Transformativ dayanıqlılıq (transformative resilience), bu tədqiqatda şəhər sisteminin yalnız dəyişikliyə tab gətirməsi və ya əvvəlki vəziyyətinə qayıtması deyil; fiziki formasını, iqtisadi əsasını və funksional proqramını şüurlu və qabaqlayıcı şəkildə yenidən qurarkən mədəni davamlılığını qoruya bilmə qabiliyyəti kimi müəyyən edilən şəhərsalma və memarlıq qiymətləndirmə anlayışıdır. Ashraf Mohamed Soliman və Salman Al Rasheed, Saudi Vision 2030-un Ər-Riyad memarlığına təsirini dörd ölçüdə araşdırırlar: dizayn, icra, funksional performans və sosial-mədəni inteqrasiya. Tədqiqat 384 nəfərlə aparılmış sorğunu Tarixi Diriyah, Riyadh Sports Track və King Abdullah Financial District (KAFD) üzrə hal təhlilləri ilə birləşdirir. Sorğu ortalamaları 4,07–4,13 aralığında ümumən müsbət qavrayış göstərdiyi halda, hal təhlili heç bir layihənin dayanıqlılığın bütün xüsusiyyətlərində eyni vaxtda güclü olmadığını göstərir. Tədqiqatın əsas şərh məhdudiyyəti ondan ibarətdir ki, sorğu fiziki memarlıq performansını deyil, qavrayışı, qəbulu və sosial legitimliyi ölçür.
Tədqiqatın nəzəri töhfəsi şəhər dayanıqlılığı ədəbiyyatında çox vaxt təsviri səviyyədə qalan “transformativ dayanıqlılıq” anlayışını memarlıq miqyasında müşahidə oluna bilən göstəricilərə çevirməsidir. Davamlılıq; yerli tipologiyanın, materialın və məkan quruluşunun qorunması ilə; uyğunlaşma qabiliyyəti funksional çeviklik, ekoloji performans və texniki xidmət qabiliyyəti ilə; transformasiya qabiliyyəti yeni tikili tipləri, nəqliyyat sistemləri və iqtisadi funksiyalarla; mədəni davamlılıq isə kimlik, ictimai qəbul və yer duyğusu ilə əlaqələndirilir.
Üç hal bir-birinin alternativ versiyaları deyil. Diriyah davamlılıq və mədəni davamlılıqda, Sports Track uyğunlaşma qabiliyyətində, KAFD isə transformasiya qabiliyyətində ən güclü nümunədir. Bu, tədqiqatın mərkəzi nəticəsini təşkil edir: şəhər miqyasında transformativ dayanıqlılıq bir layihənin bütün xüsusiyyətləri ən yüksək səviyyədə həyata keçirməsindən daha çox, müxtəlif layihələrin güclü və zəif tərəflərinin portfel daxilində tarazlaşdırılması ilə yarana bilər.
Sorğunun nəticələri ümumilikdə müsbət olsa da, açıq cavablar daha mürəkkəb mənzərə göstərir. Kimlik və orijinallıq %32 ilə ən çox qeyd olunan problem; dizayn və şaxələndirmə isə %44,2 ilə gələcək üçün ən çox təklif edilən istiqamətdir. Buna görə ümumi məmnunluqla memarlıq kimliyinin gələcəyinə dair narahatlıq eyni vaxtda mövcuddur.
Tədqiqatın əsas problemi
Tədqiqat Ər-Riyadın sürətlə dəyişərkən iki fərqli məqsədi eyni anda necə daşıdığı sualından çıxış edir: qlobal iqtisadi və texnoloji rəqabətə açıq yeni metropol yaratmaq və yerli memarlıq kimliyini itirməmək.
Saudi Vision 2030 yalnız iqtisadi şaxələndirmə proqramı kimi deyil, həm də tikili mühiti, hərəkətliliyi, həyat keyfiyyətini, mədəni irsi və şəhər kimliyini təsirləndirən genişmiqyaslı transformasiya çərçivəsi kimi nəzərdən keçirilir. Ər-Riyad bu transformasiyanın ən görünən laboratoriyalarından biridir.
Tədqiqatdakı ədəbiyyat boşluğu iki səviyyədədir. Birinci boşluq Vision 2030 layihələrinin dizayn, icra, funksiya və sosial-mədəni təsirlərini eyni çərçivədə empirik şəkildə qiymətləndirən işlərin məhdud olmasıdır. İkinci və daha əsas boşluq isə ənənəvi dayanıqlılıq anlayışlarının böyük ölçüdə fəlakət, iqlim şoku və ya xarici pozuntudan sonra bərpa üzərindən inkişaf etdirilmiş olmasıdır.
Ər-Riyaddakı transformasiya fərqlidir. Mənbədəki yanaşmada “pozucu təsir” kənardan gələn arzuolunmaz şok deyil; iqtisadi şaxələndirmə, əhali təzyiqi, iqlim şəraiti və strateji inkişaf məqsədləri səbəbindən şüurlu şəkildə yaradılan dəyişiklikdir. Buna görə tədqiqat “əvvəlki vəziyyətə qayıtmaq” əvəzinə “yeni şəhər vəziyyəti yaradarkən kimliyi qorumaq” sualına fokuslanır.
Transformativ dayanıqlılıq bu tədqiqatda nə deməkdir?
