Geografik Tadqiqot–Loyiha Asosida O‘rganish (Geographical Inquiry-Project Based Learning, GI-PjBL), geografik tadqiqotning savol berish, geografik manba olish, geografik ma’lumotlarni vizuallashtirish, natija uchun storyboard tuzish hamda geografik bilimga tayangan holda harakatga/maqbul natijaga erishish bosqichlarini loyiha asosida o‘rganishning rejalashtirish, amalga oshirish va hisobot berish–baholash tuzilmasiga joylashtiradigan ta’lim modelidir. Ushbu tadqiqot Indoneziyaning Sharqiy Yava hududidagi suv toshqini xavfi yuqori bo‘lgan Malang shahrida 72 nafar Grade XI o‘quvchisi ishtirok etgan yarim eksperimental, ekvivalent bo‘lmagan nazorat guruhli dizayn orqali GI-PjBL o‘quvchilarning makoniy tafakkurdagi yutuqlari va o‘quv jarayonida kuzatilgan geografik ko‘nikmalari bo‘yicha bevosita o‘qitishdan farq qiladimi-yo‘qmi, shuni o‘rgangan.

Mavjud ikki sinfning har birida 36 nafar o‘quvchi bo‘lgan. Eksperimental guruh ikki haftalik aralashuv davomida to‘rtta 90 daqiqalik dars mashg‘ulotidan tashqari o‘z guruhlariga biriktirilgan suv toshqinidan zarar ko‘rgan mahallalarda taxminan uch soatlik dala ishini olib borgan. O‘quvchilar toshqindan zarar ko‘rgan aholi bilan suhbatlashgan, dala kuzatuvlarini o‘tkazgan, InaRisk, Google Earth, WebGIS natijalari va BPS statistik ma’lumotlari kabi manbalardan foydalangan, mahalliy toshqin muammolarini tahlil qilgan va natijalarini posterlar hamda og‘zaki taqdimotlar orqali hisobot qilgan. Nazorat guruhi esa ayni toshqin mavzusi va o‘rganish maqsadlarini maktabning odatiy geografiya o‘qituvchisi bilan bevosita o‘qitish orqali o‘rgangan; ilmiy maqolalarni ko‘rib chiqib poster tayyorlagan, biroq eksperimental guruhdagi dala asosidagi makoniy ma’lumot to‘plash va tahlil qilish jarayonini bajarmagan.

Makoniy tafakkur aralashuvdan oldin va keyin qo‘llangan besh savolli ochiq test bilan o‘lchangan; ballar normallashtirilgan o‘sish, ya’ni N-gain qiymatiga aylantirilgan. Eksperimental va nazorat guruhlarining N-gain qiymatlari o‘rtasidagi farq ahamiyatli bo‘lgan: U=386,0, Z=-2,95, p=0,003 va r≈0,35. Mualliflar ushbu ta’sir kattaligini o‘rta daraja deb talqin qilgan. Makoniy tafakkurning makon tushunchalari, tasvirlash vositalari va fikrlash jarayonlaridan iborat uchta ko‘rsatkichining barchasida ham guruhlar o‘rtasida p<0,001 darajasida ahamiyatli farq qayd etilgan.

Geografik ko‘nikmalar bo‘yicha eksperimental guruh o‘quvchilarining %78’i “highly skilled”, %22’i “skilled” toifasiga kirgan bo‘lsa, nazorat guruhida o‘quvchilarning %64’i “quite skilled”, %36’i “skilled” bo‘lgan va “highly skilled” toifasiga birorta ham nazorat o‘quvchisi erishmagan. Umumiy ko‘nikma ballidagi sinflararo farq t(70)=22,03, p<0,001 deb xabar qilingan; manba taxminan Cohen's d=5,3 kabi nihoyatda katta ta’sir kattaligini bergan.

