Taḥavvül ve intibâḳ ḳābiliyeti (transformative resilience), bu tetḳîḳde bir şehir niẓâmının yalnız taġayyüre taḥammül etmesi veya eski ḥâline rücûʿu değil; şekl-i maddîsini, esâs-ı iḳtiṣâdîsini ve program-ı vazîfevîsini şuʿûrlu ve istikbâli gözeten bir sûretde yeniden teşkîl ederken temâdî-i ḥarsîsini muhâfaza edebilme ḳudreti olarak taʿrîf olunan şehir ve miʿmârî taḳdîr mefhûmudur. Ashraf Mohamed Soliman ve Salman Al Rasheed, Saudi Vision 2030’un Riyâḍ miʿmârîsindeki teʾsîrini dört cihetden tetḳîḳ etmektedir: taṣmîm, icrâ, vazîfevî performans ve imtizâc-ı ictimâʿî-ḥarsî. Tetḳîḳ 384 kişiyle yapılan istiṭlâʿı, Historic Diriyah, Riyadh Sports Track ve King Abdullah Financial District (KAFD) vâḳıʿa tetḳîḳleriyle cemʿ etmektedir. İstiṭlâʿ vasaṭîleri 4,07–4,13 arasında umûmiyetle müsbet bir idrâk gösterirken, vâḳıʿa taḥlîli hiçbir projenin muḳāvemet ve intibâḳın bütün ḫaṣâʾiṣinde aynı anda ḳavî olmadığını göstermektedir. Tetḳîḳin başlıca tefsîr ḥaddi, istiṭlâʿın maddî miʿmârî performansı değil, idrâk, ḳabûl ve meşrûʿiyyet-i ictimâʿiyyeyi ölçmesidir.

Tetḳîḳin naẓarî hissesi, şehir muḳāvemeti edebiyâtında ekseriyâ tasvîrî kalan “taḥavvül ve intibâḳ ḳābiliyeti” mefhûmunu miʿmârî miḳyâsda müşâhede olunabilir göstergelere tahvîl etmesidir. Bekā; maḥallî tipoloji, malzeme ve tertîb-i mekânînin muhâfazasıyla; intibâḳ ḳābiliyeti vazîfevî elastikiyyet, muḥîtî performans ve baḳım ḳudretiyle; taḥavvül ḳābiliyeti yeni binâ nevʿleri, naḳliyât niẓâmları ve iḳtiṣâdî vazîfelerle; temâdî-i ḥarsî ise hüviyyet, ḳabûl-i ictimâʿî ve ḥiss-i mekân ile irtibâṭlandırılmaktadır.

Üç vâḳıʿa birbirinin bedîl nüshaları değildir. Diriyah bekā ve temâdî-i ḥarsîde, Sports Track intibâḳ ḳābiliyetinde, KAFD ise taḥavvül ḳābiliyetinde en ḳavî misâldir. Bu hâl tetḳîḳin merkezî netîcesini teşkîl eder: şehir miḳyâsında taḥavvül ve intibâḳ ḳābiliyeti, tek bir projenin bütün ḫaṣâʾiṣi en yüksek derecede tahḳîḳ etmesinden ziyâde, muḫtelif projelerin ḳuvvetli ve żaʿîf cihetlerinin bir portföy dâhilinde muvâzenelenmesiyle ẓuhûr edebilir.

İstiṭlâʿ netîceleri umûmiyetle müsbet olmakla beraber, açık uçlu cevâblar daha mürekkeb bir manẓara göstermektedir. Hüviyyet ve aṣâlet %32 ile en ziyâde beyân olunan mesʾele; taṣmîm ve tenevvüʿ ise %44,2 ile en ziyâde teklîf olunan istikbâl istikāmetidir. Bu sebeple umûmî memnûniyyet ile miʿmârî hüviyyetin istikbâline dâʾir endîşe aynı zamanda mevcûddur.

Tetḳîḳin esâs mesʾelesi

Tetḳîḳ, Riyâḍ sürʿatle taḥavvül ederken iki ayrı hedefi aynı zamanda nasıl taşıdığı suʾâlinden hareket etmektedir: küresel iḳtiṣâdî ve teknolojik rekābete açık yeni bir metropol vücûda getirmek ve maḥallî miʿmârî hüviyyeti żâyiʿ etmemek.

Saudi Vision 2030 yalnız iḳtiṣâdî tenevvüʿ programı olarak değil, muḥît-i mebnîyi, seyyâliyyeti, keyfiyyet-i ḥayâtı, mîrâs-ı ḥarsîyi ve şehir hüviyyetini de teʾsîr altında bırakan vâsiʿ bir taḥavvül çerçevesi olarak ele alınmaktadır. Riyâḍ bu taḥavvülün en zâhir laboratuvarlarından biridir.

Tetḳîḳin literatür boşluğu iki derecededir. Birinci boşluk, Vision 2030 projelerinin taṣmîm, icrâ, vazîfe ve ictimâʿî-ḥarsî teʾsîrlerini aynı çerçevede tecrübî olarak taḳdîr eden tetḳîḳlerin maḥdûd olmasıdır. İkinci ve daha esâs boşluk ise anʿanevî muḳāvemet ve dayanma mefhûmlarının büyük ölçüde âfet, iḳlîm şoku veya hâricî bozulmadan sonra toparlanma üzerine inkişâf ettirilmiş olmasıdır.

