Модели Таъхири Тақсимшудаи Авторегрессивии Бо Буришҳо Густаришёфта (Cross-Sectionally Augmented Autoregressive Distributed Lag, CS-ARDL) равиши эконометрист, ки дар маълумоти панелии бисёркишварӣ ҳам динамикаи кӯтоҳмуддат ва дарозмуддат ва ҳам вобастагии байнибуриширо, ки аз таъсирпазирии кишварҳо ба таконҳои умумии ҷаҳонӣ ба вуҷуд меояд, ба ҳисоб гирифта метавонад. Ин таҳқиқот бо истифода аз маълумоти солонаи 2000–2024 барои Бразилия, Чин, Миср, Ҳиндустон, Индонезия, Русия, Африқои Ҷанубӣ ва Арабистони Саудӣ муносибатҳои байни шароити макро-молиявии вобаста ба коҳиши долларизатсия ва устувории иқтисодиро меомӯзад. Устувории иқтисодӣ тавассути ҷанбаи фаъолияти макроиқтисодӣ, ки бо афзоиши солонаи ММД-и воқеӣ намояндагӣ мешавад, чен карда мешавад; коҳиши долларизатсия бошад на бо индекси мустақим, балки тавассути нишондиҳандаҳои ивазкунандае чун қурби расмии асъор, тавозуни ҳисоби ҷорӣ, захираҳои умумӣ ва кушодагии савдо баррасӣ мешавад.

Дар натиҷаҳои асосии CS-ARDL афзоиши кӯтоҳмуддати партовҳои CO2 бо афзоиши воқеии ММД муносибати мусбат дорад; коэффисиент 2,1159 буда, дар сатҳи %5 аҳамиятнок аст. Тағйири кӯтоҳмуддати истеъмоли энергияи барқароршаванда бошад бо коэффисиенти −0,1543 ва дар сатҳи аҳамиятнокии %10 муносибати манфӣ нишон медиҳад. Дар дарозмуддат коэффисиенти CO2 −1,5247 ва коэффисиенти қурби расмии асъор −0,0006 мебошад ва ҳарду дар сатҳи %10 аҳамиятноканд. Коэффисиентҳои дарозмуддати CS-ARDL барои кушодагии савдо, таваррум, тавозуни ҷорӣ, захираҳо, энергияи барқароршаванда ва FDI аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок нестанд.

Манфӣ ва дар сатҳи %5 аҳамиятнок будани коэффисиенти ислоҳи хато −0,1865 нишон медиҳад, ки тақрибан %18,65 аз номувозиниҳои кӯтоҳмуддат дар ҳар давраи солона ба самти мувозинати дарозмуддат ислоҳ мешаванд. Бо вуҷуди ин, ин натиҷаҳо таъсирҳои сабабии сохторӣ нестанд. Азбаски коҳиши долларизатсия мустақим чен нашудааст, устувории иқтисодӣ танҳо тавассути афзоиши воқеии ММД амалисозӣ шудааст ва баъзе тағйирёбандаҳои шарҳдиҳанда метавонанд ҳамзамон бо афзоиши ММД муайян шаванд, натиҷаҳо бояд ҳамчун муносибатҳои динамикии макроиқтисодӣ арзёбӣ шаванд.

Коҳиши долларизатсия чиро ифода мекунад?

Дар таҳқиқоти манбаъ de-dollarization ҳамчун коҳиши тадриҷии истифодаи доллари ИМА дар ҳисоббаробаркунии тиҷорати байналмилалӣ, амалиёти молиявӣ, идоракунии захираҳо ва миёнаравии молиявии дохилӣ таъриф мешавад. Ин мафҳум маънои пурра аз байн бурдани долларро надорад; балки раванди диверсификатсияест, ки дар он асъорҳои маҳаллӣ ё асъорҳои алтернативии байналмилалӣ дар тиҷорат, молия ва идоракунии захираҳо бештар истифода мешаванд.

Дар ин чорчӯба ҳадаф танҳо иваз кардани асъор нест. Манбаъ механизмҳои эҳтимолӣ, аз ҷумла коҳиши номувофиқати асъорӣ, кам кардани дучоршавӣ ба таконҳои қурби асъор, афзоиши мустақилияти сиёсати пулию қарзӣ ва идора кардани осебпазирии маблағгузории хориҷиро баррасӣ мекунад.

