Dönüştürücü dayanıklılık (transformative resilience), bu çalışmada bir kent sisteminin yalnız değişime dayanması veya eski durumuna dönmesi değil; fiziksel biçimini, ekonomik temelini ve işlevsel programını bilinçli ve öngörülü biçimde yeniden yapılandırırken kültürel sürekliliğini koruyabilme kapasitesi olarak tanımlanan bir kentsel ve mimari değerlendirme kavramıdır. Ashraf Mohamed Soliman ve Salman Al Rasheed, Saudi Vision 2030'un Riyad mimarisindeki etkisini dört boyutta incelemektedir: tasarım, uygulama, işlevsel performans ve sosyo-kültürel bütünleşme. Araştırma 384 kişiyle yapılan anketi, Tarihi Diriyah, Riyadh Sports Track ve King Abdullah Financial District (KAFD) vaka analizleriyle birleştirmektedir. Anket ortalamaları 4,07–4,13 aralığında genel olarak olumlu algı gösterirken vaka analizi hiçbir projenin dayanıklılığın bütün özelliklerinde aynı anda güçlü olmadığını göstermektedir. Çalışmanın temel yorum sınırı, anketin fiziksel mimari performansı değil algı, kabul ve sosyal meşruiyeti ölçmesidir.

Çalışmanın teorik katkısı, kent dayanıklılığı literatüründe çoğu zaman betimleyici kalan “dönüştürücü dayanıklılık” kavramını mimari ölçekte gözlenebilir göstergelere dönüştürmesidir. Kalıcılık; yerel tipoloji, malzeme ve mekânsal düzenin korunmasıyla; uyarlanabilirlik işlevsel esneklik, çevresel performans ve bakım kapasitesiyle; dönüştürülebilirlik yeni yapı tipleri, ulaşım sistemleri ve ekonomik işlevlerle; kültürel süreklilik ise kimlik, toplumsal kabul ve yer duygusuyla ilişkilendirilmektedir.

Üç vaka birbirinin alternatif versiyonları değildir. Diriyah kalıcılık ve kültürel süreklilikte, Sports Track uyarlanabilirlikte, KAFD ise dönüştürülebilirlikte en güçlü örnektir. Bu durum çalışmanın merkezi sonucunu oluşturur: kent ölçeğinde dönüştürücü dayanıklılık, tek bir projenin bütün özellikleri en yüksek düzeyde gerçekleştirmesinden çok, farklı projelerin güçlü ve zayıf yönlerinin bir portföy içinde dengelenmesiyle ortaya çıkabilir.

Anket sonuçları genel olarak olumlu olsa da açık uçlu yanıtlar daha karmaşık bir tablo göstermektedir. Kimlik ve özgünlük %32 ile en sık belirtilen sorun; tasarım ve çeşitlendirme ise %44,2 ile en sık önerilen gelecek yönüdür. Bu nedenle genel memnuniyet ile mimari kimliğin geleceğine ilişkin kaygı aynı anda bulunmaktadır.

Araştırmanın temel problemi

Çalışma, Riyad'ın hızla dönüşürken iki farklı hedefi aynı anda nasıl taşıdığı sorusundan hareket etmektedir: küresel ekonomik ve teknolojik rekabete açık yeni bir metropol oluşturmak ve yerel mimari kimliği kaybetmemek.

Saudi Vision 2030 yalnız ekonomik çeşitlendirme programı olarak değil, yapılı çevreyi, hareketliliği, yaşam kalitesini, kültürel mirası ve kentsel kimliği de etkileyen geniş kapsamlı bir dönüşüm çerçevesi olarak ele alınmaktadır. Riyad bu dönüşümün en görünür laboratuvarlarından biridir.

Çalışmanın literatür boşluğu iki düzeydedir. Birinci boşluk, Vision 2030 projelerinin tasarım, uygulama, işlev ve sosyo-kültürel etkilerini aynı çerçevede ampirik olarak değerlendiren çalışmaların sınırlı olmasıdır. İkinci ve daha temel boşluk ise geleneksel dayanıklılık kavramlarının büyük ölçüde afet, iklim şoku veya dışsal bozulma sonrasında toparlanma üzerinden geliştirilmiş olmasıdır.