Transformativ dayanıqlılıq Ər-Riyad kimi sürətli və planlaşdırılmış transformasiya yaşayan şəhərdə mövcud quruluşu yalnız qorumaq deyil; fiziki formanı, iqtisadi funksiyanı və şəhər proqramını yeni inkişaf istiqamətinə daşıya bilmək, bunu edərkən şəhər sakinlərinin şəhəri “öz şəhərləri” kimi tanımasına imkan verən mədəni davamlılığı qırmamaqdır.
Dayanıqlılığa üç tarixi yanaşma
Mənbə dayanıqlılıq düşüncəsini üç əsas mərhələdə izah edir.
- Mühəndislik dayanıqlılığı: sistemin pozuntudan sonra vahid tarazlıq vəziyyətinə nə qədər tez qayıtmasına fokuslanır.
- Ekoloji dayanıqlılıq: sistemin əsas quruluşunu və funksiyasını itirmədən nə qədər pozuntunu uda bildiyini araşdırır.
- Təkamül/sosial-ekoloji dayanıqlılıq: sistemin lazım gəldikdə əvvəlki inkişaf yolunu tərk edərək yeni quruluş və fəaliyyət forması yarada biləcəyini qəbul edir.
Tədqiqat üçüncü yanaşmanı Ər-Riyad kontekstinə uyğunlaşdırır. Burada dayanıqlılıq passiv müqavimət deyil, şüurlu yenidənqurmadır.
Dayanıqlılığın dörd xüsusiyyəti
| Xüsusiyyət | Mənbədə daşıdığı məna | Memarlıqda necə müşahidə olunur? |
|---|---|---|
| Davamlılıq | Dəyər verilən strukturların və kimliklərin qorunması | Yerli tipologiyanın, materialın, nisbətin, küçə toxumasının və irsin davam etdirilməsi |
| Uyğunlaşma qabiliyyəti | Mövcud inkişaf yolu daxilində dəyişən şəraitə uyğunlaşma | Funksional çeviklik, iqlim performansı, texniki xidmət və bacarıq sistemləri |
| Transformasiya qabiliyyəti | Yeni inkişaf yolu yarada bilmə qabiliyyəti | Yeni tikili tipləri, yeni nəqliyyat sistemləri, yeni iqtisadi və şəhər funksiyaları |
| Mədəni davamlılıq | Dəyişiklik zamanı yerli kimliyin tanınan qalması | Memarlıq kimliyi, ictimai qəbul, aidiyyət və yer duyğusu |
Dörd analitik memarlıq ölçüsü
Tədqiqat dayanıqlılığı birbaşa ölçdüyünü iddia etmir. Abstrakt anlayış dörd müşahidə oluna bilən memarlıq qeydiyyatı vasitəsilə qiymətləndirilir:
- Dizayn: yerli memarlıq elementləri, material, nisbət, vizual kimlik və ənənə-müasirlik tarazlığı.
- İcra: tikinti texnikaları, texniki keyfiyyət, ekoloji davamlılıq, material istifadəsi və texnologiya inteqrasiyası.
- Funksional performans: tikilinin və ya şəhər layihəsinin real istifadəçi ehtiyaclarına, əlçatanlığa və gündəlik istifadəyə cavab verə bilməsi.
- Sosial-mədəni inteqrasiya: yerli mədəniyyətə hörmət, ictimai qəbul, aidiyyət, kimlik və yer duyğusu.
Bu dörd ölçünün seçimi “hər şeyi ölçən yoxlama siyahısı” yaratmaq məqsədi daşımır. Mənbə bunları strateji şəhər vizyonunun hansı mərhələdə uğursuz ola biləcəyini ayırd edən failure-mode structure kimi müəyyən edir: layihə yaxşı dizayn edilə, amma pis tikilə bilər; yaxşı tikilə, amma pis istifadə oluna bilər; yaxşı istifadə olunsa belə, mədəni baxımdan yad qala bilər.
LEED, BREEAM və ya klassik post-occupancy evaluation-dan fərqi
Mənbəyə görə mövcud qiymətləndirmə sistemləri fərqli suallara cavab verir. LEED və BREEAM əsasən texniki və ekoloji performansı; Historic Urban Landscape kimi yanaşmalar tarixi və mədəni təbəqələri; post-occupancy evaluation isə istifadəçi təcrübəsini qiymətləndirir.
Bu tədqiqatın təklif etdiyi çərçivə layihə miqyasında memarlıq spesifikliyini qoruyarkən mədəni davamlılığı ekoloji performans qədər legitim performans meyarı kimi nəzərdən keçirməyə çalışır.
Tədqiqat sualları
- Saudi Vision 2030 Ər-Riyaddakı memarlıq dizayn xüsusiyyətlərinə necə təsir edir?
- Vision 2030 layihələrinin icra təcrübələri davamlılığı və tikinti keyfiyyətini necə əks etdirir?
- Layihələr istifadəçilərin funksional ehtiyaclarını hansı dərəcədə qarşılayır?
- Layihələrin sosial-mədəni kimlik və yer duyğusuna təsiri necə qiymətləndirilir?
- Bu qiymətləndirmələr sosiodemoqrafik qruplara görə dəyişirmi?
- Layihələr davamlılıq, uyğunlaşma qabiliyyəti, transformasiya qabiliyyəti və mədəni davamlılıq xüsusiyyətlərini hansı dərəcədə nümayiş etdirir?
Sorğu memarlıq performansını, yoxsa insanların qavrayışını ölçür?
Sorğu fiziki və ya texniki memarlıq performansını ölçmür; insanların Vision 2030 layihələrini necə qiymətləndirdiyini, yəni sosial qəbulu, qavranılan uğuru, kimlik və yer duyğusunu ölçür. Enerji istehlakı, termal performans, materialın orijinallığı və ya real tikinti keyfiyyəti kimi iddialar yalnız hal araşdırmalarındakı sahə və sənəd sübutlarından çıxarıla bilər.
