Sunʼiy intellekt yordamidagi dizayn fikrlash, ushbu tadqiqotda fuqarolik taʼlimidagi real ijtimoiy muammolarni tushunish, aniqlash, muqobil yechim gʻoyalarini ishlab chiqish, yechim dizaynlarini yaratish va ularni baholash uchun dizayn fikrlash bosqichlarini sunʼiy intellekt yordamidagi axborot izlash va refleksiya jarayonlari bilan birlashtiruvchi pedagogik modeldir. Tadqiqotchilar modelni Yava orolidagi uchta davlat universitetining Fuqarolik Taʼlimi dasturlarida, taxminan 90 nafar bakalavriat talabasi qatnashgan uchta sinfda sifatli Design-Based Research (DBR) yondashuvi bilan oʻrgangan. Natijalar talabalar ijtimoiy muammolarni koʻp tomonlama nuqtayi nazardan koʻrib chiqishga, sabab-oqibat munosabatlarini tizimli qurishga, muqobil yechimlar ishlab chiqishga va oʻz yechim takliflarini tanqidiy baholashga yoʻnalganini koʻrsatadi. Shu bilan birga, tadqiqot sunʼiy intellektning oʻzi tanqidiy fikrlashni yaratadi deb daʼvo qilmaydi; talabaning axborotni tekshirish, baholash va refleksiya qilish qobiliyati hamda taʼlim dizaynining sifati markaziy ahamiyatga ega.

Tadqiqotning muhim talqin chegarasi uning usulidan kelib chiqadi. Tadqiqot sifatli DBR tadqiqotidir; miqdoriy randomizatsiyalangan nazoratli tajriba, standartlashtirilgan pre-test/post-test taqqoslashi yoki statistik taʼsir kattaligi tahlili emas. Shu sababli manbada tasvirlangan ijobiy oʻzgarishlar oʻrganilgan sinflardagi kuzatuvlar, suhbatlar, guruh muhokamalari, talabalar mahsulotlari, reflektiv yozuvlar va boshqa sifat maʼlumotlari asosida baholanishi kerak. Manbada mavjud boʻlmagan muvaffaqiyat foizi, p qiymati yoki sababiy taʼsir kattaligini ushbu tadqiqotdan chiqarib boʻlmaydi.

Modelning asosiy gʻoyasi sunʼiy intellektni talaba oʻrniga qaror qabul qiladigan hokimga aylantirish emas. Sunʼiy intellekt axborotga kirish, turli qarashlarni taqqoslash, gʻoya variantlarini kengaytirish, yechim misollarini izlash va takliflarni baholash jarayonida qoʻllanadigan kognitiv va reflektiv yordam vositasidir. Manba qayta-qayta taʼkidlaydigan jihat shuki, sunʼiy intellekt chiqishlarini shubhasiz qabul qilish tanqidiy fikrlashga teng emas.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Tadqiqotning boshlangʻich nuqtasi universitet taʼlimi faqat axborot uzatadigan jarayon boʻlmasligi kerak degan fikrdir. Talabalardan axborotni tahlil qila olish, dalillarni baholash, dalillarga asoslangan qarorlar ishlab chiqish va murakkab ijtimoiy muammolarni bir nechta nuqtayi nazardan oʻrganish kutiladi. Bu ehtiyoj Fuqarolik Taʼlimi uchun ayniqsa muhim; chunki fanning mazmuni faqat tushuncha va qoidalarni oʻrganish emas, balki ijtimoiy, siyosiy va demokratik muammolarni tanqidiy oʻrganishdir.

Tadqiqotchilar anʼanaviy, mazmun uzatishga urgʻu beradigan oʻqitish talabani koʻpincha axborotning passiv qabul qiluvchisiga aylantirishini muhokama qiladi. Bunday muhitda munozara, tahlil, mustaqil axborot izlash, refleksiya va dalil ishlab chiqish uchun zarur makon cheklanishi mumkin. Tadqiqot ishlab chiqqan pedagogik model bu muammoga dizayn fikrlashning muammo yechish tuzilmasi va sunʼiy intellektning axborot/gʻoya kashf etish imkoniyatini birlashtirish orqali javob berishni maqsad qiladi.