Geografik ko‘nikmalardagi bu juda katta farq ehtiyotkorlik bilan talqin qilinishi kerak. Geografik ko‘nikmalar bo‘yicha aralashuvdan oldingi ko‘nikma o‘lchovi o‘tkazilmagan, ko‘nikmalar faqat o‘qitish vaqtida kuzatilgan. Bundan tashqari, eksperimental guruhga dars bergan bosh tadqiqotchi bir vaqtning o‘zida jarayon kuzatuvchisi ham bo‘lgan; eksperimental va nazorat sharoitlari o‘qituvchi, dala ishi, texnologiyadan foydalanish va guruh ishi kabi bir necha xususiyat bo‘yicha bir vaqtning o‘zida farqlangan. Shu sababli natija aralashuv davomida eksperimental guruh ancha yuqori geografik ko‘nikma namoyish etganini ko‘rsatadi; faqat GI-PjBLning muayyan komponenti farqning barchasiga sabab bo‘lganini yoki ko‘nikmalar boshlang‘ich darajaga nisbatan ayni kattalikda oshganini isbotlamaydi.

Tadqiqotning ta’limiy ahamiyati shundaki, suv toshqini kabi mahalliy ofatlar faqat ta’riflanadigan mavzular sifatida emas, balki o‘quvchi o‘zi yashaydigan muhitda “nega aynan bu yerda?”, “qaysi jismoniy va ijtimoiy sharoitlar xavfni oshiradi?” va “qaysi dalil buni qo‘llab-quvvatlaydi?” savollarini o‘rganishi mumkin bo‘lgan joyga asoslangan geografik tadqiqot muammolari sifatida qo‘llanishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq tadqiqot bitta maktab, ikkita mavjud sinf va qisqa aralashuv bilan cheklangan; natijalarni boshqa maktablar, hududlar yoki ofat turlariga avtomatik tarzda umumlashtirish to‘g‘ri emas.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Manba tadqiqot Indoneziya o‘rta ta’lim geografiyasida suv toshqini ta’limi ko‘pincha tavsifiy bo‘lib qolishidan kelib chiqadi. O‘quvchi toshqinning ta’rifi, xavflari yoki umumiy sabablarini o‘rganishi mumkin; biroq nega toshqin aynan muayyan joyda to‘planishi, nega ayrim mahallalar boshqalariga qaraganda ko‘proq zarar ko‘rishi va jismoniy sharoitlar bilan ijtimoiy sharoitlar birgalikda qanday xavf tug‘dirishini tekshirish imkoniyati cheklangan bo‘lishi mumkin.

Suv toshqini hodisasi tabiatan makoniydir. Suvning qayerda to‘planishi, balandlik, drenaj, yerdan foydalanish, aholi joylashuvi, infratuzilma va odamlarning kundalik faoliyati kabi o‘zgaruvchilar makon bilan bog‘liq. Shu sababli mualliflar toshqin ta’limini hodisaning umumiy izohini o‘rgatish bilan cheklash o‘rniga o‘quvchilarning o‘z shahridagi muayyan toshqin hududlarini dalillar yordamida o‘rganishiga asoslash makoniy tafakkur va geografik tadqiqot ko‘nikmalari uchun foydalimi-yo‘qmi, shuni sinagan.

Tadqiqotning ikki savoli

Geografik Tadqiqot–Loyiha Asosida O‘rganish (GI-PjBL) Nima?

Geografik Tadqiqot–Loyiha Asosida O‘rganish (GI-PjBL) beshta geografik tadqiqot harakatini loyiha asosida o‘rganishning rejalashtirish, amalga oshirish va hisobot berish/baholash bosqichlari ichiga joylashtiradigan integratsiyalashgan ta’lim modelidir; ushbu tadqiqotda o‘quvchilar savollar tuzgan, geografik ma’lumot to‘plagan, ma’lumotlarni vizuallashtirgan, dalillarini tuzilmaga solgan va o‘z shahridagi toshqin muammolari bo‘yicha topilmalarini taqdim etgan.