Оё ин таҳқиқот коҳиши долларизатсияро мустақим чен мекунад?

Не. Азбаски барои ҳашт иқтисоди BRICS+ дар давраи 2000–2024 силсилаи мустақим ва пайвастае монанди ҳиссаи пардохтҳои тиҷоратии ғайридолларӣ, таркиби асъории захираҳо ё ҳиссаи асъори ҳисоббаробаркунӣ мавҷуд нест, қурби расмии асъор, тавозуни ҷорӣ, захираҳои умумӣ ва кушодагии савдо ҳамчун нишондиҳандаҳои ивазкунанда истифода мешаванд. Аз ин рӯ, коэффисиентҳои баҳогузоришуда мустақиман “таъсири миқдори de-dollarization” нестанд, балки муносибатҳои шароити макро-молиявии вобаста ба ин раванд бо фаъолияти иқтисодӣ мебошанд.

Мафҳуми устувории иқтисодӣ

Устувории иқтисодӣ дар маънои умумии консептуалӣ қобилияти иқтисод барои ҷаббидани таконҳои берунӣ ва дохилӣ, мутобиқ шудан ба онҳо ва барқарор шудан бо нигоҳ доштани рушди устувор мебошад. Ин мафҳум метавонад ҷанбаҳои зиёдеро, аз ҷумла устувории истеҳсолот, суръати барқароршавӣ, устувории низоми молиявӣ, иқтидори институтсионалӣ ва мутобиқшавии сохториро дар бар гирад.

Устувории иқтисодӣ дар ин таҳқиқот чӣ гуна чен мешавад?

Таҳқиқот тамоми ҷанбаҳои устувориро намесанҷад. Тағйирёбандаи вобаста афзоиши солонаи воқеии ММД мебошад ва танҳо ҳамчун нишондиҳандаи амалиётии ҷанбаи фаъолияти макроиқтисодии устувории иқтисодӣ истифода мешавад. Устувории институтсионалӣ, устувории иҷтимоӣ, суботи низоми молиявӣ ва суръати барқароршавӣ баъд аз такон ба тағйирёбандаи вобастаи модел мустақим дохил нашудаанд.

Саволи таҳқиқот

Саволи марказии таҳқиқот ин аст, ки шароити вобаста ба коҳиши долларизатсия бо устувории иқтисодӣ дар иқтисодҳои BRICS+ чӣ гуна алоқаманд аст ва тағйирёбандаҳои макроиқтисодӣ, молиявӣ ва экологӣ дар ин робита чӣ нақш доранд.

Чаро BRICS+?

Ҳашт иқтисоди истифодашуда дар таҳқиқот аз ҷиҳати сохтори иқтисодӣ, амиқии молиявӣ, режими қурби асъор, низоми энергетикӣ, таркиби содирот ва вобастагӣ аз ашёи хом аз ҳам ба таври назаррас фарқ мекунанд. Ин гетерогенӣ асоси муҳим барои интизори он аст, ки таконҳое, ки дар низоми байналмилалии доллармарказ ба вуҷуд меоянд, дар кишварҳо натиҷаи яксон нахоҳанд дод.

Намои рушди соли 2024

Шакли 1-и манбаъ нишон медиҳад, ки дар соли 2024 фаъолияти иқтисодӣ байни кишварҳо ба таври назаррас фарқ мекунад. Ҳиндустон бо %6,49 баландтарин суръати рушдро дорад, пас аз он Индонезия бо %5,03 ва Чин бо %4,98 меоянд. Африқои Ҷанубӣ бо %0,53 ва Арабистони Саудӣ бо %2,00 суръатҳои пасттари рушд доранд.

Чорчӯбаи назариявӣ

Сохтори назариявии таҳқиқот чанд самти адабиёти иқтисодиро дар як чорчӯба муттаҳид мекунад. Иқтисоди байналмилалии пулӣ таъкид мекунад, ки асъорҳои бартаридоштаи захиравӣ бинобар таъсири шабакавӣ ва амиқии бозорҳои молиявӣ метавонанд устувор монанд; равиши минтақаи оптималии асъорӣ ба ҳамгироии савдо, гуногунсозии истеҳсолот ва мутобиқшавӣ ба таконҳои иқтисодӣ; равиши тавозуни пардохтҳо бошад ба нақши ҷамъшавии захираҳо ва номувозиниҳои берунӣ дар суботи молиявӣ аҳамият медиҳад.