Tadqiqot boʻshligʻi

Manbada keltirilgan adabiyotlarga koʻra, dizayn fikrlashning ijodkorlik, muammo yechish va hamkorlikdagi oʻrganishga taʼsiri turli tadqiqotlarda oldin ham koʻrib chiqilgan. Biroq tadqiqotchilar oliy taʼlimdagi Fuqarolik Taʼlimi kontekstida dizayn fikrlash bosqichlari, sunʼiy intellekt yordami va tanqidiy mulohaza yuritishni rivojlantirishni bir xil pedagogik model ichida ochiq birlashtiruvchi tadqiqotlar cheklanganini bildiradi. Tadqiqotning yangilik daʼvosi shu uch tarkibiy qismning DBR yondashuvi doirasida integratsiyasiga asoslanadi.

Sunʼiy Intellekt Yordamidagi Dizayn Fikrlash Nima?

Sunʼiy intellekt yordamidagi dizayn fikrlash ushbu tadqiqotda talabalar ijtimoiy muammoni avval turli tomonlarning tajribalari va nuqtayi nazarlari orqali tushunishi, soʻng asosiy muammoni aniqlashi, muqobil yechimlar yaratishi, yechim dizaynlarini ishlab chiqishi va ularni baholashiga imkon beradigan dizayn fikrlash jarayoniga sunʼiy intellektni axborot kashfiyoti, nuqtayi nazarlarni taqqoslash, gʻoya rivojlantirish va reflektiv baholash yordami sifatida qoʻshuvchi pedagogik yondashuvdir.

Dizayn fikrlashning besh bosqichi

Model dizayn fikrlashning beshta asosiy bosqichidan iborat: empathise, define, ideate, prototype va test. Oʻzbekcha izohda bular mos ravishda empatiya qilish/tushunish, muammoni aniqlash, gʻoya yaratish, prototip yoki yechim dizaynini yaratish va sinash/baholash sifatida tushunilishi mumkin. Biroq ushbu bosqichlar tadqiqotda mexanik vazifalar roʻyxati emas, balki talabaning fikrlash usulini bosqichma-bosqich rivojlantiruvchi oʻrganish jarayoni sifatida koʻriladi.

1. Empatiya bosqichi: Muammoni faqat oʻz nuqtayi nazaridan koʻrmaslik

Empatiya bosqichida talabalardan darhol yechim yaratish soʻralmagan. Avval ijtimoiy muammodan taʼsirlangan shaxs va guruhlarning tajribalarini, ijtimoiy kontekstni va turli nuqtayi nazarlarni tushunishi kutilgan. Buning uchun raqamli axborot izlash, ijtimoiy kuzatuv, guruh muhokamasi va sunʼiy intellekt yordamidagi nuqtayi nazar izlanishi qoʻllangan.

Tadqiqotda berilgan misollardan biri raqamli murosasizlikdir. Talabalar boshida muammoni faqat ijtimoiy tarmoqlardagi shaxslararo nizoga tenglashtirishga moyil boʻlgani; jarayon davom etgani sari ijtimoiy tarmoq algoritmlari, siyosiy madaniyat, axborot qutblashuvi va raqamli savodxonlik kabi oʻzaro bogʻliq omillarni ham hisobga ola boshlagani bayon qilinadi. Bu yerdagi taʼlimiy nuqta murakkab ijtimoiy muammolar koʻpincha bitta sababga ega emasligidir.

Sunʼiy intellekt ushbu bosqichda talabalarga ilgari eʼtibor bermagan axborot manbalari, qarashlar yoki muqobil nuqtayi nazarlarni topishga yordam bergan. Biroq manba muhim farqni koʻrsatadi: refleksiyasi kuchliroq talabalar sunʼiy intellektdan tahlillarini kengaytirish uchun foydalangan boʻlsa, refleksiyasi sustroq talabalar sunʼiy intellekt yaratgan axborotni yetarlicha baholamasdan qabul qilishga moyil boʻlishi mumkinligi qayd etiladi.

2. Aniqlash bosqichi: Belgini ildiz muammodan ajratish

Empatiya bosqichidan soʻng talabalardan asosiy muammoni yanada tizimli aniqlash soʻralgan. Maqsad faqat “nima boʻlyapti?” savoliga javob berish emas; muammo tagida qanday sabablar, munosabatlar, manfaatlar toʻqnashuvi yoki kontekstual shartlar borligini tahlil qilishdir.