Riyad'daki dönüşüm farklıdır. Kaynaktaki yaklaşımda “bozucu etki” dışarıdan gelen istenmeyen bir şok değil; ekonomik çeşitlendirme, nüfus baskısı, iklim koşulları ve stratejik kalkınma hedefleri nedeniyle bilinçli biçimde üretilen bir değişimdir. Bu nedenle araştırma “eski hale dönme” yerine “yeni bir kent durumu üretirken kimliği koruma” sorusuna odaklanmaktadır.

Dönüştürücü dayanıklılık bu çalışmada ne anlama geliyor?

Dönüştürücü dayanıklılık, Riyad gibi hızlı ve planlı dönüşüm yaşayan bir kentte mevcut yapıyı yalnız korumak değil; fiziksel biçim, ekonomik işlev ve kentsel programı yeni bir gelişme yönüne taşıyabilmek, bunu yaparken de kent sakinlerinin şehri “kendi kentleri” olarak tanımasını sağlayan kültürel sürekliliği koparmamaktır.

Dayanıklılığın üç tarihsel yaklaşımı

Kaynak dayanıklılık düşüncesini üç ana aşamada açıklamaktadır.

• Mühendislik dayanıklılığı: bir sistemin bozulmadan sonra tek bir denge durumuna ne kadar hızlı geri döndüğüne odaklanır.
• Ekolojik dayanıklılık: sistemin temel yapısını ve işlevini kaybetmeden ne kadar bozulma soğurabildiğini inceler.
• Evrimsel/sosyo-ekolojik dayanıklılık: sistemin gerektiğinde eski gelişim yolunu terk ederek yeni bir yapı ve işleyiş oluşturabileceğini kabul eder.

Çalışma üçüncü yaklaşımı Riyad bağlamına uyarlamaktadır. Burada dayanıklılık pasif direnç değil, bilinçli yeniden yapılanmadır.

Dört dayanıklılık özelliği

Dört analitik mimari boyut

Çalışma dayanıklılığı doğrudan ölçtüğünü iddia etmez. Soyut kavram dört gözlenebilir mimari kayıt üzerinden değerlendirilir:

1. Tasarım: yerel mimari unsurlar, malzeme, oran, görsel kimlik ve gelenek-modernlik dengesi.
2. Uygulama: yapım teknikleri, teknik kalite, çevresel sürdürülebilirlik, malzeme kullanımı ve teknoloji entegrasyonu.
3. İşlevsel performans: yapı veya kentsel projenin gerçek kullanıcı gereksinimlerine, erişilebilirliğe ve günlük kullanıma cevap verebilmesi.
4. Sosyo-kültürel bütünleşme: yerel kültüre saygı, toplumsal kabul, aidiyet, kimlik ve yer duygusu.

Bu dört boyutun seçimi bir “her şeyi ölçen kontrol listesi” oluşturma amacı taşımaz. Kaynak bunları, stratejik bir kentsel vizyonun hangi aşamada başarısız olabileceğini ayırt eden bir failure-mode structure olarak tanımlar: bir proje iyi tasarlanıp kötü inşa edilebilir; iyi inşa edilip kötü kullanılabilir; iyi kullanılmasına rağmen kültürel olarak yabancı kalabilir.

LEED, BREEAM veya klasik post-occupancy evaluation'dan farkı

Kaynağa göre mevcut değerlendirme sistemleri farklı sorulara cevap vermektedir. LEED ve BREEAM ağırlıklı olarak teknik ve çevresel performansı; Historic Urban Landscape gibi yaklaşımlar tarihsel ve kültürel katmanları; post-occupancy evaluation ise kullanıcı deneyimini değerlendirir.

Bu çalışmanın önerdiği çerçeve, proje ölçeğinde mimari özgüllüğü korurken kültürel sürekliliği çevresel performans kadar meşru bir performans kriteri olarak ele almaya çalışmaktadır.

Araştırma soruları

1. Saudi Vision 2030 Riyad'daki mimari tasarım özelliklerini nasıl etkiliyor?
2. Vision 2030 projelerinin uygulama pratikleri sürdürülebilirlik ve yapım kalitesini nasıl yansıtıyor?
3. Projeler kullanıcıların işlevsel ihtiyaçlarını ne ölçüde karşılıyor?
4. Projelerin sosyo-kültürel kimlik ve yer duygusu üzerindeki etkisi nasıl değerlendiriliyor?
5. Bu değerlendirmeler sosyodemografik gruplara göre değişiyor mu?
6. Projeler kalıcılık, uyarlanabilirlik, dönüştürülebilirlik ve kültürel süreklilik özelliklerini ne ölçüde sergiliyor?