Адабиёти иқтисоди экологӣ ва рушди устувор ба модел ҷанбаи дуюм илова мекунад. Истеҳсолоти карбонталаб метавонад дар кӯтоҳмуддат бо тавсеаи истеҳсолот ҳамроҳ шавад, аммо харобшавии муҳити зист ва таъхири гузариши энергетикӣ метавонанд осебпазирии дарозмуддат ба вуҷуд оранд.

Адабиёти FDI ва паҳншавии технология бошад пешниҳод мекунад, ки сармояи хориҷӣ худ аз худ кофӣ нест; саҳми сармоягузорӣ ба маҳсулнокӣ ва дигаргунсозии сохторӣ аз амиқии молиявии маҳаллӣ, сохтори институтсионалӣ ва қобилияти аз худ кардани технология вобаста аст.

Каналҳои мустақим ва ғайримустақим дар Шакли 2

Шакли 2 дар саҳифаи 6-и манбаъ механизми консептуалии интиқолро аз шароити вобаста ба коҳиши долларизатсия то устувории иқтисодӣ ба ду гурӯҳ ҷудо мекунад.

Ин схема маънои онро надорад, ки ҳар як тир аз ҷиҳати эмпирикӣ пурра тасдиқ шудааст. Шакл чорчӯбаи консептуалии интиқоли муҳаққиқон аст; дастгирии воқеии омории коэффисиентҳо аз CS-ARDL ва баҳогузориҳои устуворӣ меояд.

Маҷмӯи маълумот ва тағйирёбандаҳо

Ҷадвали Иловагии A1 чиро нишон медиҳад?

Барои тамоми панел миёнаи афзоиши воқеии ММД %4,485, медиана %4,740 ва инҳирофи стандартӣ 3,473 мебошад. Миёнаи кушодагии савдо %48,696; миёнаи CO2 6,642 t CO2e/нафар; миёнаи таваррум %5,971; миёнаи тавозуни ҷорӣ %1,798 аз ММД; миёнаи энергияи барқароршаванда %19,160 ва миёнаи вуруди FDI %2,062 аз ММД мебошад.

Тақсимотҳо нормалӣ ва симметрӣ нестанд. Хусусан захираҳои умумӣ, тавозуни ҷорӣ, таваррум ва FDI дорои арзишҳои баланди каҷӣ ва куртоз мебошанд. Ин хусусият бо фарқиятҳои миқёси иқтисодӣ ва дучоршавӣ ба таконҳо байни кишварҳои BRICS+ мувофиқ аст.

Сохтори коррелятсия

Дар Ҷадвали Иловагии A2 байни тағйирёбандаҳои шарҳдиҳанда баъзе коррелятсияҳои ҷуфтии назаррас мавҷуданд. Коррелятсияи савдо бо тавозуни ҷорӣ 0,672; савдо бо CO2 0,622; энергияи барқароршаванда бо CO2 −0,728 мебошад. Бо вуҷуди ин, он ки ҳамаи арзишҳои VIF пеш аз регрессия ҳисобшуда аз 3,53 пасттаранд, аз ҷониби манбаъ ҳамчун набудани мушкили ҷиддии мултиколлинеарӣ арзёбӣ шудааст.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Модели асосии панелӣ

Модели асосии статикии манбаъ:

\[ GDP_{it}= \beta_0+ \beta_1Trade_{it}+ \beta_2CO2_{it}+ \beta_3INF_{it}+ \beta_4CAB_{it}+ \beta_5OER_{it}+ \beta_6TR_{it}+ \beta_7REC_{it}+ \beta_8FDI_{it}+ \mu_i+ \lambda_t+ \varepsilon_{it} \tag{1} \]

ба ин шакл аст.

\(i\) кишвар, \(t\) сол; \(\mu_i\) хусусиятҳои кишварро, ки бо гузашти вақт тағйир намеёбанд; \(\lambda_t\) таконҳои умумии вақтро, ки дар як давра ба ҳамаи кишварҳо таъсир мерасонанд; \(\varepsilon_{it}\) бошад аъзои хаторо нишон медиҳад.