İki ayrı sübut axını
Tədqiqatın metodoloji baxımdan ən güclü tərəflərindən biri iki sübut axınını ayrı saxlamasıdır.
Sorğu axını: layihələrin cəmiyyət və peşəkarlar tərəfindən necə qavrandığını ölçür.
Hal araşdırması axını: layihə sənədləri, sertifikatlaşdırma məlumatları, sahə müşahidələri, memarlıq xüsusiyyətləri və texniki mənbələrlə fiziki nəticəni qiymətləndirir.
Məsələn, iştirakçının “layihə davamlıdır” deməsi real enerji istifadəsinin aşağı olduğunu sübut etmir. Eyni şəkildə, sertifikata malik olmaq da təkbaşına yerli mədəni davamlılığın yüksək olduğunu sübut etmir.
Bu fərq niyə vacibdir?
Mənbədə dörd sorğu ölçüsünün hamısında olduqca yüksək və bir-birinə yaxın ortalamalar vardır. Belə paylanma real ümumi məmnuniyyəti əks etdirə bilər; lakin milli səviyyədə görünən proqram haqqında sorğuda sosial bəyənmə, təsdiqləmə meyli və ya layihəyə əvvəlcədən maraq da ballara təsir edə bilər.
Buna görə sorğu nəticələri “Ər-Riyad memarlığı obyektiv olaraq 4,13/5 performans göstərir” şəklində oxuna bilməz.
Birinci hal: Tarixi Diriyah
Tarixi Diriyah tədqiqatda əsasən davamlılıq və mədəni davamlılıq strategiyası kimi şərh olunur.
Mənbə ənənəvi Najdi memarlığını yalnız fasad motivi kimi deyil; sıx və kölgəli küçə toxuması, həyət təşkilatı, qalın torpaq divarlar, məhdud bina hündürlüyü, kerpiç/adobe materialları və ənənəvi tikinti üsulları ilə nəzərdən keçirir.
Müasir infrastruktur, Building Information Modelling, passiv soyutma və müasir xidmətlər tarixi toxumaya inteqrasiya edilir.
Diriyahın güclü tərəfi
Kimlik materiala, məkan təşkilinə, küçə toxumasına və tikinti texnikasının özünə yerləşdirilib. Dayanıqlılıq matrisində davamlılıq 5/5 və mədəni davamlılıq 5/5-dir.
Diriyahın əsas gərginlikləri
- Qoruma ilə yenidənqurma arasındakı orijinallıq problemi.
- Mədəni irslə lüks turizm məhsulu arasındakı gərginlik.
- Torpaq tikililərinin uzunmüddətli texniki xidmətini davam etdirəcək usta/işçi qüvvəsi qabiliyyəti.
- Yanğın təhlükəsizliyi, əlçatanlıq və mexaniki sistemlərin ənənəvi qalın divarlı toxumaya inteqrasiyası.
Mənbə baxımından mühüm dərs odur ki, yerli memarlığın canlandırılması yalnız dizayn deyil, həm də uzunmüddətli bacarıq və texniki xidmət sistemi məsələsidir.
İkinci hal: Riyadh Sports Track
Sports Track tədqiqatda əsasən uyğunlaşma qabiliyyəti strategiyası kimi qiymətləndirilir.
Layihə təxminən 135 km uzunluğunda xətti şəhər infrastrukturu kimi təsvir edilir; piyada və velosiped hərəkətliliyini, rekreasiyanı, idmanı, sosial qarşılıqlı əlaqəni, yaşıl sahəni və müxtəlif proqramları eyni dəhlizdə birləşdirir.
Sports Track-in güclü tərəfi
Xətti struktur genişləndirilə bilər; eyni dəhliz müxtəlif şəhər bölgələrinə xidmət göstərə və rekreasiya, hərəkətlilik və sosial istifadə arasında proqram çevikliyi təmin edə bilər. Dayanıqlılıq matrisində uyğunlaşma qabiliyyəti 5/5-dir.
Sports Track-in əsas gərginlikləri
- Ər-Riyadın həddindən artıq isti dövrlərində gündüz açıq məkan istifadəsi ciddi şəkildə məhdudlaşa bilər.
- Güclü yaşıllaşdırılmış dəhlizin suvarma suyunun mənbəyi ekoloji performans baxımından kritik, lakin tədqiqatda tam açıqlanmayan dəyişəndir.
- Xətti parkın real şəbəkə dəyəri kəsişdiyi böyük yolların təhlükəsiz keçilə bilməsindən asılıdır.
- Yeni şəhər imkanlarının ətraf ərazi dəyərlərini artıraraq uzun müddətdə əlçatanlığı azaltma riski vardır.
Üçüncü hal: King Abdullah Financial District
KAFD tədqiqatda ən güclü transformasiya qabiliyyəti nümunəsidir. Yüksək sıxlıq, şaquli qarışıq istifadə, daxili nəqliyyat sistemi, yüksək texnologiyalı infrastruktur və qlobal maliyyə funksiyası Ər-Riyadda tarixən formalaşmamış yeni şəhər tipologiyası yaradır.
Ərazi təxminən 1,6 milyon m² sahədə təxminən 95 qülləni əhatə edən yüksək sıxlıqlı maliyyə rayonu kimi təsvir edilir.