Riyâḍ’daki taḥavvül muḫtelifdir. Menbaʿdaki yaklaşımda “bozucu teʾsîr” hâricden gelen istenmeyen bir şok değil; iḳtiṣâdî tenevvüʿ, nüfûs baskısı, iḳlîm şartları ve stratejik inkişâf hedefleri sebebiyle şuʿûrlu sûretde husûle getirilen bir taġayyürdür. Bu sebeple tetḳîḳ “eski ḥâle rücûʿ” yerine “yeni bir şehir hâli husûle getirirken hüviyyeti muhâfaza” mesʾelesine teveccüh etmektedir.

Taḥavvül ve intibâḳ ḳābiliyeti bu tetḳîḳde ne maʿnâya gelir?

Taḥavvül ve intibâḳ ḳābiliyeti, Riyâḍ gibi sürʿatli ve planlı taḥavvül yaşayan bir şehirde mevcûd bünyeyi yalnız muhâfaza etmek değil; şekl-i maddîyi, vazîfe-i iḳtiṣâdiyyeyi ve program-ı şehrîyi yeni bir inkişâf istikāmetine götürebilmek ve bunu yaparken şehir sâkinlerinin şehri “kendi şehirleri” olarak tanımalarını sağlayan temâdî-i ḥarsîyi kesmemektir.

Muḳāvemet fikrinin üç târîḫî yaklaşımı

Menbaʿ muḳāvemet ve dayanma fikrini üç esâs merḥalede îżâḥ etmektedir.

• Mühendislik muḳāvemeti: bir niẓâmın bozulmadan sonra tek bir muvâzene ḥâline ne kadar sürʿatle döndüğüne teveccüh eder.
• Ekolojik muḳāvemet: niẓâmın esâs bünyesini ve vazîfesini żâyiʿ etmeden ne miktâr bozulmayı mass edebildiğini tetḳîḳ eder.
• Tekâmülî/ictimâʿî-ekolojik muḳāvemet: niẓâmın gerektiğinde eski inkişâf yolunu terk ederek yeni bir bünye ve işleyiş vücûda getirebileceğini ḳabûl eder.

Tetḳîḳ üçüncü yaklaşımı Riyâḍ bağlamına tatbîḳ etmektedir. Burada muḳāvemet pasif direnç değil, şuʿûrlu yeniden teşkîldir.

Muḳāvemet ve intibâḳın dört ḫaṣṣası

Dört taḥlîlî miʿmârî buʿd

Tetḳîḳ muḳāvemeti doğrudan ölçtüğünü iddiʿâ etmez. Mücerred mefhûm, müşâhede olunabilir dört miʿmârî kayıt üzerinden taḳdîr edilir:

1. Taṣmîm: maḥallî miʿmârî unsurlar, malzeme, nisbet, hüviyyet-i baṣariyye ve anʿane-modernlik muvâzenesi.
2. İcrâ: inşâ teknikleri, keyfiyyet-i fenniyye, muḥîtî devâm ḳābiliyeti, malzeme istiʿmâli ve teknoloji entegrasyonu.
3. Vazîfevî performans: binânın veya şehir projesinin hakîḳî kullanıcı ihtiyaçlarına, sühûlet-i vüṣûle ve gündelik istiʿmâle cevâb verebilmesi.
4. İmtizâc-ı ictimâʿî-ḥarsî: maḥallî ḥarsa riʿâyet, ḳabûl-i ictimâʿî, aidiyyet, hüviyyet ve ḥiss-i mekân.

Bu dört buʿdun intihâbı “her şeyi ölçen kontrol listesi” vücûda getirmek maksadını taşımaz. Menbaʿ bunları stratejik bir şehir rüʾyetinin hangi merḥalede muvaffakıyetsiz olabileceğini tefrîḳ eden bir failure-mode structure olarak taʿrîf eder: bir proje iyi taṣmîm edilip kötü inşâ olunabilir; iyi inşâ olunup kötü istiʿmâl edilebilir; iyi istiʿmâl edilmesine rağmen ḥarsen yabancı kalabilir.

LEED, BREEAM yahut klasik post-occupancy evaluation’dan farkı

Menbaʿa göre mevcûd taḳdîr niẓâmları muḫtelif suʾâllere cevâb verir. LEED ve BREEAM ağırlıklı olarak fennî ve muḥîtî performansı; Historic Urban Landscape gibi yaklaşımlar târîḫî ve ḥarsî tabakaları; post-occupancy evaluation ise kullanıcı tecrübesini taḳdîr eder.

Bu tetḳîḳin teklîf ettiği çerçeve, proje miḳyâsında miʿmârî ḫuṣûṣiyyeti muhâfaza ederken temâdî-i ḥarsîyi muḥîtî performans kadar meşrûʿ bir performans miʿyârı olarak ele almaya çalışmaktadır.

Tetḳîḳ suʾâlleri

1. Saudi Vision 2030 Riyâḍ’daki miʿmârî taṣmîm ḫaṣâʾiṣini nasıl teʾsîr altında bırakmaktadır?
2. Vision 2030 projelerinin icrâ tatbîḳātı devâm ḳābiliyeti ve inşâ keyfiyyetini nasıl aksettirmektedir?
3. Projeler kullanıcıların vazîfevî iḥtiyâclarını ne derecede ḳarşılamaktadır?
4. Projelerin ictimâʿî-ḥarsî hüviyyet ve ḥiss-i mekân üzerindeki teʾsîri nasıl taḳdîr edilmektedir?
5. Bu taḳdîrler sosyodemografik zümrelere göre taġayyür etmekte midir?
6. Projeler bekā, intibâḳ ḳābiliyeti, taḥavvül ḳābiliyeti ve temâdî-i ḥarsî ḫaṣâʾiṣini ne derecede göstermektedir?