Манбаъ эътироф мекунад, ки FDI, кушодагии савдо, захираҳо ва тавозуни ҷорӣ метавонанд ҳамзамон бо афзоиши ММД муайян шаванд. Аз ин рӯ, натиҷаҳои модел на ҳамчун коэффисиентҳои қатъии сабабӣ, балки ҳамчун муносибатҳои динамикӣ маҳдуд карда мешаванд.

Чаро CS-ARDL зарур аст?

Иқтисодҳои BRICS+ аз ҳодисаҳои якхелаи берунӣ, ба мисли буҳрони ҷаҳонии молиявӣ, пандемия, нархи ашёи хом ва таконҳои геосиёсӣ, ҳамзамон таъсир мегиранд. Баланд ва аҳамиятнок баромадани санҷиши Pesaran CD низ ин вобастагии байнибуриширо тасдиқ мекунад.

Аз ин рӯ, CS-ARDL ба ғайр аз динамикаи таъхирии худи ҳар кишвар, миёнаҳои буриширо, ки омилҳои умумии байни кишварҳоро ифода мекунанд, ба модел ворид мекунад:

\[ \Delta GDP_{it} = \phi\left(GDP_{i,t-1}-\theta'X_{i,t-1}\right) + \sum_{j=1}^{p-1}\lambda_j\Delta GDP_{i,t-j} + \sum_{j=0}^{q-1}\delta_j'\Delta X_{i,t-j} + \gamma'\bar{Z}_t + \varepsilon_{it} \tag{5} \]

\(\phi\) суръати бозгашт ба мувозинати дарозмуддат; \(\theta\) коэффисиентҳои дарозмуддат; \(\lambda_j\) ва \(\delta_j\) тағйироти таъхирии кӯтоҳмуддат; \(\bar{Z}_t\) бошад миёнаҳои байнибуришии GDP ва тағйирёбандаҳои шарҳдиҳандаро ифода мекунад.

Усулҳои иловагии баҳогузорӣ

Манбаъ барои санҷидани он ки оё натиҷаҳои асосӣ ба фарзияҳои гуногуни эконометрӣ ҳассосанд ё не, се равиши алтернативии баҳогузориро истифода кардааст.

Таъсирҳои собит + Driscoll–Kraay:

\[ GDP_{it}=\beta_0+\beta'X_{it}+\mu_i+\varepsilon_{it} \tag{2} \]

Ин сохтор хусусиятҳои ба кишвар хос ва дар вақт собитро назорат мекунад; хатогиҳои стандартии Driscoll–Kraay барои хулосабарории устувортар нисбат ба коррелятсияи силсилавӣ ва вобастагии байнибуришӣ имкон медиҳанд.

Feasible Generalized Least Squares: бо вазн додан ба фарқиятҳои дисперсияи хато байни панелҳо самаранокии баҳогузориро баланд бардоштан мехоҳад.

Panel-Corrected Standard Errors: ислоҳи ковариатсияро бар зидди коррелятсияи ҳамзамони байнибуришӣ истифода мебарад. Манбаъ сохтори ковариатсияро чунин медиҳад:

\[ \hat{\Omega} = (X'X)^{-1} \left( \sum_{t=1}^{T} X_t'\hat{E}_t\hat{E}_t'X_t \right) (X'X)^{-1} \tag{4} \]

ба ин шакл.

Ташхисҳои модел

Графикҳои ташхисӣ ба натиҷаи расмии Breusch–Pagan нозукии иловагӣ медиҳанд: дар графики scale-location намунаи сабуки гетероскедастикӣ ва дар Q-Q/гистограмма думи рости ғайринормалӣ дида мешавад. Аз ин рӯ, истифодаи усулҳои алтернативии robust баҳогузорӣ аз ҷиҳати илмӣ муҳим аст.

Мутобиқати модел

Арзишҳои R² барои муқоисаи сохторҳои гуногуни модел кӯмак мекунанд, аммо худ аз худ дурустии сабабии модел ё муваффақияти пешгӯии берун аз намуна нишон намедиҳанд.

Натиҷаҳои кӯтоҳмуддати CS-ARDL

Натиҷаҳои дарозмуддати CS-ARDL

Чаро CO2 дар кӯтоҳмуддат муносибати мусбат ва дар дарозмуддат муносибати манфӣ нишон медиҳад?