KAFD-nin güclü tərəfi
Yeni iqtisadi funksiya, yeni şəhər sıxlığı, yeni nəqliyyat infrastrukturu və yüksək texnologiyaya əsaslanan şəhər modeli təqdim etdiyinə görə transformasiya qabiliyyəti balı 5/5-dir.
KAFD-nin əsas gərginlikləri
- Uzun layihə təhvil müddəti böyükmiqyaslı transformasiyanın zaman xərcini ortaya qoyur.
- Ekoloji sertifikatlaşdırma ilə səhra iqliminə xas passiv memarlıq məntiqi həmişə eyni şeyi ifadə etməyə bilər.
- Geniş şüşə fasadlar sertifikatlı sistemlərə malik olsa belə, soyutma yükü baxımından yerli kütlə-divar/açılış yanaşmasından fərqli iqlim məntiqi daşıyır.
- Mədəni istinadlar əsasən naxış, nisbət və material tonu səviyyəsindədir; yerli məkan təşkili daha məhdud qalır.
- Daxili piyada şəbəkəsi güclü olsa da, ətraf şəhər toxuması ilə əlaqə daha zəifdir.
Üç layihə eyni növ dayanıqlılığı təmsil edirmi?
Xeyr. Mənbənin hallar üzrə çarpaz sintezi Diriyah, Sports Track və KAFD-ni eyni uğurun aşağıdan yuxarıya üç dərəcəsi kimi deyil, müxtəlif dayanıqlılıq xüsusiyyətlərini maksimumlaşdıran və bəzi digər xüsusiyyətlərdən güzəşt edən üç struktur strategiya kimi şərh edir.
| Dayanıqlılıq xüsusiyyəti | Diriyah | Sports Track | KAFD |
|---|---|---|---|
| Davamlılıq | 5 | 1 | 2 |
| Uyğunlaşma qabiliyyəti | 3 | 5 | 3 |
| Transformasiya qabiliyyəti | 2 | 3 | 5 |
| Mədəni davamlılıq | 5 | 3 | 2 |
Bu cədvəl mühüm dizayn prinsipini ortaya qoyur: bütün dayanıqlılıq xüsusiyyətlərini maksimumlaşdıran vahid memarlıq layihəsi modeli olmaya bilər.
Diriyah köhnə toxumanı və kimliyi güclü şəkildə qoruyarkən proqram dəyişiklikləri üçün sahə daha məhduddur. KAFD yeni iqtisadi və məkan strukturları yaradırkən mədəni davamlılıq daha zəifdir. Sports Track isə sosial və funksional uyğunlaşma qabiliyyətini güclü artırarkən tarixi davamlılıq və əsas iqtisadi transformasiya baxımından daha məhduddur.
Portfel səviyyəsində dayanıqlılıq
Tədqiqatın mərkəzi nəzəri nəticəsi şəhərin müxtəlif layihələrdən ibarət portfelinin ayrı-ayrı layihələrin boşluqlarını qismən tarazlaşdıra bilməsidir.
Bu fikir idarəetmə baxımından da nəticə doğurur: layihələr yalnız öz sertifikatları və ya öz layihə sərhədləri daxilində qiymətləndirilərsə, şəhər miqyasında ümumi kimlik, əlçatanlıq, iqlim və funksiya tarazlığı nəzərdən qaça bilər.
Tədqiqatın Metodu və Nəticələri
Tədqiqat dizaynı
Tədqiqat iki tamamlayıcı metoddan istifadə edən qarışıq təsviri-analitik dizayn tətbiq edir:
- Üç memarlıq/şəhər layihəsi üzrə hal təhlili.
- Ər-Riyadda yaşayan və Vision 2030 layihələri ilə tanış olan 384 nəfərlə strukturlaşdırılmış sorğu.
Hal araşdırması metodu
Üç layihə strateji olaraq məqsədli seçilmişdir:
| Layihə | Əsas strateji kontekst | Tədqiqatdakı əsas dayanıqlılıq xarakteri |
|---|---|---|
| Historic Diriyah | İrsin qorunması və milli kimliyin canlandırılması | Davamlılıq + mədəni davamlılıq |
| Riyadh Sports Track | Həyat keyfiyyəti, aktiv hərəkətlilik və ekoloji ictimai məkan | Uyğunlaşma qabiliyyəti |
| KAFD | İqtisadi şaxələndirmə və qlobal maliyyə mərkəzi | Transformasiya qabiliyyəti |
Hər hal aşağıdakı suallarla qiymətləndirilmişdir:
- Dayanıqlılıq üçün hansı memarlıq strategiyalarından istifadə edilmişdir?
- Hansı ölçülə bilən göstəricilər transformasiyanı dəstəkləyir?
- Hansı güzəştlər və həll olunmamış gərginliklər vardır?
- Hansı dərslər başqa kontekstlərdə sınaqdan keçirilə bilər?
Sorğu nümunəsi
384 nəfərlik nümunə %95 etibar səviyyəsi hədəflənərək müəyyən edilmiş və altı demoqrafik dəyişən üzrə təbəqəli seçmə yanaşmasından istifadə olunmuşdur.
| Dəyişən | Kateqoriyalar | Mənbədə bildirilən paylanma |
|---|---|---|
| Cins | Kişi / Qadın | 234 (%60,9) / 150 (%39,1) |
| Vətəndaşlıq | Səudiyyəli / Səudiyyəli olmayan | 347 (%90,4) / 37 (%9,6) |
| Memarlıq ixtisası | Mütəxəssis / Mütəxəssis olmayan | 133 (%34,6) / 251 (%65,4) |
| Ər-Riyadda yaşayış | <5 / 5–10 / 10–20 / >20 il | 109 / 58 / 85 / 132 |
Mənbədaxili nümunə qeydi: yaş kateqoriyalarında mənbə 52, 142, 108, 44 və 34 nəfər bildirir. Bu dəyərlərin cəmi 380-dir; 384 nəfərlik ümumi nümunə ilə aradakı dörd nəfərlik fərq mənbədə izah edilmir.