Anket mimari performansı mı ölçüyor, insanların algısını mı?

Anket fiziksel veya teknik mimari performansı ölçmemektedir; insanların Vision 2030 projelerini nasıl değerlendirdiğini, yani sosyal kabulü, algılanan başarıyı, kimlik ve yer duygusunu ölçmektedir. Enerji tüketimi, termal performans, malzeme özgünlüğü veya gerçek yapı kalitesi gibi iddialar yalnız vaka çalışmalarındaki saha ve belge kanıtından çıkarılabilir.

İki ayrı kanıt akışı

Çalışmanın metodolojik açıdan en güçlü yönlerinden biri iki kanıt akışını ayrı tutmasıdır.

Anket akışı: projelerin toplum ve profesyoneller tarafından nasıl algılandığını ölçer.

Vaka çalışması akışı: proje dokümanları, sertifikasyon bilgileri, saha gözlemleri, mimari özellikler ve teknik kaynaklarla fiziksel sonucu değerlendirir.

Örneğin bir katılımcının “proje sürdürülebilir” demesi gerçek enerji kullanımının düşük olduğunu kanıtlamaz. Benzer biçimde bir sertifikaya sahip olmak da tek başına yerel kültürel sürekliliğin yüksek olduğunu kanıtlamaz.

Bu ayrım neden önemli?

Kaynakta dört anket boyutunun tamamında oldukça yüksek ve birbirine yakın ortalamalar bulunmaktadır. Böyle bir dağılım gerçek ortak memnuniyeti yansıtabilir; ancak ulusal düzeyde görünür bir programa ilişkin ankette sosyal beğeni, onaylama eğilimi veya projeye önceden ilgi duyma da skorları etkileyebilir.

Bu nedenle anket sonuçları, “Riyad mimarisi nesnel olarak 4,13/5 performans göstermektedir” biçiminde okunamaz.

Birinci vaka: Tarihi Diriyah

Tarihi Diriyah çalışmada esas olarak kalıcılık ve kültürel süreklilik stratejisi olarak yorumlanmaktadır.

Kaynak, geleneksel Najdi mimarisini yalnız cephe motifi olarak değil; sık ve gölgeli sokak dokusu, avlu organizasyonu, kalın toprak duvarlar, sınırlı bina yüksekliği, kerpiç/adobe malzemeler ve geleneksel yapım teknikleri üzerinden ele almaktadır.

Modern altyapı, Building Information Modelling, pasif soğutma ve çağdaş servisler tarihi dokuya entegre edilmektedir.

Diriyah'ın güçlü tarafı

Kimlik; malzeme, mekânsal örgütlenme, sokak dokusu ve yapım tekniğinin kendisine yerleştirilmiştir. Dayanıklılık matrisinde kalıcılık 5/5 ve kültürel süreklilik 5/5'tir.

Diriyah'ın temel gerilimleri

• Koruma ile yeniden inşa arasındaki özgünlük sorunu.
• Kültürel miras ile lüks turizm ürünü arasındaki gerilim.
• Toprak yapıların uzun dönem bakımını sürdürecek usta/işgücü kapasitesi.
• Yangın güvenliği, erişilebilirlik ve mekanik sistemlerin geleneksel kalın duvarlı dokuya entegrasyonu.

Kaynak açısından önemli ders, yerel mimarinin canlandırılmasının yalnız tasarım değil, uzun dönemli bir beceri ve bakım sistemi sorunu da olduğudur.

İkinci vaka: Riyadh Sports Track

Sports Track çalışmada ağırlıklı olarak uyarlanabilirlik stratejisi olarak değerlendirilmektedir.

Proje yaklaşık 135 km uzunluğunda doğrusal bir kentsel altyapı olarak tanımlanmakta; yaya ve bisiklet hareketliliği, rekreasyon, spor, sosyal etkileşim, yeşil alan ve çeşitli programları aynı koridor içinde birleştirmektedir.

Sports Track'in güçlü tarafı

Doğrusal yapı genişletilebilir; aynı koridor farklı kent bölgelerine hizmet verebilir ve rekreasyon, hareketlilik ve sosyal kullanım arasında programatik esneklik sağlar. Dayanıklılık matrisinde uyarlanabilirlik 5/5'tir.