Манбаъ инро чунин шарҳ медиҳад: истеҳсолоти саноатии карбонталаб метавонад дар кӯтоҳмуддат бо тавсеаи истеҳсолот ҳамроҳ шавад, аммо харобшавии муҳити зист, бесамарии захираҳо, хавфи иқлимӣ ва хароҷоти ояндаи гузариш/танзим метавонанд устувориро дар дарозмуддат суст кунанд. Ин шарҳ ба фарқи аломати эконометрӣ байни давраҳо асос меёбад; худ аз худ исбот намекунад, ки партови карбон сабаби рушд аст.

Натиҷаи энергияи барқароршаванда

Коэффисиенти кӯтоҳмуддати REC −0,1543 ва танҳо дар сатҳи %10 аҳамиятнок аст. Манбаъ ин натиҷаро бо хароҷоти ибтидоии гузариши босуръати энергетикӣ, мутобиқсозии инфрасохтор ва талаботи сармоявӣ алоқаманд мекунад. Коэффисиенти дарозмуддати REC мусбат 0,1448 аст, аммо аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок нест. Аз ин рӯ, таҳқиқот хулосаи “энергияи барқароршаванда дар дарозмуддат ҳатман рушдро зиёд мекунад”-ро эмпирикӣ тасдиқ намекунад.

Натиҷаи қурби асъор

Коэффисиенти дарозмуддати тағйирёбандаи қурби расмии асъор −0,0006 буда, дар сатҳи %10 аҳамиятнок аст. Манбаъ қайд мекунад, ки ин метавонад ба муносибати манфии бесуботии қурби асъор ё ҳаракатҳои қурбӣ бо устувории дарозмуддат ишора кунад. Андозаи иқтисодии коэффисиент, бинобар он ки OER дар миқёси асъори маҳаллӣ/доллари ИМА чен шудааст, набояд мустақим бо дигар коэффисиентҳо муқоиса карда шавад.

ECM чиро нишон медиҳад?

Манфӣ ва аҳамиятнок будани \(ECM=-0,1865\) нишон медиҳад, ки инҳирофҳои кӯтоҳмуддати модел тамоюли бозгашт ба мувозинати дарозмуддат доранд. Манбаъ инро чунин шарҳ медиҳад, ки дар ҳар давраи солона тақрибан %18,65 аз инҳироф ислоҳ мешавад.

FDI дар баҳогузориҳои алтернативӣ

FDI дар модели асосии дарозмуддати CS-ARDL аҳамиятнок нест. Баръакс, дар баҳогузориҳои FE+DK, FGLS ва PCSE мутаносибан бо коэффисиентҳои 0,3035, 0,2937 ва 0,2806 мусбат ва аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок аст.

Аз ин рӯ, шарҳи дуруст ин аст, ки FDI дар моделҳои алтернативии устуворӣ бо рушд муносибати мусбати мувофиқ нишон медиҳад, аммо дар муодилаи асосии дарозмуддати CS-ARDL коэффисиенти мустақил ва устувори дарозмуддат тасдиқ нашудааст.

Тавозуни ҷорӣ ва савдо

Тавозуни ҳисоби ҷорӣ дар ҳар се модели алтернативӣ бо коэффисиенти тақрибан 0,18 мусбат ва сахт аҳамиятнок аст. Аммо коэффисиенти дарозмуддати CAB дар CS-ARDL −0,0961 ва ғайриаҳамиятнок аст. Ба ҳамин тарз, кушодагии савдо дар FGLS ва PCSE мусбат ва аҳамиятнок, дар FE+DK ва модели дарозмуддати CS-ARDL бошад ғайриаҳамиятнок аст.

Ин фарқиятҳои моделӣ талаб мекунанд, ки ба ҷои интихоби як “коэффисиенти дуруст”, равшан нишон дода шавад, ки натиҷаҳо дар кадом спецификатсияи эконометрӣ пайдо шудаанд.

Чаро аломати захираҳо тағйир меёбад?

Захираҳои умумӣ дар модели FE+DK манфӣ, дар моделҳои FGLS ва PCSE мусбат ва аҳамиятноканд; дар CS-ARDL бошад ҳам дар кӯтоҳмуддат ва ҳам дар дарозмуддат аҳамиятнок нестанд. Манбаъ мавҷудияти механизмҳои иқтисодии дуҷонибаро байни вазифаи буферии захираҳо дар буҳрон ва хароҷоти имкониятии ҷамъкунии аз ҳад зиёди захираҳо баррасӣ мекунад.