Sorğu aləti
Sorğu 19 qapalı sualdan ibarətdir:
- Dizayn: 4 maddə.
- İcra: 5 maddə.
- Funksional performans: 5 maddə.
- Sosial-mədəni inteqrasiya: 5 maddə.
Cavablar 1 = Qətiyyən Razı Deyiləm ilə 5 = Tamamilə Razıyam arasında beşballıq Likert şkalası ilə alınmışdır. Bundan əlavə, iki açıq sual mövcud problemlər və gələcəyə dair təklifləri toplamışdır.
Etibarlılıq
| Ölçü | Maddə | Cronbach α | Düzəldilmiş maddə-ümumi korrelyasiyası |
|---|---|---|---|
| Dizayn | 4 | 0,561 | 0,30–0,38 |
| İcra | 5 | 0,714 | 0,40–0,54 |
| Funksional performans | 5 | 0,719 | 0,44–0,52 |
| Sosial-mədəni inteqrasiya | 5 | 0,680 | 0,36–0,48 |
Dizayn ölçüsünün α = 0,561 dəyəri ənənəvi 0,70 həddindən aşağıdır. Mənbə bunu dizayn şkalasının ənənəvi elementlər, vizual kimlik, nisbət sistemləri və müasirlik/orijinallıq tarazlığı kimi heterogen məzmunları eyni oxda birləşdirməsi ilə əlaqələndirir.
Faktor təhlili və ölçmə yetərliliyi
Kaiser–Meyer–Olkin dəyəri:
\[ KMO=0{,}899 \]
Bartlett sferiklik testi:
\[ \chi^2(171)=2133{,}2,\qquad p<0{,}001 \]
kimi bildirilmişdir.
Principal axis factoring və promax rotation nəticəsində xüsusi dəyəri 1-dən böyük dörd faktor əldə edilmişdir:
\[ 6{,}26;\ 1{,}30;\ 1{,}19;\ 1{,}08 \]
Bu dörd faktor başlanğıc variasiyasının cəmi %51,8-ni izah edir. Birinci faktor təkbaşına %32,9 paya malikdir.
Buna baxmayaraq, maddələrin çoxu birdən çox faktorda nəzərəçarpacaq yüklər göstərmiş və dörd ölçü arasında 0,44–0,73 səviyyəsində korrelyasiya tapılmışdır. Buna görə tədqiqatın öz şərhinə görə dörd ölçü tamamilə müstəqil psixometrik strukturlar deyil.
Dörd ölçünün sorğu nəticələri
| Ölçü | Orta | Mənbə Cədvəl 5 SS | Qiymətləndirmə |
|---|---|---|---|
| Dizayn | 4,07 | 0,728 | Yüksək |
| İcra | 4,10 | 0,727 | Yüksək |
| Funksional performans | 4,13 | 0,752 | Yüksək |
| Sosial-mədəni inteqrasiya | 4,13 | 0,715 | Yüksək |
Mənbə Cədvəl 9 eyni ölçülərin kompozit şkala standart sapmalarını müvafiq olaraq 0,48, 0,50, 0,52 və 0,48 kimi verir. İki cədvəldəki fərqli SS dəyərlərinin hesablama fərqi açıq şəkildə izah edilmədiyinə görə bunlar vahid düzəldilmiş standart sapma dəstinə çevrilməməlidir.
Önə çıxan sorğu maddələri
- Dizayn ölçüsündə Najdi memarlıq nisbətlərinə uyğunluq: 4,15.
- İcrada qavranılan tikinti keyfiyyəti və texniki xüsusiyyətlər: 4,16.
- Ekoloji davamlılıq: 4,12.
- Funksional ölçüdə yaşlılar və əlillər daxil olmaqla müxtəlif qruplara inklüziv dizayn: 4,17.
- Mənbənin nəticə bölməsində Vision 2030 çərçivəsində Ər-Riyadın davam edən inkişafından məmnunluq: 4,23.
Mənbədaxili ifadə qeydi: xülasə və nəticələrin bəzi hissələri 4,23 dəyərini “sense of place” ilə əlaqələndirir. Ətraflı sorğu nəticələri isə 4,23-ü davam edən şəhər transformasiyasından məmnunluq maddəsinə bağlayır.
Demoqrafik fərqlər statistik baxımdan əhəmiyyətli olsa da, praktikada nə qədər böyükdür?
Mənbədə yaş, ixtisas, yaşayış müddəti, vətəndaşlıq, təhsil və cins üzrə statistik fərqlər tapılmışdır; lakin qismən eta-kvadrat dəyərləri əsasən kiçik təsir səviyyəsindədir. Buna görə əsas mənzərə demoqrafik qruplar arasında kəskin qütbləşmə deyil, ümumi müsbət qiymətləndirmə daxilində məhdud fərqlənmədir.
| Dəyişən | Əhəmiyyətli maddə | Nisbət | Median qismən η² | Aralıq |
|---|---|---|---|---|
| Yaş | 10/19 | %52,6 | 0,028 | 0,003–0,078 |
| Memarlıq ixtisası | 6/19 | %31,6 | 0,008 | 0,002–0,039 |
| Ər-Riyadda yaşayış müddəti | 6/19 | %31,6 | 0,013 | 0,003–0,032 |
| Vətəndaşlıq | 5/19 | %26,3 | 0,005 | 0,000–0,032 |
| Təhsil səviyyəsi | 5/19 | %26,3 | 0,015 | 0,004–0,044 |
| Cins | 3/19 | %15,8 | 0,003 | 0,000–0,019 |
Mənbədə istifadə olunan təsir ölçüsü hədləri 0,01 kiçik, 0,06 orta və 0,14 böyük təsirdir. Yaş dəyişənində yalnız 19 maddədən ikisi orta təsir səviyyəsinə çatır, heç biri böyük təsirə çatmır.