İstiṭlâʿ miʿmârî performansı mı, insanların idrâkini mi ölçmektedir?

İstiṭlâʿ maddî veya fennî miʿmârî performansı ölçmemektedir; insanların Vision 2030 projelerini nasıl taḳdîr ettiğini, yaʿnî ḳabûl-i ictimâʿîyi, idrâk olunan muvaffakıyyeti, hüviyyeti ve ḥiss-i mekânı ölçmektedir. Enerji istiʿmâli, ḥarârî performans, malzeme aṣâleti veya hakîḳî inşâ keyfiyyeti gibi iddiʿâlar yalnız vâḳıʿa tetḳîḳlerindeki saha ve vesîka delîllerinden çıkarılabilir.

İki ayrı delîl cereyânı

Tetḳîḳin usûl bakımından en ḳavî cihetlerinden biri iki delîl cereyânını ayrı tutmasıdır.

İstiṭlâʿ cereyânı: projelerin cemʿiyyet ve erbâb-ı ihtisâṣ tarafından nasıl idrâk olunduğunu ölçer.

Vâḳıʿa tetḳîḳi cereyânı: proje vesîḳaları, sertifikasyon maʿlûmâtı, saha müşâhedeleri, miʿmârî ḫaṣâʾiṣ ve fennî menbaʿlarla maddî netîceyi taḳdîr eder.

Meselâ bir iştirâkçinin “projenin devâm ḳābiliyeti vardır” demesi hakîḳî enerji istiʿmâlinin düşük olduğunu isbât etmez. Kezâ bir sertifikaya mâlik olmak da tek başına maḥallî temâdî-i ḥarsînin yüksek olduğunu isbât etmez.

Bu tefrîḳ niçin mühimdir?

Menbaʿda istiṭlâʿın dört buʿdunun tamâmında oldukça yüksek ve birbirine ḳarîb vasaṭîler vardır. Böyle bir dağılım hakîḳî müşterek memnûniyyeti aksettirebilir; lâkin millî miḳyâsda zâhir bir program hakkındaki istiṭlâʿda ictimâʿî beğenilme, tasdîḳ meyli veya projeye önceden alâḳa da puanlara teʾsîr edebilir.

Bu sebeple istiṭlâʿ netîceleri, “Riyâḍ miʿmârîsi nesnel olarak 4,13/5 performans göstermektedir” sûretinde okunamaz.

Birinci vâḳıʿa: Historic Diriyah

Historic Diriyah tetḳîḳde esâsen bekā ve temâdî-i ḥarsî stratejisi olarak tefsîr edilmektedir.

Menbaʿ anʿanevî Najdi miʿmârîsini yalnız cephe motifi olarak değil; sık ve gölgeli sokak dokusu, avlu tertîbi, kalın toprak duvarlar, maḥdûd binâ irtifâʿı, kerpiç/adobe malzemeleri ve anʿanevî inşâ teknikleri üzerinden ele almaktadır.

Modern teʾsîsât-ı esâsiyye, Building Information Modelling, pasif soğutma ve çağdaş servisler târîḫî dokuya entegre edilmektedir.

Diriyah’ın ḳavî ciheti

Hüviyyet; malzeme, tertîb-i mekânî, sokak dokusu ve inşâ tekniğinin kendisine yerleştirilmiştir. Muḳāvemet matrisinde bekā 5/5 ve temâdî-i ḥarsî 5/5’dir.

Diriyah’ın esâs gerilimleri

• Muhâfaza ile yeniden inşâ arasındaki aṣâlet mesʾelesi.
• Mîrâs-ı ḥarsî ile lüks turizm mahsûlü arasındaki gerilim.
• Toprak yapıların uzun müddetli baḳımını sürdürecek usta/işgücü ḳudreti.
• Yangın emniyyeti, sühûlet-i vüṣûl ve mekanik niẓâmların anʿanevî kalın duvarlı dokuya entegrasyonu.

Menbaʿ bakımından mühim ders, maḥallî miʿmârînin ihyâsının yalnız taṣmîm değil, uzun müddetli bir mahâret ve baḳım niẓâmı mesʾelesi de olduğudur.

İkinci vâḳıʿa: Riyadh Sports Track

Sports Track tetḳîḳde ağırlıklı olarak intibâḳ ḳābiliyeti stratejisi olarak taḳdîr edilmektedir.

Proje taḳrîben 135 km uzunluğunda doğrusal bir şehir teʾsîsât-ı esâsiyyesi olarak taʿrîf edilmekte; yaya ve bisiklet seyyâliyyeti, rekreasyon, spor, ictimâʿî etkileşim, yeşil alan ve muḫtelif programları aynı koridor içinde cemʿ etmektedir.

Sports Track’in ḳavî ciheti

Doğrusal bünye tevsiʿ olunabilir; aynı koridor muḫtelif şehir mıntıḳalarına hizmet edebilir ve rekreasyon, seyyâliyyet ve ictimâʿî istiʿmâl arasında programatik elastikiyyet sağlar. Muḳāvemet matrisinde intibâḳ ḳābiliyeti 5/5’dir.