Tadqiqotda yoshlarning siyosiy ishtirok darajasining pastligi misol sifatida muhokama qilingan. Talabalar dastlab “yoshlar siyosatga qiziqmaydi” kabi umumiy izoh bilan cheklanishi mumkin boʻlgani; aniqlash jarayonida esa siyosiy savodxonlikning pastligi, siyosiy institutlarga ishonchsizlik, identitet siyosatining taʼsiri va raqamli medianing siyosiy idrokka roli kabi bir nechta omillarni bogʻlay boshlagani bayon qilinadi.

Bu bosqichda sunʼiy intellekt maʼlumot izlash, siyosat manbalarini koʻrib chiqish, turli dalillarni taqqoslash va muammo haqida turli nuqtayi nazarlarni toʻplash uchun ishlatilgan. Biroq tadqiqotchilar yana shu chegarani taʼkidlaydi: sunʼiy intellektdan javob olish tanqidiy fikrlashning oʻzi emas. Talaba axborotni talqin qilishi, ishonchliligini baholashi va uni asoslangan dalilga aylantirishi kerak.

3. Gʻoya yaratish bosqichi: Bitta toʻgʻri javob izlashdan muqobillarga oʻtish

Gʻoya yaratish bosqichida talabalar guruh muhokamalari, miya shturmi va sunʼiy intellekt yordamidagi gʻoya izlanishi orqali bir muammo uchun bir nechta yechim muqobilini ishlab chiqqan. Bu yerdagi maqsad birinchi topilgan javobni qabul qilish oʻrniga yechim maydonini kengaytirishdir.

Manba bu jarayon talabalar intellektual ijodkorlik va kognitiv moslashuvchanlik namoyon etishini qoʻllab-quvvatlaganini bildiradi. Talabalar turli gʻoyalarni ilgari surgan, oʻz qarashlarini himoya qilgan va boshqa guruh aʼzolarining takliflarini tanqidiy baholagan. Shu tariqa guruh muhokamasi faqat gʻoya almashishdan iborat boʻlib qolmay, dalillar qarama-qarshi qoʻyiladigan refleksiya muhitiga aylangan.

Sunʼiy intellekt bu bosqichda turli kontekstlardagi siyosat misollari, ijtimoiy dasturlar va muammo yechish yondashuvlariga kirishni osonlashtiruvchi vosita sifatida qoʻllangan. Talabalar bu misollarni oʻzlari oʻrganayotgan ijtimoiy kontekstga moslashtirishga uringan. Shu bilan birga, manba gʻoya sifati talabaning baholash va refleksiya qilish qobiliyatiga bogʻliq qolishini alohida taʼkidlaydi.

4. Prototip va 5. test bosqichlari: Gʻoyani amaliy jihatdan sinash

Prototip bosqichidagi “prototip” tushunchasi bu yerda albatta jismoniy mahsulot degani emas. Talabalar ishlab chiqqan natijalar ijtimoiy dastur, raqamli kampaniya, sodda siyosat modeli yoki boshqa turdagi ijtimoiy aralashuv dizayni boʻlishi mumkin. Shu tariqa mavhum taklif yanada aniq, muhokama qilinadigan va baholanadigan holga keltiriladi.

Test bosqichida ushbu yechim takliflari muhokamalar, simulyatsiyalar, guruh refleksiyasi va fikr-mulohaza orqali baholangan. Maqsad konseptual jihatdan yaxshi koʻringan yechim real ijtimoiy kontekstda qanday qiyinchiliklarga duch kelishi mumkinligini oʻylashdir.

Manbada anti-hoax, yaʼni notoʻgʻri axborotga qarshi kurashishga qaratilgan raqamli kampaniyalar misol sifatida keltiriladi. Talabalar kampaniya muvaffaqiyati faqat mazmun sifatiga bogʻliq emasligini; raqamli madaniyat, media savodxonligi va yoshlarning axborot isteʼmol qilish odatlari kabi kontekstual omillar ham hisobga olinishi kerakligini anglagani bayon qilinadi. Bu misol prototip va test bosqichlarining yechim taxminlari va ehtimoliy zaif tomonlarini qayta koʻrib chiqish vazifasini koʻrsatadi.