İstiqamət baxımından demoqrafik nümunə
Mənbənin Cədvəl 6 xülasəsinə görə:
- Daha yuxarı yaş qrupları seçilmiş maddələrdə daha yüksək qiymətləndirmə verir.
- Memarlıq/şəhərsalma mütəxəssisləri daha yüksək bal verməyə meyllidirlər.
- Ər-Riyadda daha uzun yaşayanlar daha yüksək qiymətləndirmə verir.
- Səudiyyəli olmayan iştirakçılar seçilmiş maddələrdə Səudiyyəli iştirakçılardan daha yüksək bal verir.
- Magistr və daha yuxarı təhsilli iştirakçılar seçilmiş maddələrdə daha yüksək bal verir.
- Cins ən az fərqləndirici dəyişəndir.
Mənbədaxili cədvəl qeydi: Cədvəl 6-nın altında “Source: Author's own, based on statistical analysis results, 2016” yazılıb. Tədqiqatın 2026 tarixli olması və digər statistik cədvəllərin 2026 kimi etiketlənməsi səbəbindən bu sətir mənbə daxilində izah olunmayan tarix uyğunsuzluğudur.
Açıq cavablar: problemlər
Problemlərlə bağlı açıq suala 50 iştirakçı cavab verib.
| Kateqoriya | Tezlik | Nisbət |
|---|---|---|
| Kimlik və orijinallıq | 16 | %32 |
| Məkanlar və infrastruktur | 10 | %20 |
| Tarazlıq və inkişaf | 9 | %18 |
| Dizayn və standartlaşdırma | 5 | %10 |
| Mədəniyyət və cəmiyyət | 4 | %8 |
| Digər | 6 | %12 |
Açıq cavablar: təkliflər
Gələcəklə bağlı təklif sualına 43 iştirakçı cavab verib.
| Kateqoriya | Tezlik | Nisbət |
|---|---|---|
| Dizayn və şaxələndirmə | 19 | %44,2 |
| İrs ilə müasirliyin inteqrasiyası | 11 | %25,6 |
| İnfrastruktur | 6 | %14 |
| Tənzimləmə və qanunvericilik | 3 | %7 |
| Digər | 4 | %9,2 |
Bu cavabların demoqrafik dəyişənlərlə çarpaz cədvəllərində xi-kvadrat testləri \(\alpha=0,05\) səviyyəsində əhəmiyyətli olmamışdır. Mənbənin şərhinə görə kimlik, infrastruktur və dizayn müxtəlifliyi narahatlıqları yalnız müəyyən bir demoqrafik qrupun problemi deyil.
Sosial-mədəni qiymətləndirməni hansı ölçülər proqnozlaşdırır?
Mənbə sosial-mədəni kompozit balı dizayn, icra və funksional performans balları ilə çoxsaylı reqressiya modelinə daxil etmişdir:
\[ R^2=0{,}576,\qquad R^2_{adj}=0{,}573 \]
\[ F(3,380)=171{,}97,\qquad p<0{,}001 \]
Bütün VIF dəyərləri ≤ 2,63-dür.
| Proqnozlaşdırıcı | Standartlaşdırılmış β | t | p |
|---|---|---|---|
| Funksional performans | 0,414 | 8,46 | <0,001 |
| Dizayn | 0,244 | 5,94 | <0,001 |
| İcra | 0,229 | 4,24 | <0,001 |
Mənbənin ehtiyatlı şərhi gündəlik istifadədə daha yaxşı işləyən şəhər mühitlərinin sosial-mədəni bağlanma ilə yalnız vizual dizayndan daha güclü əlaqə göstərməsidir. Lakin dörd ölçü yüksək dərəcədə ortaq variasiya paylaşdığı üçün bu əmsallar tamamilə müstəqil struktur səbəblər kimi şərh edilə bilməz.
Sorğu ilə hal sübutlarının birlikdə verdiyi mesaj
Sorğu dörd ölçüdə ümumən yüksək qiymətləndirmə verdiyi halda hal araşdırmaları mühüm güzəştlər göstərir. Bu görünən ziddiyyət tədqiqatın zəifliyi deyil, iki sübut axınının fərqli suallara cavab verməsinin nəticəsidir.
İştirakçılar Vision 2030 transformasiyasını ümumən müsbət qavradıqları halda, eyni zamanda memarlıq kimliyi və orijinallığı ən mühüm problem kimi göstərirlər. KAFD kimi qlobal-müasir layihələr yüksək texnologiya və transformasiya qabiliyyəti təqdim etdiyi halda Diriyah qədər güclü məkan-mədəni davamlılıq yaratmır.
Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr
- 384 iştirakçı Vision 2030-un Ər-Riyad memarlığına təsirini dörd sorğu ölçüsündə ümumən yüksək qiymətləndirib.
- Dörd ölçünün ortalamaları 4,07–4,13 aralığındadır.
