

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Изилдөө дизайны: Аралаш сүрөттөмөлүү-аналитикалык ыкма; максаттуу тандалган үч кейс-изилдөө + 384 катышуучулуу кесилиштик сурамжылоо.

Аннотация бөлүмүндөгү жооп берүү көрсөткүчү: %93,7.

Кейс-изилдөөлөр: Historic Diriyah, Riyadh Sports Track жана King Abdullah Financial District.

Сурамжылоо: 19 Likert пункту; долбоорлоо, ишке ашыруу, функционалдык натыйжалуулук жана социалдык-маданий интеграция өлчөмдөрү; эки ачык суроо.

Статистика: сүрөттөмөлүү статистика, көз карандысыз тандалма t-тесттери, бир багыттуу ANOVA, Scheffé/Tukey post-hoc талдоолору, хи-квадрат, жарым-жартылай eta-квадрат таасир көлөмү, KMO, Bartlett сфералуулук тести, principal axis factoring, promax rotation, түзөтүлгөн пункт-жалпы корреляциясы жана көп факторлуу регрессия.

Программа: IBM SPSS Statistics 25.

Каржылоо: Kingdom University, Bahrain; изилдөө гранты KU-SRU-2025-2026-01.

Этика: Сурамжылоо ыктыярдуу, анонимдүү жана жеке/сезимтал маалымат чогултпастан жүргүзүлгөн. Булак Research Committee тарабынан формалдуу IRB уруксатынын талабынан бошотулганын жана расмий waiver letter берилгенин билдирет.

Маалымдалган макулдук: Бардык катышуучулардан алынган.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Маалыматтар негиздүү суроо-талап боюнча жооптуу автордон алына алары айтылган.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор изилдөөгө таасир эте турган белгилүү финансылык же жеке кызыкчылык байланыштарын билдиришкен эмес.

Автордук салымдар: Ashraf Mohamed Soliman; карап чыгуу жана редакциялоо, визуалдаштыруу, текшерүү, концептуалдаштыруу, долбоорду башкаруу, методология, изилдөө, формалдуу талдоо жана каржылоону алуу. Salman Al Rasheed; алгачкы долбоор, ресурстар, методология, изилдөө, маалыматтарды иреттөө жана концептуалдаштыруу.

Негизги методологиялык чек: Сурамжылоо кабылданган архитектуралык таасирди өлчөйт; техникалык же экологиялык натыйжалуулукту өлчөө эмес. Кейс-изилдөөлөр максаттуу тандалган үч долбоор менен чектелет.

Ишенимдүүлүк чеги: Долбоорлоо өлчөмү α = 0,561 менен 0,70 көрсөткүчүнөн төмөн; төрт өлчөм бири-бири менен жогорку деңгээлде байланышкан.

Булак ичиндеги дата шайкешсиздиги: чектөөлөр бөлүмүндө кейс маалыматтары 2022-жылы чогултулган деп жазылган, ал эми кейс тексти жана талаа сүрөттөрүнүн түшүндүрмөлөрүндө 2026-жылдагы талаа сапары көрсөтүлгөн.

Булак ичиндеги таблица датасы: Таблица 6 булак сабында “2016” деп жазылганына карабастан, изилдөөнүн статистикасы жана башка таблицалары 2026 катары берилген.

Булак ичиндеги тандалма эскертүүсү: жаш категорияларынын жыштыктары 380 санына жетсе, жалпы тандалма 384.

4,23 упай эскертүүсү: аннотация/жыйынтыктоочу текст бул маанини sense of place менен, деталдуу жыйынтыктар бөлүмү болсо Vision 2030 алкагындагы уланып жаткан шаардык өнүгүүгө канааттануу менен байланыштырат.

Визуалды кайра чийүү: Булактагы 1-сүрөттүн “Vision 2030 → төрт аналитикалык архитектуралык өлчөм → төрт туруктуулук касиети” системасы Verianla үчүн семантикалык жактан эквиваленттүү, бирок графикалык жактан оригиналдуу техникалык схема катары кайра курулушу мүмкүн. Таблица 4 ичиндеги үч-кейс туруктуулук матрицасы булак маанилери менен кайра чийүүгө ылайыктуу.

Verianla Live ылайыктуулугу: Live Architecture, Live Compare жана Live Data үчүн жогорку деңгээлде ылайыктуу. Колдонуучу жаңы туруктуулук маанилерин эсептеген параметрдик симуляция булак ыкмасынан тышкары.