Sports Track’in esâs gerilimleri

• Riyâḍ’ın aşırı sıcak devrelerinde gündüz açık alan istiʿmâli ciddî sûretde maḥdûd olabilir.
• Yoğun nebatlandırılmış koridorun sulama suyunun menbaʿı muḥîtî performans bakımından kritik, lâkin tetḳîḳde tam îżâḥ edilmeyen bir müteġayyirdir.
• Doğrusal parkın hakîḳî şebeke ḳıymeti, kesiştiği büyük yolların emîn sûretde geçilebilirliğine bağlıdır.
• Yeni şehir amenitelerinin etrâfdaki arâżî ḳıymetlerini artırarak uzun müddetde sühûlet-i vüṣûlü azaltma riski vardır.

Üçüncü vâḳıʿa: King Abdullah Financial District

KAFD tetḳîḳde en ḳavî taḥavvül ḳābiliyeti misâlidir. Yüksek kesâfet, dikey karma istiʿmâl, dâhilî naḳliyât niẓâmı, yüksek teknoloji teʾsîsât-ı esâsiyyesi ve küresel mâliye vazîfesi Riyâḍ’da târîḫen yerleşik olmayan yeni bir şehir tipolojisi vücûda getirmektedir.

Bölge taḳrîben 1,6 milyon m²’lik sahada taḳrîben 95 kuleyi hâvî yüksek kesâfetli bir mâliye mıntıḳası olarak taʿrîf edilmektedir.

KAFD’nin ḳavî ciheti

Yeni iḳtiṣâdî vazîfe, yeni şehir kesâfeti, yeni naḳliyât teʾsîsât-ı esâsiyyesi ve yüksek teknolojiye müstenid bir şehir modeli sunduğu için taḥavvül ḳābiliyeti puanı 5/5’dir.

KAFD’nin esâs gerilimleri

• Uzun proje teslîm müddeti büyük miḳyâslı taḥavvülün zaman maliyetini ortaya koymaktadır.
• Çevresel sertifikasyon ile çöl iḳlîmine mahsûs pasif miʿmârî mantık her zaman aynı şeyi ifâde etmeyebilir.
• Yoğun cam cepheler sertifikalı niẓâmlara mâlik olsalar bile soğutma yükü bakımından maḥallî kütle-duvar/açıklık yaklaşımından muḫtelif bir iḳlîm mantığı taşır.
• Ḥarsî işâretler ekseriyâ desen, nisbet ve malzeme tonu seviyesindedir; maḥallî tertîb-i mekânî daha maḥdûd kalmaktadır.
• Dâhilî yaya şebekesi ḳavî olmasına rağmen etrâfdaki şehir dokusuyla irtibâṭ daha żaʿîfdir.

Üç proje aynı nevʿ muḳāvemeti mi temsîl etmektedir?

Hayır. Menbaʿın vâḳıʿalar arası terkîbi Diriyah, Sports Track ve KAFD’yi aynı muvaffakıyyetin aşağıdan yukarı üç derecesi olarak değil, muḫtelif muḳāvemet ḫaṣâʾiṣini âzamîleştiren ve baʿżı diğer ḫaṣâʾiṣden fedâkârlık eden üç bünyesel strateji olarak tefsîr etmektedir.

Bu cedvel mühim bir taṣmîm prensibini ortaya çıkarır: bütün muḳāvemet ḫaṣâʾiṣini âzamîleştiren tek bir miʿmârî proje modeli bulunmayabilir.

Diriyah eski doku ve hüviyyeti ḳavî sûretde muhâfaza ederken programatik taġayyür sahası daha maḥdûddur. KAFD yeni iḳtiṣâdî ve mekânî bünyeler vücûda getirirken temâdî-i ḥarsî daha żaʿîfdir. Sports Track ise ictimâʿî ve vazîfevî intibâḳ ḳābiliyetini ḳavî sûretde artırırken târîḫî bekā ve esâs iḳtiṣâdî taḥavvül bakımından daha maḥdûddur.

Portföy seviyesinde muḳāvemet

Tetḳîḳin merkezî naẓarî istinbâṭı, şehrin muḫtelif projelerden müteşekkil portföyünün münferid projelerin noḳṣânlarını ḳısmen muvâzeneleyebilmesidir.

Bu görüş idâre bakımından da bir netîce doğurur: projeler yalnız kendi sertifikaları veya kendi proje ḥudûdları dâhilinde taḳdîr edilirse, şehir miḳyâsındaki küllî hüviyyet, erişim, iḳlîm ve vazîfe muvâzenesi gözden kaçabilir.

Tetḳîḳin Usûlü ve Netîceleri

Tetḳîḳ taṣmîmi

Tetḳîḳ birbirini tamamlayan iki usûlü kullanan muḫteliṭ tasvîrî-taḥlîlî taṣmîm istiʿmâl etmektedir:

1. Üç miʿmârî/şehrî proje üzerinde vâḳıʿa taḥlîli.
2. Riyâḍ’da yaşayan ve Vision 2030 projelerine âşinâ 384 kişiyle tertîb olunmuş istiṭlâʿ.

Vâḳıʿa tetḳîḳi usûlü

Üç proje stratejik olarak ḳaṣden intihâb edilmiştir:

Her vâḳıʿa şu suʾâllerle taḳdîr edilmiştir:

• Muḳāvemet ve intibâḳ için hangi miʿmârî stratejiler istiʿmâl edilmiştir?
• Hangi ölçülebilir göstergeler taḥavvülü desteklemektedir?
• Hangi ödünleşmeler ve hallolunmamış gerilimler vardır?
• Hangi dersler başka bağlamlarda imtiḥân olunabilir?