Шаклҳои Иловагии A1 ва A2

Дар графикҳои scatter-и кишварӣ дар саҳифаи 22-и PDF дида мешавад, ки тамоюлҳои дарозмуддати GDP ба таври назаррас фарқ мекунанд. Матни манбаъ барои Чин тақрибан нишебии −0,268 ва \(R^2=0,540\), барои Русия тақрибан −0,261 ва \(R^2=0,229\), барои Ҳиндустон бошад тақрибан +0,002 ва \(R^2\)-и наздик ба сифрро гузориш медиҳад.

Визуали иловагии дигари саҳифаи 23 роҳҳои сенарияҳои хушбинона, бетараф ва бадбинонаи GDP-ро барои ҳашт кишвар нишон медиҳад. Аммо дар манбаъ номгузории Figure A1/A2 ва матни caption-и ин визуалҳо пурра мувофиқат намекунад. Аз ин рӯ, шаклҳои иловагӣ бояд на ҳамчун далели асосии регрессия, балки ҳамчун маводи визуалии такмилдиҳанда арзёбӣ шаванд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Дар иқтисодҳои BRICS+ вобастагии ҷиддии байнибуришӣ вуҷуд дорад.
• CO2 дар кӯтоҳмуддат бо афзоиши воқеии ММД муносибати мусбат ва дар дарозмуддат муносибати манфӣ дорад.
• Қурби расмии асъор дар модели дарозмуддати CS-ARDL манфӣ ва дар сатҳи %10 аҳамиятнок аст.
• Модел бозгашти аҳамиятнок аз инҳирофҳои кӯтоҳмуддат ба мувозинати дарозмуддатро нишон медиҳад.
• FDI дар се модели алтернативии устуворӣ муносибати мусбат ва аҳамиятнок нишон медиҳад.
• Тавозуни ҷорӣ дар баҳогузориҳои алтернативии устуворӣ мусбат ва аз ҷиҳати оморӣ қавӣ аст.
• Гетерогении сохторҳои кишварӣ сиёсати ягонаи коҳиши долларизатсияро маҳдуд мекунад.
• Баррасии устувории макро-молиявӣ ҷудо аз устувории экологӣ нокифоя аст.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Таъсири мустақими сабабии коҳиши долларизатсия чен нашудааст.
• Хулосаи “коҳиши истифодаи доллар ҳатман рушди иқтисодиро зиёд мекунад” ба даст наомадааст.
• Афзоиши GDP тамоми ҷанбаҳои устувории иқтисодиро намояндагӣ намекунад.
• Барои савдо, CAB, захираҳо, энергияи барқароршаванда ва FDI дар модели асосии CS-ARDL таъсирҳои қавии дарозмуддат тасдиқ нашудаанд.
• Нишон дода нашудааст, ки FDI дар модели асосӣ драйвери мустақили сабабии дарозмуддати исботшуда аст.
• Коэффисиенти мусбати кӯтоҳмуддати CO2 маънои онро надорад, ки харобшавии муҳити зист аз ҷиҳати иқтисодӣ муфид аст.
• Барои ягон кишвари BRICS+ коэффисиентҳои хоси кишварӣ баҳогузорӣ нашудаанд.
• Натиҷаҳо ба ҳамаи иқтисодҳои рӯ ба рушд берун аз BRICS+ ба таври автоматӣ умумӣ карда намешаванд.

Паёмадҳои сиёсӣ

Манбаъ коҳиши долларизатсияро танҳо ҳамчун масъалаи интихоби асъори захиравӣ ё низоми нави пардохт намебинад. Он бар он аст, ки барои он ки диверсификатсияи пулӣ ва захиравӣ устувории иқтисодӣ эҷод кунад, эътимоднокии макроиқтисодӣ, тавозуни берунӣ, амиқии бозорҳои молиявӣ ва иқтидори истеҳсолӣ бояд ҳамзамон рушд дода шаванд.

Танзимоти қурби асъор бояд тадриҷан анҷом дода шавад, бозорҳои вомбарг бо асъори маҳаллӣ амиқ гарданд, ҳамкории байни бонкҳои марказӣ беҳтар карда шавад ва ҳисоббаробаркуниҳои тиҷоратӣ бо асъори маҳаллӣ бе халалдор кардани суботи молиявӣ васеъ карда шаванд.