Sports Track'in temel gerilimleri

• Riyad'ın aşırı sıcak dönemlerinde gün içi açık alan kullanımı ciddi biçimde sınırlanabilir.
• Yoğun bitkilendirilmiş koridorun sulama suyunun kaynağı çevresel performans açısından kritik fakat çalışmada tam açıklanmayan bir değişkendir.
• Doğrusal parkın gerçek ağ değeri, kesiştiği büyük yolların güvenli geçilebilirliğine bağlıdır.
• Yeni kentsel amenitelerin çevredeki arazi değerlerini artırarak uzun vadede erişilebilirliği azaltma riski vardır.

Üçüncü vaka: King Abdullah Financial District

KAFD çalışmada en güçlü dönüştürülebilirlik örneğidir. Yüksek yoğunluk, dikey karma kullanım, iç ulaşım sistemi, yüksek teknoloji altyapısı ve küresel finans fonksiyonu Riyad'da tarihsel olarak yerleşik olmayan yeni bir kentsel tipoloji oluşturmaktadır.

Bölge yaklaşık 1,6 milyon m²'lik alanda yaklaşık 95 kuleyi barındıran yüksek yoğunluklu bir finans bölgesi olarak tanımlanmaktadır.

KAFD'nin güçlü tarafı

Yeni ekonomik işlev, yeni kentsel yoğunluk, yeni ulaşım altyapısı ve yüksek teknoloji tabanlı bir kent modeli sunması nedeniyle dönüştürülebilirlik puanı 5/5'tir.

KAFD'nin temel gerilimleri

• Uzun proje teslim süresi büyük ölçekli dönüşümün zaman maliyetini ortaya koymaktadır.
• Çevresel sertifikasyon ile çöl iklimine özgü pasif mimari mantık her zaman aynı şeyi ifade etmeyebilir.
• Yoğun cam cepheler sertifikalı sistemlere sahip olsalar bile soğutma yükü bakımından yerel kütle-duvar/açıklık yaklaşımından farklı bir iklimsel mantık taşır.
• Kültürel referanslar çoğunlukla desen, oran ve malzeme tonu düzeyindedir; yerel mekânsal örgütlenme daha sınırlı kalmaktadır.
• İç yaya ağı güçlü olmasına rağmen çevredeki kent dokusuyla bağlantı daha zayıftır.

Üç proje aynı tür dayanıklılığı mı temsil ediyor?

Hayır. Kaynağın çapraz-vaka sentezi Diriyah, Sports Track ve KAFD'yi aynı başarının düşükten yükseğe üç derecesi olarak değil, farklı dayanıklılık özelliklerini maksimize eden ve bazı diğer özelliklerden ödün veren üç yapısal strateji olarak yorumlamaktadır.

Bu tablo önemli bir tasarım ilkesi ortaya çıkarmaktadır: bütün dayanıklılık özelliklerini maksimum yapan tek bir mimari proje modeli olmayabilir.

Diriyah eski doku ve kimliği güçlü biçimde korurken programatik değişim alanı daha sınırlıdır. KAFD yeni ekonomik ve mekânsal yapılar üretirken kültürel süreklilik daha zayıftır. Sports Track ise sosyal ve işlevsel uyarlanabilirliği güçlü biçimde artırırken tarihi kalıcılık ve temel ekonomik dönüşüm açısından daha sınırlıdır.

Portföy düzeyi dayanıklılık

Çalışmanın merkezi teorik çıkarımı, kentin farklı projelerden oluşan portföyünün tek tek projelerin açıklarını kısmen dengeleyebilmesidir.

Bu görüş yönetim açısından da bir sonuç doğurur: projeler yalnız kendi sertifikaları veya kendi proje sınırları içinde değerlendirilirse kent ölçeğindeki toplam kimlik, erişim, iklim ve işlev dengesi gözden kaçabilir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Çalışma iki tamamlayıcı yöntemi kullanan karma betimsel-analitik tasarım kullanmaktadır:

1. Üç mimari/kentsel proje üzerinde vaka analizi.
2. Riyad'da yaşayan ve Vision 2030 projelerine aşina 384 kişiyle yapılandırılmış anket.

Vaka çalışması yöntemi

Üç proje stratejik olarak amaçlı seçilmiştir:

Her vaka şu sorularla değerlendirilmiştir:

• Dayanıklılık için hangi mimari stratejiler kullanılmıştır?
• Hangi ölçülebilir göstergeler dönüşümü desteklemektedir?
• Hangi ödünleşimler ve çözülmemiş gerilimler vardır?
• Hangi dersler başka bağlamlarda sınanabilir?