İstiṭlâʿ numûnesi

384 kişilik numûne %95 iʿtimâd seviyesi hedeflenerek taʿyîn edilmiş ve altı demografik müteġayyir üzerinden tabakalı numûneleme usûlü istiʿmâl edilmiştir.

Menbaʿ içi numûne notu: yaş ḳategorilerinde menbaʿ 52, 142, 108, 44 ve 34 kişi bildirmektedir. Bu ḳıymetlerin mecmûʿu 380’dir; 384 kişilik umûmî numûne ile arasındaki dört kişilik fark menbaʿda îżâḥ edilmemektedir.

İstiṭlâʿ vâsıtası

İstiṭlâʿ 19 kapalı uçlu maddeden müteşekkildir:

• Taṣmîm: 4 madde.
• İcrâ: 5 madde.
• Vazîfevî performans: 5 madde.
• İmtizâc-ı ictimâʿî-ḥarsî: 5 madde.

Cevâblar 1 = Katʿiyyen Muvaâfık Değilim ile 5 = Katʿiyyen Muvaâfıḳım arasında beşli Likert miḳyâsıyla alınmıştır. Bundan başka mevcûd mesʾeleleri ve istikbâle dâʾir teklîfleri cemʿ eden iki açık uçlu suʾâl vardır.

İʿtimâdiyyet

Taṣmîm buʿdunun α = 0,561 ḳıymeti anʿanevî 0,70 ḥaddinin altındadır. Menbaʿ bunu taṣmîm miḳyâsının anʿanevî unsurlar, hüviyyet-i baṣariyye, nisbet niẓâmları ve modernlik/aṣâlet muvâzenesi gibi müteġâyir muhtevâları aynı mihverde cemʿ etmesiyle irtibâṭlandırmaktadır.

ʿÂmil taḥlîli ve ölçüm kifâyeti

Kaiser–Meyer–Olkin ḳıymeti:

\[ KMO=0{,}899 \]

Bartlett küresellik imtiḥânı:

\[ \chi^2(171)=2133{,}2,\qquad p<0{,}001 \]

olarak bildirilmiştir.

Principal axis factoring ve promax rotation netîcesinde özdeğeri 1’in üzerinde dört ʿâmil elde edilmiştir:

\[ 6{,}26;\ 1{,}30;\ 1{,}19;\ 1{,}08 \]

Bu dört ʿâmil başlangıç varyansının mecmûʿ %51,8’ini îżâḥ etmektedir. İlk ʿâmil tek başına %32,9’luk hisseye mâlikdir.

Bununla beraber maddelerin ekserisi birden ziyâde ʿâmilde belirgin yükler göstermiş ve dört buʿd arasında 0,44–0,73 derecesinde korelasyon bulunmuştur. Bu sebeple tetḳîḳin kendi tefsîrine göre dört buʿd tamâmen müstaḳil psikometrik bünyeler değildir.

Dört buʿdun istiṭlâʿ netîceleri

Menbaʿ Cedvel 9 aynı buʿdların mürekkeb miḳyâs standart inḥirâflarını sırasıyla 0,48, 0,50, 0,52 ve 0,48 olarak vermektedir. İki cedveldeki muḫtelif SS ḳıymetlerinin ḥesâb farkı açıkça îżâḥ edilmediği için bunlar tek bir tashîḥ olunmuş standart inḥirâf mecmûʿuna tahvîl edilmemelidir.

Öne çıkan istiṭlâʿ maddeleri

• Taṣmîm buʿdunda Najdi miʿmârî nisbetlerine muvâfaḳat: 4,15.
• İcrâda idrâk olunan inşâ keyfiyyeti ve fennî ḫaṣâʾiṣ: 4,16.
• Muḥîtî devâm ḳābiliyeti: 4,12.
• Vazîfevî buʿdda ihtiyârlar ve maʿlûller dâhil muḫtelif zümreler için şâmil taṣmîm: 4,17.
• Menbaʿın netîce kısmında Vision 2030 dâhilindeki devâm eden Riyâḍ inkişâfından memnûniyyet: 4,23.

Menbaʿ içi ibâre notu: hulâṣa ve netîcelerin baʿżı ḳısımları 4,23 ḳıymetini “sense of place” ile irtibâṭlandırmaktadır. Tafṣîlâtlı istiṭlâʿ netîceleri ise 4,23 ḳıymetini devâm eden şehir taḥavvülünden memnûniyyet maddesine bağlamaktadır.

Demografik farklar istatistikî bakımdan mühim olsa da tatbîḳatda ne kadar büyüktür?

Menbaʿda yaş, ihtisâṣ, iḳāmet müddeti, tâbiʿiyyet, tahsîl ve cinsiyyet için istatistikî farklar bulunmuştur; lâkin cüzʾî eta-kare ḳıymetleri büyük ölçüde küçük teʾsîr seviyesindedir. Bu sebeple esâs manẓara demografik zümreler arasında keskin ḳutuplaşma değil, umûmî müşterek müsbet taḳdîr içinde maḥdûd farklılaşmadır.

Menbaʿda istiʿmâl olunan teʾsîr büyüklüğü ḥadleri 0,01 küçük, 0,06 orta ve 0,14 büyük teʾsîrdir. Yaş müteġayyirinde yalnız 19 maddenin ikisi orta teʾsîr seviyesine ulaşmakta, hiçbiri büyük teʾsîre ulaşmamaktadır.