Диверсификатсияи захираҳо метавонад дучоршавӣ ба ликвиднокии долларӣ ва маҳдудиятҳои молиявии геосиёсиро кам кунад; аммо тилло, асъорҳои алтернативии захиравӣ, воситаҳои вобаста ба SDR ва созишҳои минтақавии ликвиднокӣ набояд эътимоднокии анъанавии макроиқтисодиро иваз кунанд.

Аз нуқтаи назари FDI, манбаъ ба ҷои ҷараёнҳои кӯтоҳмуддати спекулятивӣ ташвиқи сармоягузориҳои дарозмуддатро, ки ба интиқоли технология, истеҳсолоти пешрафта, энергияи барқароршаванда, инфрасохтори рақамӣ ва нақлиёти устувор равона шудаанд, тавсия медиҳад.

Бо сабаби фарқи коэффисиенти CO2 байни давраҳо, гузариши энергетикӣ на танҳо ҳамчун сиёсати экологӣ, балки ҳамчун сиёсати устувории макроиқтисодии дарозмуддат низ арзёбӣ мешавад. Иқтидори энергияи барқароршаванда, навсозии шабакаи барқ, нигоҳдорӣ ва механизмҳои маблағгузории сабз дар ин чорчӯба баррасӣ мешаванд.

Муҳимтарин маҳдудияти сиёсии манбаъ гетерогении кишварҳост. Иқтисодҳое чун Чин ва Ҳиндустон, ки сохтори истеҳсолии гуногунтар доранд, маҷбур нестанд ҳамон роҳи коҳиши долларизатсияро мисли иқтисодҳое, ки аз ашёи хом бештар вобастаанд ё бозорҳои молиявии сатҳитар доранд, пайравӣ кунанд.

Маҳдудиятҳо

Маҳдудияти аввал ин аст, ки коҳиши долларизатсия мустақим чен нашудааст. Маълумот дар бораи ҳиссаи савдои ғайридолларӣ, таркиби асъории захираҳо, созишҳои асъори маҳаллӣ ва асъори ҳисоб-фактура барои ҳамаи кишварҳо ва солҳо мавҷуд нест.

Маҳдудияти дуюм ин аст, ки устувории иқтисодӣ танҳо тавассути афзоиши воқеии ММД амалисозӣ шудааст. Ин тағйирёбанда тамоми устувории молиявӣ, институтсионалӣ, иҷтимоӣ ва мутобиқшавиро намояндагӣ намекунад.

Маҳдудияти сеюм андозаи маълумот аст. Давраи солонаи 2000–2024 барои ҳашт иқтисод барои баҳогузориҳои ҷудогонаи сатҳи кишвар, моделҳои зердавраи буҳронӣ ё идентификатсияҳои мураккабтари сохторӣ намунаи маҳдуд медиҳад.

Маҳдудияти чорум эндогенӣ мебошад. FDI, кушодагии савдо, захираҳо ва тавозуни ҷорӣ метавонанд ба афзоиши ММД таъсир расонанд ва ҳамзамон худ аз афзоиши ММД таъсир гиранд. CS-ARDL метавонад як қисми ин мушкилотро тавассути сохтори динамикӣ ва миёнаҳои буришӣ кам кунад; аммо идентификатсияи сабабиро таъмин намекунад.

Маҳдудияти панҷум он аст, ки сифати институтсионалӣ, хавфи геосиёсӣ, амиқии бозори молиявӣ, вобастагӣ аз ашёи хом ва таъсирҳои эҳтимолии остонавии ғайрихаттӣ ба модели асосӣ дохил нашудаанд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: De-Dollarization, Global Economic Integration, and Resilience in BRICS+ Economies.

Муаллифон: Nurcan Kilinc ва Imran Ali.

Муаллифи масъул: Nurcan Kilinc.

Муассисаҳо: Economics and Finance Department, College of Economics and Political Science, Sultan Qaboos University, Muscat, Oman; Higher School of Economics, National Research University, Moscow, Russia.

Маҷалла: Economies.

Ношир: MDPI.

Сабти библиографӣ: Economies, 2026, 14(7), 277.

DOI: 10.3390/economies14070277.