Sunʼiy Intellekt Ushbu Modelda Talaba Oʻrniga Fikrlaydimi?

Yoʻq. Manba tadqiqotda sunʼiy intellekt talaba oʻrniga tanqidiy qaror qabul qiluvchi tizim emas, balki axborot izlash, nuqtayi nazarlarni taqqoslash, gʻoya yaratish va yechimlarni baholashni qoʻllab-quvvatlovchi vosita sifatida joylashtirilgan. Tadqiqotchilar sunʼiy intellektdan foydalanish tanqidiy fikrlashni avtomatik rivojlantirmasligini va talabalarning sunʼiy intellekt chiqishini tekshirish, baholash va refleksiya qilish qobiliyati hal qiluvchi ekanini aniq taʼkidlaydi.

Sunʼiy intellekt yordamining toʻrtta asosiy funksiyasi

• Axborot kashfiyoti: Talabalarga ijtimoiy muammo haqida turli manbalar va qarashlarga kirishda yordam berish.
• Nuqtayi nazarni kengaytirish: Talabaning dastlab oʻylamagan muqobil izohlar yoki manfaatdor tomonlar nuqtayi nazarlarini koʻrishini osonlashtirish.
• Gʻoya ishlab chiqarishni qoʻllab-quvvatlash: Muqobil siyosat, dastur yoki yechim misollarini izlash orqali gʻoya maydonini kengaytirish.
• Reflektiv baholash: Yechim muqobillarining ehtimoliy natijalari, amalga oshirish misollari va taʼsirlarini muhokama qilishda qoʻshimcha tahliliy yordam berish.

Bu toʻrt funksiyaning hech biri sunʼiy intellekt chiqishini toʻgʻri deb qabul qilishni anglatmaydi. Manbaning pedagogik modeli talabani axborot baholovchisi va yakuniy fikrlash jarayonining subyekti sifatida saqlaydi.

Andragogiya bilan bogʻliqlik

Tadqiqotchilar modelni kattalar oʻrganishi bilan bogʻliq andragogiya tamoyillari bilan ham bogʻlaydi. Andragogiya katta yoshdagi oʻrganuvchilarning avtonomiyasiga, ularning tajribasi ahamiyatiga va real muammolarga asoslangan oʻrganishga urgʻu beruvchi yondashuvdir. Universitet talabalari faqat tayyor axborotni olish oʻrniga real ijtimoiy muammolarni oʻrganishi, tadqiq qilishi, muhokama qilishi va oʻz yechim takliflarini baholashi ushbu doira bilan mos keladi.

Bu bogʻliqlik tadqiqotning pedagogik mantiqini tushuntiradi: dizayn fikrlash faqat ijodiy gʻoya ishlab chiqarish uchun emas, balki talabaning oʻz tajribasi, muammo konteksti va tanqidiy refleksiyasi oʻrtasida bogʻlanish qurish uchun qoʻllanadi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Design-Based Research (DBR) Ushbu Tadqiqotda Nimani Anglatadi?

Design-Based Research ushbu tadqiqotda taʼlim modelini real oʻrganish muhitida loyihalash, qoʻllash, kuzatish, baholash va olingan natijalarga muvofiq qayta rivojlantirish uchun qoʻllanadigan siklik tadqiqot yondashuvidir. Model bir marta tugallangan qatʼiy mahsulot deb qabul qilinmagan; tahlil, dizayn, qoʻllash, baholash va takomillashtirish jarayonlari bir-birini oziqlantiruvchi tadqiqot sikli sifatida koʻrib chiqilgan.

Tadqiqot dizayni

Maqsadli tanlab olish nimani anglatadi?

Maqsadli tanlab olish ishtirokchilarni butunlay tasodifiy tanlash oʻrniga tadqiqot savoliga aloqador muayyan xususiyatlarga qarab tanlashdir. Ushbu tadqiqotda talabalar ijtimoiy muammolar tahlili, fuqarolik oʻrganishi va loyihaga asoslangan faoliyatlar bilan bogʻliq darslarda qatnashishi tanlov jarayonida hisobga olingan. Har bir universitetdan AI yordamidagi dizayn fikrlash modelini qoʻllashga mos bitta sinf tadqiqotga kiritilgan.