- Yaş demoqrafik dəyişənlər arasında ən çox əhəmiyyətli fərq yaradan dəyişəndir; lakin təsir ölçülərinin çoxu kiçikdir.
- Kimlik və orijinallıq açıq cavablarda ən çox bildirilən problemdir.
- Dizayn müxtəlifliyi gələcək üçün ən çox təklif edilən istiqamətdir.
- Diriyah davamlılıq və mədəni davamlılıq, Sports Track uyğunlaşma qabiliyyəti, KAFD isə transformasiya qabiliyyəti baxımından ən güclü hal kimi qiymətləndirilib.
- Üç layihə bir-birini qismən tamamlayan fərqli dayanıqlılıq strategiyaları yaradır.
- Funksional performans sosial-mədəni kompozit balın ən güclü reqressiya proqnozlaşdırıcısıdır.
Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr
- Sorğu nəticələri real enerji istehlakının aşağı olduğunu sübut etmir.
- İştirakçı məmnunluğu tikinti keyfiyyətinin müstəqil texniki ölçümü deyil.
- Vision 2030-un memarlıq dəyişikliklərinin yeganə səbəb mənbəyi olduğunu eksperimental şəkildə sübut etmir.
- Üç hal Ər-Riyaddakı bütün layihələri təmsil edən təsadüfi nümunə deyil; məqsədli seçilib.
- Ər-Riyad nəticələri bütün Səudiyyə şəhərlərinə avtomatik ümumiləşdirilə bilməz.
- KAFD-nin sertifikatlı olması onun yerli iqlimə görə ən aşağı enerji istifadəsinə malik olduğunu təkbaşına sübut etmir.
- Diriyahdakı ənənəvi formanın qorunması bütün yenidən qurulmuş toxumanın maddi orijinallığını avtomatik sübut etmir.
- Sports Track-in planlaşdırılan uzunluğu və ya yaşıllaşdırılması real gündəlik istifadə, modal shift və ya su davamlılığı ilə eyni şey deyil.
Əsas məhdudiyyətlər
- Coğrafi sərhəd: empirik tədqiqat Ər-Riyadla məhdudlaşır.
- Zaman sərhədi: mənbə hal məlumatlarının 2022-də toplandığını yazdığı halda sahə fotoşəkillərini 2026 kimi etiketləyir; bu tarix fərqi mənbədə izah edilmir.
- Kəsiyə əsaslanan sorğu: qavrayışlar bir zaman nöqtəsində ölçülüb.
- Qavrayış–performans fərqi: sorğu enerji, termal rahatlıq, tikinti keyfiyyəti, materialın orijinallığı və ya real istifadə performansını birbaşa ölçmür.
- Sosial bəyənmə riski: milli səviyyədə görünən proqram haqqında özünübildirməli sorğu müsbət cavab vermək meylindən təsirlənə bilər.
- Ölçmə modeli: dizayn alt şkalasının α dəyəri 0,561-dir və dörd ölçü yüksək korrelyasiya göstərir.
Ümumiləşdirmə sərhədi
Mənbə nəticələrini Ər-Riyad miqyasında saxlayır. Müəlliflər framework-ün başqa yerlərdə sınaqdan keçirilə biləcəyini irəli sürsələr də, nəticələrin eyni formada köçəcəyini iddia etmirlər.
AlUla kimi irs mərkəzli yerlərdə bəzi kimlik və qoruma sualları oxşar ola bilər; Jeddahın sahil iqlimi və fərqli Hijazi memarlıq irsi isə başqa kimlik başlanğıc nöqtəsi yaradır.
NEOM və Qiddiya kimi greenfield və ya near-greenfield kontekstlərə nəticələrin birbaşa ötürülməsi mənbə tərəfindən xüsusilə zəif hesab olunur; çünki mövcud oturuşmuş şəhər yaddaşı və “əvvəlki şəhər vəziyyəti” olmadıqda davamlılıq və mədəni davamlılıq fərqli tədqiqat dizaynı tələb edir.
Siyasət və dizayn baxımından mənbənin çıxardığı əsas dərslər
Tədqiqat yerli memarlıq kimliyinin müasir layihələrə yalnız dekorativ motiv kimi deyil; məkan təşkilatı, material, miqyas və gündəlik istifadə vasitəsilə inteqrasiya edilməsini təklif edir.
İctimai iştirak icradan sonra ölçülən məmnunluq səviyyəsindən kənara çıxmalı; dizayn prosesində davamlı geribildirim mexanizmləri qurulmalıdır.
Ekoloji sertifikatlaşdırma yalnız sənəd uyğunluğu kimi deyil, real iqlim performansı, su mənbəyi, kölgələnmə, enerji istifadəsi və şəhər toxuması ilə əlaqə kimi yerli performans dəyişənləri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Portfel səviyyəsində idarəetmə ayrı-ayrı “uğurlu” layihələrin cəminin avtomatik olaraq dayanıqlı şəhər yaratdığı fərziyyəsinin qarşısını almalıdır.
Gələcək tədqiqatlar
Mənbə çoxşəhərli müqayisələr, memarlar və qərarvericilərlə dərin müsahibələr, uzunmüddətli qavrayış tədqiqatları, nəsil fərqlərinin ətraflı araşdırılması, post-occupancy evaluation və irs/turizm iqtisadiyyatı təhlillərini təklif edir.
Xüsusilə təklif edilən dördölçülü transformativ dayanıqlılıq çərçivəsinin fərqli iqlim, mədəniyyət və urbanizasiya şəraitində yenidən sınaqdan keçirilməsi lazımdır.