Раванди нашр: Қабул шуд: 14 Июн 2026; бознигарӣ шуд: 5 Июл 2026; пазируфта шуд: 8 Июл 2026; нашр шуд: 14 Июл 2026.

Навъи манбаъ: Мақолаи аслии таҳқиқотии дастрасии кушода, ки дар маҷаллаи тақризшаванда нашр шудааст.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Фарогирии ҷуғрофӣ: Бразилия, Чин, Миср, Ҳиндустон, Индонезия, Русия, Африқои Ҷанубӣ ва Арабистони Саудӣ.

Давра: 2000–2024, панели солона.

Манбаи маълумот: World Development Indicators.

Тағйирёбандаи асосии вобаста: Афзоиши солонаи воқеии ММД; танҳо нишондиҳандаи амалиётии ҷанбаи фаъолияти макроиқтисодии устувории иқтисодӣ мебошад.

Андозагирии коҳиши долларизатсия: Индекси мустақим истифода нашудааст. Қурби расмии асъор, тавозуни ҷорӣ, захираҳои умумӣ ва кушодагии савдо ҳамчун проксиҳои макро-молиявии вобаста ба коҳиши долларизатсия арзёбӣ шудаанд.

Усули асосӣ: Cross-Sectionally Augmented ARDL. Усулҳои иловагии устуворӣ: таъсирҳои собит + хатогиҳои стандартии Driscoll–Kraay, Feasible Generalized Least Squares ва Panel-Corrected Standard Errors.

Маблағгузорӣ: Мақола натиҷаи лоиҳаи таҳқиқотии HSE-BR-2025-15 мебошад, ки дар доираи HSE University Basic Research Program иҷро шудааст.

Кумитаи ахлоқ: Татбиқ намешавад.

Ризоияти огоҳона: Татбиқ намешавад.

Дастрасии маълумот: Манбаъ мегӯяд, ки маълумот бо дархост пешниҳод мешаванд. Дар бахши усулҳо ҳамчунин зикр шудааст, ки тағйирёбандаҳои асосӣ аз WDI гирифта шудаанд.

Бархӯрди манфиатҳо: Манбаъ гузориш медиҳад, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Саҳми муаллифон: Консептуализатсия N.K. ва I.A.; усул, нармафзор, таҳлили расмӣ ва танзими маълумот I.A.; санҷиш N.K. ва I.A.; таҳқиқот ва визуализатсия N.K.; захираҳо I.A.; тарҳи аввал N.K. ва I.A.; бозбинӣ ва таҳрир N.K.; назорат ва идоракунии лоиҳа N.K. анҷом додаанд.

Маҳдудияти асосии методологӣ: Азбаски таҳқиқот ченаки мустақими de-dollarization-ро истифода накардааст ва як қисми тағйирёбандаҳои шарҳдиҳанда метавонанд ҳамзамон бо афзоиши ММД муайян шаванд, коэффисиентҳо набояд ҳамчун таъсирҳои сабабии сохторӣ тафсир карда шаванд.

Ёддошти мутобиқати дохилии манбаъ: Ифодаи “poolability constraint рад карда нашуд, p=0,000” дар бахши усул бо мантиқи санҷиш ва шарҳи баъдӣ дар Ҷадвали 2 номувофиқ аст; натиҷаҳои ададӣ рад шудани poolability-ро дастгирӣ мекунанд. Дар бахши Шаклҳои Иловагии A1/A2 низ байни рақами шакл, caption ва шарҳ номувофиқии тамғагузорӣ мавҷуд аст.

Ёддошти бозсозии визуалӣ: Механизми мустақим ва ғайримустақими интиқол дар Шакли 2-и манбаъ метавонад ҳамчун схемаи аслии раванди Verianla аз нав кашида шавад. Коэффисиентҳои кӯтоҳ/дарозмуддати Ҷадвали 3, махсусан тағйири аломати CO2 ва суръати мутобиқшавии ECM, барои графики ададӣ мувофиқанд. Ҷадвали 4 бошад метавонад ҳамчун матритсаи ҳассосияти модел дубора визуализатсия шавад. Бе маълумоти хом аз dashboard-и манбаъ ва силсилаҳои иловагии вақт барои солҳои мобайнӣ арзишҳои дақиқ набояд ҳосил карда шаванд.