Anket örneklemi

384 kişilik örneklem %95 güven düzeyi hedeflenerek belirlenmiş ve altı demografik değişken üzerinden tabakalı örnekleme yaklaşımı kullanılmıştır.

Kaynak içi örneklem notu: yaş kategorilerinde kaynak 52, 142, 108, 44 ve 34 kişi bildirmektedir. Bu değerlerin toplamı 380'dir; 384 kişilik toplam örneklemle arasındaki dört kişilik fark kaynakta açıklanmamaktadır.

Anket aracı

Anket 19 kapalı uçlu maddeden oluşmaktadır:

• Tasarım: 4 madde.
• Uygulama: 5 madde.
• İşlevsel performans: 5 madde.
• Sosyo-kültürel bütünleşme: 5 madde.

Yanıtlar 1 = Kesinlikle Katılmıyorum ile 5 = Kesinlikle Katılıyorum arasında beşli Likert ölçeğiyle alınmıştır. Ayrıca iki açık uçlu soru mevcut sorunlar ve geleceğe yönelik önerileri toplamıştır.

Güvenirlik

Tasarım boyutunun α = 0,561 değeri geleneksel 0,70 sınırının altındadır. Kaynak bunu tasarım ölçeğinin geleneksel öğeler, görsel kimlik, oran sistemleri ve modernlik/özgünlük dengesi gibi heterojen içerikleri aynı eksende birleştirmesiyle ilişkilendirmektedir.

Faktör analizi ve ölçüm yeterliliği

Kaiser–Meyer–Olkin değeri:

\[ KMO=0{,}899 \]

Bartlett küresellik testi:

\[ \chi^2(171)=2133{,}2,\qquad p<0{,}001 \]

olarak raporlanmıştır.

Principal axis factoring ve promax döndürme sonucunda özdeğeri 1'in üzerinde dört faktör elde edilmiştir:

\[ 6{,}26;\ 1{,}30;\ 1{,}19;\ 1{,}08 \]

Bu dört faktör başlangıç varyansının toplam %51,8'ini açıklamaktadır. İlk faktör tek başına %32,9'luk paya sahiptir.

Buna rağmen maddelerin çoğu birden fazla faktörde belirgin yükler göstermiş ve dört boyut arasında 0,44–0,73 düzeyinde korelasyon bulunmuştur. Bu nedenle çalışmanın kendi yorumuna göre dört boyut tamamen bağımsız psikometrik yapılar değildir.

Dört boyutun anket sonuçları

Kaynak Tablo 9 aynı boyutların bileşik ölçek standart sapmalarını sırasıyla 0,48, 0,50, 0,52 ve 0,48 olarak vermektedir. İki tablodaki farklı SS değerlerinin hesaplama farkı açıkça açıklanmadığı için bunlar tek bir düzeltilmiş standart sapma setine dönüştürülmemelidir.

Öne çıkan anket maddeleri

• Tasarım boyutunda Najdi mimari oranlarına uyum: 4,15.
• Uygulamada algılanan yapı kalitesi ve teknik özellikler: 4,16.
• Çevresel sürdürülebilirlik: 4,12.
• İşlevsel boyutta yaşlılar ve engelliler dâhil farklı gruplara kapsayıcı tasarım: 4,17.
• Kaynak sonuç bölümünde Vision 2030 kapsamındaki devam eden Riyad gelişiminden memnuniyet: 4,23.

Kaynak içi ifade notu: özet ve sonuçların bazı bölümleri 4,23'lük değeri “sense of place” ile ilişkilendirmektedir. Ayrıntılı anket sonuçları ise 4,23'ü devam eden kentsel dönüşümden memnuniyet maddesine bağlamaktadır.

Demografik farklar istatistiksel olarak önemli olsa da pratikte ne kadar büyük?

Kaynakta yaş, uzmanlık, ikamet süresi, uyruk, eğitim ve cinsiyet için istatistiksel farklılıklar bulunmuştur; ancak kısmi eta-kare değerleri büyük ölçüde küçük etki düzeyindedir. Bu nedenle asıl tablo demografik gruplar arasında keskin kutuplaşma değil, genel ortak olumlu değerlendirme içindeki sınırlı farklılaşmadır.

Kaynakta kullanılan etki büyüklüğü eşikleri 0,01 küçük, 0,06 orta ve 0,14 büyük etkidir. Yaş değişkeninde yalnız 19 maddenin ikisi orta etki düzeyine ulaşmakta, hiçbiri büyük etkiye ulaşmamaktadır.