İstikāmet bakımından demografik örüntü

Menbaʿın Cedvel 6 hulâṣasına göre:

• Daha ileri yaş zümreleri münteḫab maddelerde daha yüksek taḳdîr vermektedir.
• Miʿmârlık/şehircilik erbâb-ı ihtisâṣı daha yüksek puan verme meylindedir.
• Riyâḍ’da daha uzun yaşayanlar daha yüksek taḳdîr vermektedir.
• Suʿûdî olmayan iştirâkçiler münteḫab maddelerde Suʿûdî iştirâkçilerden daha yüksek puan vermektedir.
• Lisansüstü tahsîlliler münteḫab maddelerde daha yüksek puan vermektedir.
• Cinsiyyet en az farklandırıcı müteġayyirdir.

Menbaʿ içi cedvel notu: Cedvel 6’nın altında “Source: Author's own, based on statistical analysis results, 2016” yazmaktadır. Tetḳîḳin 2026 târîḫli olması ve diğer istatistik cedvellerinin 2026 olarak işâretlenmesi sebebiyle bu satır menbaʿ içinde îżâḥ olunmayan târîḫ tenâḳużudur.

Açık uçlu cevâblar: mesʾeleler

Mesʾelelere dâʾir açık uçlu suʾâle 50 iştirâkçi cevâb vermiştir.

Açık uçlu cevâblar: teklîfler

İstikbâle dâʾir teklîf suʾâline 43 iştirâkçi cevâb vermiştir.

Bu cevâbların demografik müteġayyirlerle çapraz cedvellerinde ki-kare imtiḥânları \(\alpha=0,05\) seviyesinde maʿnîdâr bulunmamıştır. Menbaʿın tefsîrine göre hüviyyet, teʾsîsât-ı esâsiyye ve taṣmîm tenevvüʿü endîşeleri muʿayyen tek bir demografik zümrenin mesʾelesi değildir.

İctimâʿî-ḥarsî taḳdîri hangi buʿdlar öngörmektedir?

Menbaʿ ictimâʿî-ḥarsî mürekkeb puanı taṣmîm, icrâ ve vazîfevî performans puanlarıyla çoklu regresyon modeline dâhil etmiştir:

\[ R^2=0{,}576,\qquad R^2_{adj}=0{,}573 \]

\[ F(3,380)=171{,}97,\qquad p<0{,}001 \]

Bütün VIF ḳıymetleri ≤ 2,63’dür.

Menbaʿın ihtiyâtlı tefsîri, gündelik istiʿmâlde daha iyi işleyen şehir muḥîtlerinin ictimâʿî-ḥarsî bağlanma ile yalnız baṣarî taṣmîmden daha ḳavî münâsebet göstermesidir. Lâkin dört buʿd yüksek derecede müşterek varyansı paylaştığı için bu katsayılar tamâmen müstaḳil bünyesel sebepler gibi tefsîr olunamaz.

İstiṭlâʿ ile vâḳıʿa delîlinin birlikte verdiği mesaj

İstiṭlâʿ dört buʿdda umûmiyetle yüksek taḳdîr verirken vâḳıʿa tetḳîḳleri mühim ödünleşmeler göstermektedir. Bu görünürdeki tenâḳuż tetḳîḳin żaʿfı değil, iki delîl cereyânının muḫtelif suʾâllere cevâb vermesinin netîcesidir.

İştirâkçiler Vision 2030 taḥavvülünü umûmiyetle müsbet idrâk ederken aynı zamanda miʿmârî hüviyyet ve aṣâleti en mühim mesʾele olarak bildirmektedir. KAFD gibi küresel-modern projeler yüksek teknoloji ve taḥavvül ḳudreti sunarken Diriyah kadar ḳavî mekânî temâdî-i ḥarsî husûle getirmemektedir.

Tetḳîḳin desteklediği netîceler

• 384 iştirâkçi Vision 2030’un Riyâḍ miʿmârîsi üzerindeki teʾsîrini dört istiṭlâʿ buʿdunda umûmiyetle yüksek taḳdîr etmiştir.
• Dört buʿdun vasaṭîleri 4,07–4,13 arasındadır.
• Yaş, demografik müteġayyirler içinde en sık maʿnîdâr fark husûle getiren müteġayyirdir; lâkin teʾsîr büyüklüklerinin ekserisi küçüktür.
• Hüviyyet ve aṣâlet açık uçlu cevâblarda en sık bildirilen mesʾeledir.
• Taṣmîm tenevvüʿü en sık teklîf olunan istikbâl istikāmetidir.
• Diriyah bekā ve temâdî-i ḥarsî, Sports Track intibâḳ ḳābiliyeti, KAFD taḥavvül ḳābiliyeti bakımından en ḳavî vâḳıʿa olarak taḳdîr edilmiştir.
• Üç proje birbirini ḳısmen tamamlayan muḫtelif muḳāvemet stratejileri teşkîl etmektedir.
• Vazîfevî performans, ictimâʿî-ḥarsî mürekkeb puanın en ḳavî regresyon öngörücüsüdür.