Geografik tadqiqotning besh bosqichi

1. Ask geographic question: Geografik savol berish.
2. Acquire geographic resource: Geografik manba yoki ma’lumot olish.
3. Visualize geographic data: Geografik ma’lumotni vizuallashtirish.
4. Create a storyboard about the result: Natijalarni qanday bayon etishni tuzilmaga solish.
5. Act upon geographic knowledge: Geografik bilimdan taqdimot, qaror yoki natija yaratishda foydalanish.

GI-PjBLda ushbu besh bosqich loyiha ichiga qanday joylashtirildi?

Aralashuv qancha davom etdi?

GI-PjBL aralashuvi 2023/2024 akademik yilining bir semestrida ikki hafta davom etgan. To‘rtta sinf mashg‘ulotining har biri 90 daqiqa bo‘lgan. Dastlabki ikki mashg‘ulot rejalashtirishga, uchinchi mashg‘ulot ma’lumotlarni qayta ishlash va poster tayyorlashga, to‘rtinchi mashg‘ulot esa taqdimot hamda refleksiya/baholashga ajratilgan.

Bundan tashqari, eksperimental guruhdagi ishchi guruhlar o‘zlariga biriktirilgan toshqindan zarar ko‘rgan mahallalarda dars vaqtidan tashqari taxminan uch soatlik dala ishini bajargan. Tadqiqotchi dala ishiga hamroh bo‘lgan.

Nazorat guruhi aynan nima qildi?

Nazorat guruhi maktabning odatiy geografiya o‘qituvchisi tomonidan eksperimental guruh bilan bir xil to‘rtta mashg‘ulotda va bir xil toshqin mavzusi/o‘rganish maqsadlari doirasida bevosita o‘qitilgan. O‘quvchilar o‘qituvchi izohlarini kuzatgan, akademik maqolalarni ko‘rib chiqqan va ularni ilmiy posterlarda umumlashtirgan. Biroq nazorat topshirig‘i o‘quvchilardan o‘z hududidan makoniy dalil to‘plash yoki ushbu dalillarni tahlil qilishni talab qilmagan.

Joyga asoslangan o‘rganish bu yerda nimani anglatadi?

Joyga asoslangan o‘rganish geografik muammoni o‘quvchi yashaydigan yoki bevosita duch kelishi mumkin bo‘lgan haqiqiy joy bilan bog‘laydi. Ushbu tadqiqotda eksperimental guruhlar Malang shahridagi toshqindan zarar ko‘rgan turli hududlarni o‘rgangan. Har bir guruh ishlagan hudud boshqacha bo‘lgani uchun toshqinning sabablarini bitta umumiy izoh bilan takrorlash o‘rniga o‘sha hududning jismoniy va ijtimoiy sharoitlarini baholashi kerak bo‘lgan.

O‘quvchilar mahalliy aholi bilan suhbatlarda toshqin uy xo‘jaliklari, tirikchilik manbalari va kundalik harakatlanishga qanday ta’sir qilishini o‘rgangan; dala kuzatuvlarida balandlik va drenaj kabi jismoniy sharoitlarni tekshirgan. Mualliflar ushbu tuzilma jismoniy va ijtimoiy o‘lchamlarni birgalikda ko‘rib chiqishga yordam berishi mumkinligini muhokama qiladi.

Makoniy tafakkur nimalarni qamrab oladi?

Tadqiqotning makoniy tafakkur testi Jo va Bednarz tasnifiga asoslangan va uchta tarkibiy qismni birgalikda ko‘rib chiqadi:

• Makon tushunchalari: joylashuv, taqsimlanish va makoniy munosabat kabi konseptual tuzilmalar.
• Tasvirlash vositalari: xarita, WebGIS va boshqa makoniy tasvirlardan foydalana olish.
• Fikrlash jarayonlari: kuzatilgan makoniy naqshlar o‘rtasida munosabat o‘rnatish va geografik izoh yaratish.

Ushbu farq muhim; tadqiqotchilar faqat o‘quvchi xaritadan foydalana oladimi-yo‘qmi, shuni emas, balki makoniy tushuncha, tasvirlash va mulohazani birgalikda baholashga harakat qilgan.