Bu tanlov shaklining muhim talqin oqibati bor: tadqiqotning maqsadi statistik jihatdan barcha universitet talabalarini ifodalovchi tasodifiy namuna yaratish emas. Tadqiqotchilar model turli universitet muhitlarida qanday qoʻllanishini batafsil tushunish va natijalarning boshqa oʻxshash kontekstlarga koʻchiriluvchanligini kuchaytirishga harakat qilgan.

DBR tadqiqot sikli

Birinchi DBR bosqichi: tahlil

Birinchi bosqichda talabalarning tanqidiy mulohaza yuritish koʻnikmalari bilan bogʻliq oʻrganish muammolari va pedagogik ehtiyojlar aniqlangan. Tadqiqotchilar adabiyotlarni koʻrib chiqish, sinf kuzatuvlari va talaba/oʻqituvchi suhbatlaridan foydalanib mavjud oʻrganish sharoitlari va duch kelinayotgan qiyinchiliklarni tushunishga harakat qilgan.

Ikkinchi DBR bosqichi: dizayn

Ikkinchi bosqichda empatiya, aniqlash, gʻoya yaratish, prototip va test qadamları oʻrganish jarayoniga joylashtirilgan. Sunʼiy intellekt esa axborot izlash, gʻoya rivojlantirish, refleksiya va yechimlarni baholashga yordam beradigan tarzda modelga qoʻshilgan. Tadqiqotchilar bu bosqichda oʻrganish ssenariylari, talabalar faoliyatlari, oʻquv materiallari va rivojlantirilishi maqsad qilingan tanqidiy mulohaza yuritish koʻrsatkichlarini tayyorlagan.

Uchinchi DBR bosqichi: qoʻllash

Model real sinf muhitida qoʻllangan. Talabalar ijtimoiy muammolarni oʻrgangan, guruhlarda muhokama qilgan, yechim takliflarini ishlab chiqqan va dizayn fikrlash jarayonida tanqidiy refleksiya qilgan. Tadqiqotchilar sinf dinamikasi, talabalar oʻzaro taʼsiri, sunʼiy intellekt muammo tahlilida qanday ishlatilgani va oʻrganish davomida yuzaga kelgan qaror qabul qilish jarayonlarini kuzatgan.

Toʻrtinchi DBR bosqichi: baholash va refleksiya

Modelni qoʻllashdan keyingi baholash talabalar oʻrganish tajribalari, guruh muhokamalari dinamikasi, yaratilgan yechimlar sifati va talaba/oʻqituvchi fikr-mulohazalari asosida amalga oshirilgan. Olingan baholashlar keyingi sikllarda modelni takomillashtirishga kirish maʼlumoti boʻlgan. DBRning farqlovchi xususiyati shu yerda koʻrinadi: model bir marta ishlab chiqilib, oʻzgarmas holda qoldirilmaydi.

Sifatli maʼlumot qanday tahlil qilindi?

Manba tadqiqot matematik ball berish formulasini xabar qilmaydi. Maʼlumotlar kodlash, toifalash va naqshlarni aniqlash jarayonlari orqali oʻrganilgan. Tadqiqotchilar talabalarning tanqidiy mulohaza yuritishini ayniqsa toʻrtta xulq orqali baholagan:

1. Muammoni aniqlay olish,
2. Axborotni tahlil qila olish,
3. Dalillarni baholay olish,
4. Mantiqiy va dalillarga asoslangan yechimlar ishlab chiqa olish.

Tahlil jarayoni maʼlumotlarni qisqartirish, namoyish etish va reflektiv xulosa chiqarish bilan oʻzaro bogʻliq tarzda olib borilgan. Demak, bu yerda “ball oshdi” shaklidagi miqdoriy oʻlchov oʻrniga talabalar fikrlash jarayonlari va mahsulotlarida paydo boʻlgan sifatli naqshlar oʻrganilgan.

Ishonchlilik qanday taʼminlashga harakat qilindi?