Tetḳîḳin desteklemediği netîceler

• İstiṭlâʿ netîceleri hakîḳî enerji istiʿmâlinin düşük olduğunu isbât etmez.
• İştirâkçi memnûniyyeti inşâ keyfiyyetinin müstaḳil fennî ölçümü değildir.
• Vision 2030’un miʿmârî taġayyürlerin tek sebebî menbaʿı olduğunu tecrübî sûretde isbât etmez.
• Üç vâḳıʿa bütün Riyâḍ projelerini temsîl eden tesâdüfî numûne değildir; ḳaṣden intihâb edilmiştir.
• Riyâḍ netîceleri bütün Suʿûdî şehirlerine kendiliğinden taʿmîm edilemez.
• KAFD’nin sertifikalı olması, maḥallî iḳlîme göre en düşük enerji istiʿmâline mâlik olduğunu tek başına isbât etmez.
• Diriyah’daki anʿanevî şeklin muhâfazası, bütün yeniden inşâ olunmuş dokunun maddî aṣâletini kendiliğinden isbât etmez.
• Sports Track’in planlanan uzunluğu veya nebatlandırılması hakîḳî gündelik istiʿmâl, modal shift veya suyun devâm ḳābiliyetiyle aynı şey değildir.

Esâs ḥudûd ve maḥdûdiyyetler

1. Coġrâfî ḥad: tecrübî tetḳîḳ Riyâḍ ile maḥdûddur.
2. Zaman ḥaddi: menbaʿ vâḳıʿa maʿlûmâtının 2022’de cemʿ edildiğini yazarken saha fotoğraflarını 2026 olarak işâretlemektedir; bu târîḫ farkı menbaʿda îżâḥ edilmemektedir.
3. Kesitsel istiṭlâʿ: idrâkler tek zaman noḳtasında ölçülmüştür.
4. İdrâk–performans tefrîḳi: istiṭlâʿ enerji, ḥarârî râḥatlık, inşâ keyfiyyeti, malzeme aṣâleti veya hakîḳî istiʿmâl performansını doğrudan ölçmemektedir.
5. İctimâʿî beğenilme riski: millî miḳyâsda zâhir bir program hakkındaki öz-bildirimli istiṭlâʿ, müsbet cevâb verme meylinden müteʾessir olabilir.
6. Ölçüm modeli: taṣmîm alt miḳyâsının α ḳıymeti 0,561’dir ve dört buʿd yüksek korelasyon göstermektedir.

Taʿmîm edilebilirlik ḥaddi

Menbaʿ netîcelerini Riyâḍ miḳyâsında tutmaktadır. Müʾellifler framework’ün başka yerlerde imtiḥân edilebileceğini savunurken, bulguların aynı sûretde naḳledileceğini iddiʿâ etmemektedir.

AlUla gibi mîrâs merkezli mahallerde baʿżı hüviyyet ve muhâfaza suʾâlleri müşâbih olabilir; Jeddah’ın sahil iḳlîmi ve muḫtelif Hijazi miʿmârî mîrâsı ise farklı bir hüviyyet başlangıç noḳtası husûle getirir.

NEOM ve Qiddiya gibi greenfield veya near-greenfield bağlamlara netîcelerin doğrudan naḳli menbaʿ tarafından bilḫâṣṣa żaʿîf ḳabûl edilmektedir; zîrâ mevcûd yerleşik şehir hâfızası ve “evvelki şehir hâli” olmadığında bekā ile temâdî-i ḥarsî muḫtelif bir tetḳîḳ taṣmîmi gerektirir.

Siyâset ve taṣmîm bakımından menbaʿda çıkarılan başlıca dersler

Tetḳîḳ maḥallî miʿmârî hüviyyetin çağdaş projelere yalnız tezyînî motif olarak değil; tertîb-i mekânî, malzeme, miḳyâs ve gündelik istiʿmâl üzerinden entegre edilmesini teklîf etmektedir.

İştirâk-i umûmî, icrâdan sonra ölçülen memnûniyyet seviyesinin ötesine taşınmalı; taṣmîm sürecinde devâmlı geri bildirim mekanizmaları kurulmalıdır.

Çevresel sertifikasyon yalnız vesîḳa muvâfaḳati olarak değil, hakîḳî iḳlîm performansı, su menbaʿı, gölgeleme, enerji istiʿmâli ve şehir dokusuyla irtibâṭ gibi maḥallî performans müteġayyirleriyle birlikte taḳdîr edilmelidir.

Portföy seviyesinde idâre, münferid “muvaffak” projelerin mecmûʿunun kendiliğinden muḳāvemetli bir şehir vücûda getirdiği faraziyyesini önlemelidir.

İstikbâldeki tetḳîḳler

Menbaʿ çok şehirli mukāyeseler, miʿmârlar ve ḳarâr vericilerle derinlemesine mülâḳātlar, uzunlamasına idrâk tetḳîḳleri, nesil farklarının tafṣîlâtlı tetḳîḳi, post-occupancy evaluation ve mîrâs/turizm iḳtiṣâdı taḥlîllerini teklîf eder.

Bilḫâṣṣa teklîf olunan dört buʿdlu taḥavvül ve intibâḳ ḳābiliyeti çerçevesinin muḫtelif iḳlîm, ḥars ve şehirleşme şartlarında yeniden imtiḥân edilmesi lâzımdır.