Yön açısından demografik örüntü

Kaynağın Tablo 6 özetine göre:

• Daha ileri yaş grupları seçili maddelerde daha yüksek değerlendirme vermektedir.
• Mimarlık/şehircilik uzmanları daha yüksek puan verme eğilimindedir.
• Riyad'da daha uzun yaşayanlar daha yüksek değerlendirme vermektedir.
• Suudi olmayan katılımcılar seçili maddelerde Suudi katılımcılardan daha yüksek puan vermektedir.
• Lisansüstü eğitimliler seçili maddelerde daha yüksek puan vermektedir.
• Cinsiyet en az farklılaştırıcı değişkendir.

Kaynak içi tablo notu: Tablo 6'nın altında “Source: Author's own, based on statistical analysis results, 2016” yazmaktadır. Çalışmanın 2026 tarihli olması ve diğer istatistik tablolarının 2026 olarak etiketlenmesi nedeniyle bu satır kaynak içinde açıklanmayan tarih tutarsızlığıdır.

Açık uçlu yanıtlar: sorunlar

Sorunlara ilişkin açık uçlu soruya 50 katılımcı yanıt vermiştir.

Açık uçlu yanıtlar: öneriler

Geleceğe ilişkin öneri sorusuna 43 katılımcı yanıt vermiştir.

Bu yanıtların demografik değişkenlerle çapraz tablolarında ki-kare testleri \(\alpha=0,05\) düzeyinde anlamlı bulunmamıştır. Kaynağın yorumuna göre kimlik, altyapı ve tasarım çeşitliliği kaygıları belirli tek bir demografik grubun sorunu değildir.

Sosyo-kültürel değerlendirmeyi hangi boyutlar öngörüyor?

Kaynak sosyo-kültürel bileşik skoru tasarım, uygulama ve işlevsel performans skorlarıyla çoklu regresyon modeline sokmuştur:

\[ R^2=0{,}576,\qquad R^2_{adj}=0{,}573 \]

\[ F(3,380)=171{,}97,\qquad p<0{,}001 \]

Tüm VIF değerleri ≤ 2,63'tür.

Kaynağın temkinli yorumu, günlük kullanımda daha iyi işleyen kentsel çevrelerin sosyo-kültürel bağlanmayla yalnız görsel tasarımdan daha güçlü ilişki gösterdiğidir. Ancak dört boyutun yüksek ölçüde ortak varyans paylaşması nedeniyle bu katsayılar tamamen bağımsız yapısal nedenler gibi yorumlanamaz.

Anket ile vaka kanıtının birlikte verdiği mesaj

Anket dört boyutta genel olarak yüksek değerlendirme verirken vaka çalışmaları önemli ödünleşimler göstermektedir. Bu görünürdeki çelişki araştırmanın zayıflığı değil, iki kanıt akışının farklı soruları cevaplamasının sonucudur.

Katılımcılar Vision 2030 dönüşümünü genel olarak olumlu algılarken aynı zamanda mimari kimlik ve özgünlüğü en önemli sorun olarak belirtmektedir. KAFD gibi küresel-modern projeler yüksek teknoloji ve dönüşüm kapasitesi sunarken Diriyah kadar güçlü mekânsal kültürel süreklilik üretmemektedir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• 384 katılımcı Vision 2030'un Riyad mimarisi üzerindeki etkisini dört anket boyutunda genel olarak yüksek değerlendirmiştir.
• Dört boyutun ortalamaları 4,07–4,13 aralığındadır.
• Yaş demografik değişkenler içinde en sık anlamlı farklılık üreten değişkendir; ancak etki büyüklüklerinin çoğu küçüktür.
• Kimlik ve özgünlük açık uçlu yanıtlarda en sık bildirilen sorundur.
• Tasarım çeşitliliği en sık önerilen gelecek yönüdür.
• Diriyah kalıcılık ve kültürel süreklilik, Sports Track uyarlanabilirlik, KAFD dönüştürülebilirlik açısından en güçlü vaka olarak değerlendirilmiştir.
• Üç proje birbirini kısmen tamamlayan farklı dayanıklılık stratejileri oluşturmaktadır.
• İşlevsel performans, sosyo-kültürel bileşik skorun en güçlü regresyon yordayıcısıdır.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Anket sonuçları gerçek enerji tüketiminin düşük olduğunu kanıtlamaz.
• Katılımcı memnuniyeti yapı kalitesinin bağımsız teknik ölçümü değildir.
• Vision 2030'un mimari değişimlerin tek nedensel kaynağı olduğunu deneysel olarak kanıtlamaz.
• Üç vaka bütün Riyad projelerini temsil eden rastgele örneklem değildir; amaçlı seçilmiştir.
• Riyad sonuçları bütün Suudi şehirlerine otomatik olarak genellenemez.
• KAFD'nin sertifikalı olması, yerel iklime göre en düşük enerji kullanımına sahip olduğunu tek başına kanıtlamaz.
• Diriyah'daki geleneksel formun korunması, bütün yeniden inşa edilmiş dokunun maddi özgünlüğünü otomatik olarak kanıtlamaz.
• Sports Track'in planlanan uzunluğu veya bitkilendirmesi gerçek günlük kullanım, modal shift veya su sürdürülebilirliğiyle aynı şey değildir.