Sifatli tadqiqotlarda tadqiqot sifati faqat anʼanaviy statistik ishonchlilik koeffitsiyentlari bilan baholanmaydi. Ushbu tadqiqotda tadqiqotchilar credibility, transferability, dependability va confirmability kabi toʻrtta ishonchlilik mezonidan foydalangan.

Member checking, tadqiqotchining talqinlari ishtirokchilar tajribasini notoʻgʻri ifodalash xavfini kamaytirish uchun topilmalar yoki talqinlarni ishtirokchilar bilan qayta tekshirishni anglatadi. Triangulyatsiya esa ayni hodisani bitta maʼlumot manbaiga bogʻlanib qolmasdan turli manba yoki usullar orqali tekshirishdir. Ushbu tadqiqotda ham manba, ham usul triangulyatsiyasi tilga olinadi.

Asosiy topilma: Oʻrganish jarayoni faolroq va reflektivroq boʻldi

Tadqiqotchilar model qoʻllanganda talabalar passiv axborot takroriga asoslangan oʻrganishdan faolroq, hamkorlikka va muammo tadqiqiga asoslangan oʻrganish shakliga oʻtganini bildiradi. Talabalar ijtimoiy muammolarni aniqlash, turli nuqtayi nazarlarni oʻrganish, muqobil yechimlar ishlab chiqish va yaratgan gʻoyalari taʼsirini baholash jarayonlarida faolroq qatnashgan.

Oʻrganilgan ijtimoiy muammolar orasida murosasizlik, raqamli qutblashuv, notoʻgʻri axborot, yoshlarning siyosiy ishtiroki, ijtimoiy tengsizlik va turli demokratik muammolar bor. Ushbu yondashuv talabalarga fuqarolikka oid nazariy tushunchalarni real ijtimoiy kontekstlar bilan bogʻlash imkonini bergan.

Empatiya bosqichida kuzatilgan oʻzgarish

Manbaga koʻra, talabalar dastlab ayrim ijtimoiy muammolarni shaxsiy yoki normativ izohlar bilan tushuntirishga moyil boʻlgan boʻlsa, empatiya bosqichidan keyin ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy va siyosiy omillarni birgalikda koʻrib chiqishga koʻproq yoʻnalgan. Turli guruhlar tajribalarini hisobga olish muammolarni koʻp sababli ijtimoiy hodisalar sifatida baholashlariga yordam bergan.

Aniqlash bosqichida kuzatilgan oʻzgarish

Aniqlash jarayonida talabalar umumiy muammo taʼriflaridan sabab-oqibat munosabatlari va asosiy muammo tuzilmalarini tizimliroq muhokama qilishga oʻtgan. Bu bosqich ayniqsa axborotni tartibga solish, sababiy munosabatlarni qurish va dalillarga asoslangan dalil ishlab chiqish bilan bogʻlangan.

Gʻoya yaratish bosqichida kuzatilgan oʻzgarish

Talabalar bitta “toʻgʻri javob” izlash oʻrniga turli yechim variantlarini yaratishga undalgan. Guruh muhokamalarida ular faqat gʻoya bildirmagan, balki bir-birining takliflariga qarshi dalillar ishlab chiqqan va muqobillarni baholagan. Manba bu jarayonni kognitiv moslashuvchanlik va intellektual ijodkorlik bilan bogʻlaydi.

Prototip va test bosqichlarida kuzatilgan oʻzgarish

Talabalar yechim takliflarini dastur, kampaniya yoki sodda siyosat modeli kabi aniqroq tuzilmalarga aylantirgan; soʻng ularni muhokama, simulyatsiya, guruh fikr-mulohazasi va refleksiya orqali koʻrib chiqqan. Bu bosqichlarning asosiy taʼlimiy vazifasi talabalarning nazariy jihatdan jozibali koʻringan taklif real ijtimoiy kontekstda qoʻllanganda turli cheklovlar va kutilmagan oqibatlarga duch kelishi mumkinligini baholashidir.

Sunʼiy intellektning ijobiy roli va asosiy chegarasi

Tadqiqotda sunʼiy intellekt axborot va nuqtayi nazar xilma-xilligini kengaytirishda foydali deb qaraladi. U talabalarga turli axborot manbalariga kirish, dalillarni taqqoslash, siyosat yoki ijtimoiy dastur misollarini topish va muqobil yechimlar ishlab chiqishda yordam bergan.