Menbaʿ ve Usûl Notu

Aṣlî başlık: Strategic Visions and Transformative Resilience: Architectural Design, Implementation, and Functional and Socio-Cultural Outcomes of Saudi Vision 2030 in Riyadh, Saudi Arabia

Müʾellifler: Ashraf Mohamed Soliman; Salman Al Rasheed

Mesʾûl müʾellif: Ashraf Mohamed Soliman

Müʾessese 1: Department of Architectural Engineering, College of Engineering and Design, Kingdom University, Riffa, Bahrain

Müʾessese 2: Department of Architectural Engineering, Faculty of Engineering, Minia University, Minia, Egypt

Mecmûʿa: Architecture

Nâşir: MDPI

Neşir nevʿi: Hakemli açık erişim tetḳîḳ maḳālesi

Bibliyografik kayıt: Architecture, 2026, 6(3), 158

DOI: 10.3390/architecture6030158

İrsâl: 10 Haziran 2026

Taʿdîl: 3 Eylül 2026

Ḳabûl: 4 Eylül 2026

Neşir: 7 Eylül 2026

Ruhṣat: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tetḳîḳ taṣmîmi: Muḫteliṭ tasvîrî-taḥlîlî usûl; ḳaṣden intihâb edilmiş üç vâḳıʿa tetḳîḳi + 384 iştirâkçili kesitsel istiṭlâʿ.

Hulâṣa kısmındaki cevâb nisbeti: %93,7.

Vâḳıʿa tetḳîḳleri: Historic Diriyah, Riyadh Sports Track ve King Abdullah Financial District.

İstiṭlâʿ: 19 Likert maddesi; taṣmîm, icrâ, vazîfevî performans ve imtizâc-ı ictimâʿî-ḥarsî buʿdları; iki açık uçlu suʾâl.

İstatistik: tasvîrî istatistikler, müstaḳil numûne t-testleri, tek yönlü ANOVA, Scheffé/Tukey post-hoc taḥlîlleri, ki-kare, cüzʾî eta-kare teʾsîr büyüklüğü, KMO, Bartlett küresellik imtiḥânı, principal axis factoring, promax rotation, tashîḥ olunmuş madde-toplam korelasyonu ve çoklu regresyon.

Yazılım: IBM SPSS Statistics 25.

Mâlî destek: Kingdom University, Bahrain; tetḳîḳ hibesi KU-SRU-2025-2026-01.

Aḫlâḳî usûl: İstiṭlâʿ gönüllü, isimsiz ve şahsî/ḥassâs maʿlûmât cemʿ etmeksizin icrâ edilmiştir. Menbaʿ, Research Committee tarafından resmî IRB tasdîḳından muʿâf tutulduğunu ve resmî waiver letter verildiğini bildirmektedir.

Maʿlûmâta müstenid rıżâ: Bütün iştirâkçilerden alınmıştır.

Maʿlûmâtın sühûlet-i vüṣûlü: Maʿlûmâtın maʿḳūl taleb üzerine mesʾûl müʾellifden temîn olunabileceği bildirilmiştir.

Menfaat çatışması: Müʾellifler tetḳîḳe teʾsîr edebilecek maʿlûm mâlî veya şahsî menfaat münâsebeti bildirmemiştir.

Müʾellif hisseleri: Ashraf Mohamed Soliman; gözden geçirme ve taḥrîr, görselleştirme, taṣdîḳ, mefhûmlaştırma, proje idâresi, metodoloji, tetḳîḳ, resmî taḥlîl ve fon temîni. Salman Al Rasheed; ilk müsvedde, menbaʿlar, metodoloji, tetḳîḳ, maʿlûmât tertîbi ve mefhûmlaştırma.

Esâs usûlî ḥad: İstiṭlâʿ idrâk olunan miʿmârî teʾsîri ölçer; fennî veya muḥîtî performans ölçümü değildir. Vâḳıʿa tetḳîḳleri ise ḳaṣden intihâb edilmiş üç proje ile maḥdûddur.

İʿtimâdiyyet ḥaddi: Taṣmîm buʿdu α = 0,561 ile 0,70’in altındadır; dört buʿd yüksek sûretde birbiriyle irtibâṭlıdır.

Menbaʿ içi târîḫ tenâḳużı: maḥdûdiyyetler kısmında vâḳıʿa maʿlûmâtının 2022’de cemʿ edildiği yazılırken vâḳıʿa metni ve saha fotoğrafı îżâḥlarında 2026 saha ziyâreti bildirilmektedir.

Menbaʿ içi cedvel târîḫi: Cedvel 6 menbaʿ satırında “2016” yazmasına rağmen tetḳîḳin istatistikleri ve diğer cedvelleri 2026 olarak sunulmaktadır.

Menbaʿ içi numûne notu: yaş ḳategorisi frekansları 380’e ulaşırken umûmî numûne 384’dür.

4,23 puan notu: hulâṣa/hulâṣa edici metin bu ḳıymeti sense of place ile, tafṣîlâtlı netîce kısmı ise Vision 2030 dâhilindeki devâm eden şehir inkişâfından memnûniyyetle irtibâṭlandırmaktadır.

Görselin yeniden çizilmesi: Menbaʿ Şekil 1’in “Vision 2030 → dört taḥlîlî miʿmârî buʿd → dört muḳāvemet ḫaṣṣası” niẓâmı Verianla için maʿnâ bakımından muʿâdil, lâkin grafik bakımından özgün bir fennî şema hâlinde yeniden kurulabilir. Cedvel 4’deki üç-vâḳıʿa muḳāvemet matrisi menbaʿ ḳıymetleriyle yeniden çizilmeye elverişlidir.

Verianla Live münâsebeti: Live Architecture, Live Compare ve Live Data için yüksek derecede münâsibdir. Kullanıcının yeni muḳāvemet ḳıymetleri ḥesâb ettiği parametrik simülasyon menbaʿ usûlünün hâricindedir.