Temel sınırlılıklar

1. Coğrafi sınır: ampirik çalışma Riyad'la sınırlıdır.
2. Zaman sınırı: kaynak vaka verilerinin 2022'de toplandığını yazarken saha fotoğraflarını 2026 olarak etiketlemektedir; bu tarih farkı kaynakta açıklanmamaktadır.
3. Kesitsel anket: algılar tek zaman noktasında ölçülmüştür.
4. Algı–performans ayrımı: anket enerji, termal konfor, yapı kalitesi, malzeme özgünlüğü veya gerçek kullanım performansını doğrudan ölçmemektedir.
5. Sosyal beğeni riski: ulusal ölçekte görünür bir program hakkındaki öz-bildirimli anket, olumlu cevap verme eğiliminden etkilenebilir.
6. Ölçüm modeli: tasarım alt ölçeğinin α değeri 0,561'dir ve dört boyut yüksek korelasyon göstermektedir.

Genellenebilirlik sınırı

Kaynak sonuçlarını Riyad ölçeğinde tutmaktadır. Yazarlar framework'ün başka yerlerde denenebileceğini savunurken, bulguların aynı biçimde taşınacağını iddia etmemektedir.

AlUla gibi miras odaklı yerlerde bazı kimlik ve koruma soruları benzer olabilir; Jeddah'ın kıyı iklimi ve farklı Hijazi mimari mirası ise farklı bir kimlik başlangıç noktası yaratır.

NEOM ve Qiddiya gibi greenfield veya near-greenfield bağlamlara sonuçların doğrudan aktarılması kaynak tarafından özellikle zayıf kabul edilmektedir; çünkü mevcut yerleşik kent hafızası ve “önceki kent durumu” olmadığında kalıcılık ile kültürel süreklilik farklı bir araştırma tasarımı gerektirir.

Politika ve tasarım açısından kaynakta çıkarılan başlıca dersler

Çalışma yerel mimari kimliğin çağdaş projelere yalnız dekoratif motif olarak değil; mekânsal örgütlenme, malzeme, ölçek ve günlük kullanım üzerinden entegre edilmesini önermektedir.

Kamu katılımı uygulama sonrasında ölçülen memnuniyet düzeyinin ötesine taşınmalı; tasarım sürecinde devamlı geri bildirim mekanizmaları kurulmalıdır.

Çevresel sertifikasyon yalnız belge uyumu olarak değil, gerçek iklim performansı, su kaynağı, gölgelenme, enerji kullanımı ve kent dokusuyla bağlantı gibi yerel performans değişkenleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Portföy düzeyinde yönetim, tek tek “başarılı” projelerin toplamının otomatik olarak dayanıklı bir kent oluşturduğu varsayımını önlemelidir.

Gelecek araştırmalar

Kaynak çok kentli karşılaştırmalar, mimar ve karar vericilerle derinlemesine görüşmeler, boylamsal algı araştırmaları, kuşak farklılıklarının ayrıntılı incelenmesi, post-occupancy evaluation ve miras/turizm ekonomisi analizlerini önerir.