Biroq tadqiqotning eng muhim chegara xabarlaridan biri shudir: AI dan foydalanish tanqidiy fikrlash koʻnikmasini avtomatik ravishda yaratmaydi. Sunʼiy intellektdan olingan axborot tekshirilmasa, taqqoslanmasa va refleksiya qilinmasa, talaba shunchaki yangi axborot manbaining passiv foydalanuvchisiga aylanishi mumkin. Shu sababli tadqiqotchilar oʻqituvchi rolini axborot uzatuvchidan koʻra refleksiya va baholash jarayonlarining fasilitatori sifatida belgilaydi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan natijalar

• Oʻrganilgan sinf amaliyotlarida AI yordamidagi dizayn fikrlash faolroq, hamkorlikka asoslangan va reflektiv oʻrganish jarayonlari bilan bogʻlangan.
• Talabalarning ijtimoiy muammolarni turli nuqtayi nazardan koʻrib chiqish usullarida sifatli oʻzgarishlar kuzatilgan.
• Aniqlash bosqichida ildiz sabablar, sababiy munosabatlar va kontekstual omillar tizimliroq koʻrib chiqilgan.
• Gʻoya yaratish bosqichi muqobil yechimlar yaratish va guruh ichidagi argumentatsiyani qoʻllab-quvvatlagan.
• Prototip va test bosqichlari talabalarning yechim takliflari amalga oshirilish imkoniyati va ehtimoliy natijalarini qayta baholashiga yordam bergan.
• Sunʼiy intellekt axborot kashfiyoti va gʻoyalarni kengaytirish vositasi sifatida foydali deb topilgan, biroq u talabaning tanqidiy baholashini almashtirmasligi aniq taʼkidlangan.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan natijalar

• Tadqiqot sunʼiy intellekt tanqidiy fikrlashni oʻzi yoki avtomatik tarzda rivojlantirishini isbotlamaydi.
• Randomizatsiyalangan nazorat guruhli tajriba boʻlmagani uchun manbada model taʼsiriga oid statistik sababiylik bahosi yoʻq.
• Manbada standartlashtirilgan pre-test/post-test ballari, p qiymatlari yoki taʼsir kattaliklari xabar qilinmagan.
• Taxminan 90 talabadan olingan sifatli topilmalarni barcha universitet talabalariga bevosita statistik umumlashtirib boʻlmaydi.
• Tadqiqot barcha sunʼiy intellekt tizimlari yoki barcha Fuqarolik Taʼlimi kontekstlari ayni natijani beradi, deb koʻrsatmaydi.
• Tadqiqot sunʼiy intellekt chiqishlari avtomatik ravishda toʻgʻri yoki ishonchli ekanini koʻrsatmaydi.

Metodologik talqin chegarasi

Manba matnda alohida va keng “limitations” boʻlimi taqdim etilmagan. Shu sababli tadqiqotga manbada boʻlmagan cheklovlarni nisbat berish toʻgʻri emas. Biroq usulning oʻz doirasi aniq: tadqiqot sifatli DBR yondashuvida; ishtirokchilar maqsadli tanlab olingan taxminan 90 bakalavriat talabasi; tadqiqot Yava orolidagi uchta davlat universitetining uchta sinfida olib borilgan. Bu xususiyatlar natijalarni qanday talqin qilish kerakligini belgilaydi.

Ayniqsa, “model samarali” iborasi miqdoriy taʼsir kattaligi bilan bir maʼnoda oʻqilmasligi kerak. Manbada qayd etilgan samaradorlik tadqiqotchilar sifat maʼlumotlari manbalaridan chiqargan pedagogik bahodir. Model boshqa mamlakatlar, turli universitet tizimlari, turli talabalar guruhlari yoki boshqa fanlarda ayni natija beradimi, alohida oʻrganilishi kerak.

Tadqiqotda nega formula yoʻq?