Mənbə və Metod Qeydi
Özgün başlıq: Strategic Visions and Transformative Resilience: Architectural Design, Implementation, and Functional and Socio-Cultural Outcomes of Saudi Vision 2030 in Riyadh, Saudi Arabia
Müəlliflər: Ashraf Mohamed Soliman; Salman Al Rasheed
Məsul müəllif: Ashraf Mohamed Soliman
Qurum 1: Department of Architectural Engineering, College of Engineering and Design, Kingdom University, Riffa, Bahrain
Qurum 2: Department of Architectural Engineering, Faculty of Engineering, Minia University, Minia, Egypt
Jurnal: Architecture
Nəşriyyat: MDPI
Nəşr növü: Resenziyalı açıq girişli tədqiqat məqaləsi
Biblioqrafik qeyd: Architecture, 2026, 6(3), 158
DOI: 10.3390/architecture6030158
Təqdim: 10 iyun 2026
Reviziya: 3 sentyabr 2026
Qəbul: 4 sentyabr 2026
Nəşr: 7 sentyabr 2026
Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).
Tədqiqat dizaynı: Qarışıq təsviri-analitik metod; üç məqsədli seçilmiş hal araşdırması + 384 iştirakçılı kəsiyə əsaslanan sorğu.
Xülasə bölməsində cavab faizi: %93,7.
Hal araşdırmaları: Historic Diriyah, Riyadh Sports Track və King Abdullah Financial District.
Sorğu: 19 Likert maddəsi; dizayn, icra, funksional performans və sosial-mədəni inteqrasiya ölçüləri; iki açıq sual.
Statistika: təsviri statistika, müstəqil nümunə t-testləri, birtərəfli ANOVA, Scheffé/Tukey post-hoc təhlilləri, xi-kvadrat, qismən eta-kvadrat təsir ölçüsü, KMO, Bartlett sferiklik testi, principal axis factoring, promax rotation, düzəldilmiş maddə-ümumi korrelyasiyası və çoxsaylı reqressiya.
Proqram təminatı: IBM SPSS Statistics 25.
Maliyyələşdirmə: Kingdom University, Bahrain; tədqiqat qrantı KU-SRU-2025-2026-01.
Etika: Sorğu könüllü, anonim və şəxsi/həssas məlumat toplamadan aparılmışdır. Mənbə Research Committee tərəfindən formal IRB təsdiqindən azad edildiyini və rəsmi waiver letter təqdim olunduğunu bildirir.
Məlumatlandırılmış razılıq: Bütün iştirakçılardan alınmışdır.
Məlumatların əlçatanlığı: Məlumatların əsaslandırılmış sorğu əsasında məsul müəllifdən əldə edilə biləcəyi bildirilmişdir.
Maraqların toqquşması: Müəlliflər tədqiqata təsir edə biləcək məlum maliyyə və ya şəxsi maraq əlaqəsi bildirməmişlər.
Müəllif töhfələri: Ashraf Mohamed Soliman; nəzərdən keçirmə və redaktə, vizuallaşdırma, doğrulama, konseptuallaşdırma, layihə idarəçiliyi, metodologiya, araşdırma, formal təhlil və maliyyə əldə edilməsi. Salman Al Rasheed; ilkin qaralama, mənbələr, metodologiya, araşdırma, məlumatların işlənməsi və konseptuallaşdırma.
Əsas metodoloji məhdudiyyət: Sorğu qavranılan memarlıq təsirini ölçür; texniki və ya ekoloji performans ölçümü deyil. Hal araşdırmaları isə məqsədli seçilmiş üç layihə ilə məhdudlaşır.
Etibarlılıq məhdudiyyəti: Dizayn ölçüsü α = 0,561 ilə 0,70-dən aşağıdır; dörd ölçü bir-biri ilə yüksək dərəcədə əlaqəlidir.
Mənbədaxili tarix uyğunsuzluğu: məhdudiyyətlər bölməsində hal məlumatlarının 2022-də toplandığı yazıldığı halda, hal mətni və sahə fotoşəkilləri açıqlamalarında 2026 sahə səfəri göstərilir.
Mənbədaxili cədvəl tarixi: Cədvəl 6 mənbə sətrində “2016” yazılsa da, tədqiqatın statistikası və digər cədvəllər 2026 kimi təqdim olunur.
Mənbədaxili nümunə qeydi: yaş kateqoriyası tezlikləri 380-ə çatdığı halda ümumi nümunə 384-dür.
4,23 bal qeydi: xülasə/yekunlaşdırıcı mətn bu dəyəri sense of place ilə, ətraflı nəticə bölməsi isə Vision 2030 çərçivəsində davam edən şəhər inkişafından məmnunluqla əlaqələndirir.
Vizual yenidənçizim: Mənbə Şəkil 1-in “Vision 2030 → dörd analitik memarlıq ölçüsü → dörd dayanıqlılıq xüsusiyyəti” sistemi Verianla üçün semantik baxımdan ekvivalent, lakin qrafik baxımdan orijinal texniki sxem şəklində yenidən qurula bilər. Cədvəl 4-dəki üç-hal dayanıqlılıq matrisi mənbə dəyərləri ilə yenidən çəkilməyə uyğundur.
Verianla Live uyğunluğu: Live Architecture, Live Compare və Live Data üçün yüksək dərəcədə uyğundur. İstifadəçinin yeni dayanıqlılıq dəyərləri hesabladığı parametrik simulyasiya mənbə metodunun xaricindədir.
Şərh yazın
E-poçt ünvanınız yayımlanmayacaq. Məcburi sahələr * ilə işarələnib