Özellikle önerilen dört boyutlu dönüştürücü dayanıklılık çerçevesinin farklı iklim, kültür ve kentleşme koşullarında yeniden sınanması gerekmektedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Strategic Visions and Transformative Resilience: Architectural Design, Implementation, and Functional and Socio-Cultural Outcomes of Saudi Vision 2030 in Riyadh, Saudi Arabia

Yazarlar: Ashraf Mohamed Soliman; Salman Al Rasheed

Sorumlu yazar: Ashraf Mohamed Soliman

Kurum 1: Department of Architectural Engineering, College of Engineering and Design, Kingdom University, Riffa, Bahrain

Kurum 2: Department of Architectural Engineering, Faculty of Engineering, Minia University, Minia, Egypt

Dergi: Architecture

Yayınevi: MDPI

Yayın türü: Hakemli açık erişim araştırma makalesi

Bibliyografik kayıt: Architecture, 2026, 6(3), 158

DOI: 10.3390/architecture6030158

Gönderim: 10 Haziran 2026

Revizyon: 3 Eylül 2026

Kabul: 4 Eylül 2026

Yayın: 7 Eylül 2026

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Araştırma tasarımı: Karma betimsel-analitik yöntem; üç amaçlı seçilmiş vaka çalışması + 384 katılımcılı kesitsel anket.

Özet bölümündeki yanıt oranı: %93,7.

Vaka çalışmaları: Historic Diriyah, Riyadh Sports Track ve King Abdullah Financial District.

Anket: 19 Likert maddesi; tasarım, uygulama, işlevsel performans ve sosyo-kültürel bütünleşme boyutları; iki açık uçlu soru.

İstatistik: tanımlayıcı istatistikler, bağımsız örneklem t-testleri, tek yönlü ANOVA, Scheffé/Tukey post-hoc analizleri, ki-kare, kısmi eta-kare etki büyüklüğü, KMO, Bartlett küresellik testi, principal axis factoring, promax rotation, düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu ve çoklu regresyon.

Yazılım: IBM SPSS Statistics 25.

Finansman: Kingdom University, Bahrain; araştırma hibesi KU-SRU-2025-2026-01.

Etik: Anket gönüllü, anonim ve kişisel/sensitif veri toplamadan yürütülmüştür. Kaynak, Research Committee tarafından formal IRB onayından muaf tutulduğunu ve resmî waiver letter sağlandığını belirtmektedir.

Bilgilendirilmiş onam: Tüm katılımcılardan alınmıştır.

Veri erişilebilirliği: Verilerin makul talep üzerine sorumlu yazardan temin edilebileceği belirtilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çalışmayı etkileyebilecek bilinen finansal veya kişisel çıkar ilişkisi bildirmemiştir.

Yazar katkıları: Ashraf Mohamed Soliman; gözden geçirme ve düzenleme, görselleştirme, doğrulama, kavramsallaştırma, proje yönetimi, metodoloji, araştırma, formel analiz ve fon edinimi. Salman Al Rasheed; ilk taslak, kaynaklar, metodoloji, araştırma, veri düzenleme ve kavramsallaştırma.

Temel yöntemsel sınır: Anket algılanan mimari etkiyi ölçer; teknik veya çevresel performans ölçümü değildir. Vaka çalışmaları ise amaçlı seçilmiş üç projeyle sınırlıdır.

Güvenirlik sınırı: Tasarım boyutu α = 0,561 ile 0,70'in altındadır; dört boyut yüksek biçimde birbiriyle ilişkilidir.

Kaynak içi tarih tutarsızlığı: sınırlılıklar bölümünde vaka verilerinin 2022'de toplandığı yazılırken vaka metni ve saha fotoğrafı açıklamalarında 2026 saha ziyareti belirtilmektedir.

Kaynak içi tablo tarihi: Tablo 6 kaynak satırında “2016” yazmasına rağmen araştırmanın istatistikleri ve diğer tabloları 2026 olarak sunulmaktadır.

Kaynak içi örneklem notu: yaş kategorisi frekansları 380'e ulaşırken genel örneklem 384'tür.

4,23 puan notu: özet/özetleyici metin bu değeri sense of place ile, ayrıntılı sonuç bölümü ise Vision 2030 kapsamındaki devam eden kentsel gelişimden memnuniyetle ilişkilendirmektedir.

Görsel yeniden çizim: Kaynak Şekil 1'in “Vision 2030 → dört analitik mimari boyut → dört dayanıklılık özelliği” sistemi Verianla için semantik olarak eşdeğer fakat grafik olarak özgün bir teknik şema halinde yeniden kurulabilir. Tablo 4'teki üç-vaka dayanıklılık matrisi kaynak değerleriyle yeniden çizilmeye uygundur.

Verianla Live uygunluğu: Live Architecture, Live Compare ve Live Data için yüksek derecede uygundur. Kullanıcının yeni dayanıklılık değerleri hesapladığı parametrik simülasyon kaynak yönteminin dışındadır.