Ushbu tadqiqotning tahliliy tuzilishi matematik modellashtirish yoki miqdoriy eksperimental statistikaga asoslanmagan. Manba tadqiqot kodlash, toifalash, naqshlarni aniqlash, kuzatuv, suhbat, hujjat tahlili va reflektiv baholashdan foydalanadigan sifatli DBR tadqiqotidir. Shu sababli manbada boʻlmagan muvaffaqiyat formulasi, oʻrtacha ball tenglamasi, ishonch oraligʻi yoki statistik test formulasini qoʻshish tadqiqotni buzgan boʻlar edi. Verianla bayonida hech qanday matematik formula yaratilmaganining sababi shu.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Integrating AI-assisted design thinking in citizenship education: Enhancing university students’ problem analysis and critical thinking skills

Mualliflar: Novia Wahyu Wardhani; Eni Rahmawati; Ganda Febri Kurniawan.

Masʼul muallif: Novia Wahyu Wardhani.

Muassasalar: Novia Wahyu Wardhani va Eni Rahmawati — Universitas Negeri Semarang, Semarang, Indonesia. Ganda Febri Kurniawan — Eötvös Loránd University, Budapest, Hungary.

Jurnal: Jurnal Civics: Media Kajian Kewarganegaraan.

Jild / son: 23(2), 2026.

DOI: 10.21831/jc.v23i2.94331

Rasmiy maqola sahifasi: https://journal.uny.ac.id/index.php/civics/article/view/94331

Nashriyot: Universitas Negeri Yogyakarta; jurnal Indonesia Association Profession of Pancasila and Civic Education / Asosiasi Profesi Pendidikan Pancasila dan Kewarganegaraan (AP3KnI) bilan hamkorlikda nashr etiladi.

Maqola tarixi: Yuborilgan sana 10 Aprel 2026; tahrir 29 May 2026; qabul 28 Iyun 2026. Jurnalning rasmiy onlayn qaydi nashr sanasini 1 Oktabr 2026 deb koʻrsatadi.

Sahifa maʼlumoti haqida bibliografik izoh: Yuklangan PDFning yuqori qismida 761–775 sahifa oraligʻi berilgan boʻlsa, jurnalning joriy rasmiy onlayn “How to Cite” qaydida 761–776 oraligʻi keltiriladi. Bu farq jimlik bilan tuzatilmagan.

Manba turi: Original tadqiqot maqolasi; sifatli Design-Based Research tadqiqoti.

Taqriz: Jurnal Civics joriy jurnal maʼlumotida double-anonymous peer review qoʻllashini bildiradi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0). Manbaning original rasm kompozitsiyalari ushbu Verianla bayonida koʻchirilmagan; zarur jarayon munosabatlari mustaqil sxemalar bilan qayta ifodalangan.

Moliyalashtirish: Mualliflar tadqiqot moliyalashtirilmaganini bildirgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi mavjud emasligini bildirgan.

Etika: Tadqiqot tibbiy aralashuv, klinik inson tajribasi yoki hayvonlar tadqiqotini oʻz ichiga olmaydi. Tadqiqot oddiy oliy taʼlim faoliyatlari doirasida sinf kuzatuvlari, talabalar topshiriqlari va akademik munozaralar orqali olib borilgan. Manbada maʼlumotlar sezgir yoki shaxsni bevosita aniqlovchi maʼlumotni oʻz ichiga olmagani, qatnashgan talabalar va oʻqituvchilardan rozilik olingani, maxfiylik va ixtiyoriy ishtirok saqlangani bildiriladi.

Muallif hissalari: Novia Wahyu Wardhani tadqiqot koordinatori sifatida tadqiqot jamoasida ish taqsimotini tashkil etish; Eni Rahmawati dala koordinatori sifatida tadqiqot maʼlumotlarini yigʻish va maʼlumot toʻplashni boshqarish; Ganda Febri Kurniawan esa tarjima va maqolani tahrirlash uchun masʼul deb bildirilgan. Barcha mualliflar yakuniy matnni koʻrib chiqib, tasdiqlagani qayd etiladi.

Ilmiy talqin chegarasi: Tadqiqot natijalari sifatli DBR maʼlumotlaridan kelib chiqadi. Manbada randomizatsiyalangan nazoratli taqqoslash, miqdoriy pre-test/post-test dizayni, p qiymati, ishonch oraligʻi yoki taʼsir kattaligi xabar qilinmagani sababli natijalar bunday miqdoriy dalillar mavjuddek talqin qilinmasligi kerak.