Makoniy tafakkur testining validligi va ishonchliligi

Makoniy tafakkur beshta ochiq savoldan iborat test bilan o‘lchangan. Mazmun validligi ikki geografiya ta’limi o‘qituvchisi va bir tajribali geografiya o‘qituvchisi bo‘lgan uch ekspert tomonidan ko‘rib chiqilgan. Ekspertlar bandlarning mosligini besh darajali shkalada baholagan va Aiken's V=0,83–1,00 oralig‘ida qiymatlar olingan.

Test, shuningdek, tadqiqotning asosiy ishtirokchisi bo‘lmagan Grade XII sinfida pilotdan o‘tkazilgan. Beshta bandning band–jami Pearson korrelyatsiyalari mos ravishda 0,818; 0,804; 0,740; 0,745 va 0,885 deb xabar qilingan. Manba foydalangan kritik qiymat 0,355 va barcha korrelyatsiyalar p<0,001 darajasida ahamiyatli topilgani sababli beshta bandning barchasi saqlangan.

Testning ichki izchilligi Cronbach's alpha=0,853 deb berilgan. Ushbu koeffitsiyent bandlarning ayni o‘lchov konstruktiga oid javoblarida qay darajada birgalikda o‘zgarishini baholovchi ichki izchillik ko‘rsatkichidir; tadqiqot buni maqbul ishonchlilik deb baholagan.

Geografik ko‘nikmalar qanday kuzatildi?

Manba Geography for Life yondashuvidagi beshta geografik ko‘nikmani xulq-atvor ko‘rsatkichlariga aylantirgan:

1. Geografik savollar berish,
2. geografik ma’lumot olish,
3. geografik ma’lumotni tartibga solish,
4. geografik ma’lumotni tahlil qilish,
5. geografik savollarga javob berish.

Har bir ko‘rsatkich 1 dan 4 gacha ballangan: 1 xulq-atvor hali ko‘rinmasligini, 4 esa izchil ravishda namoyon bo‘lishini bildiradi. Beshta ko‘rsatkich yig‘indisi 5–20 oralig‘ida bo‘lib, keyin 0–100 shkalasiga aylantirilgan.

Baholovchilararo ishonchlilik qanday tekshirildi?

Maktabdagi ikkinchi geografiya o‘qituvchisi tasodifiy tanlangan 11 nafar o‘quvchining loyiha mahsulotlarini ayni rubrika bilan mustaqil baholagan. Ushbu quyi namuna o‘quvchilarning taxminan %30’iga to‘g‘ri keladi. Baholovchilararo moslik uchun ICC(2,1)=0,84 va %95 ishonch oralig‘i [0,52; 0,95] xabar qilingan.

Manba ushbu moslikni yaxshi deb baholagan bo‘lsa-da, ishonch oralig‘ining kengligini kichik quyi namuna bilan bog‘laydi. Bundan tashqari, bu ikkinchi baholovchi tekshiruvi loyiha mahsulotlari uchundir; dars paytidagi jarayon kuzatuvlarini bosh tadqiqotchi yolg‘iz o‘zi baholagan.

Normallashtirilgan O‘sish (N-gain) Nimani O‘lchaydi?

Normallashtirilgan o‘sish (N-gain) o‘quvchining pre-testdan post-testgacha olgan haqiqiy ball oshishini pre-test ballidan keyin erishishi mumkin bo‘lgan maksimal ehtimoliy o‘sishga nisbatan masshtablaydigan o‘sish o‘lchovidir; ushbu tadqiqotda makoniy tafakkurning pre-test va post-test ballarini boshlang‘ich darajadagi farqlarga ko‘ra taqqoslanuvchan qilish uchun ishlatilgan.

Manbada qo‘llangan formula quyidagicha:

\[ N\text{-gain}=\frac{\text{son-test}-\text{ön-test}}{100-\text{ön-test}} \]

Surat, o‘quvchi haqiqatan qo‘lga kiritgan ballni ko‘rsatadi. Masalan, o‘quvchi 60 dan 75 ga ko‘tarilgan bo‘lsa, haqiqiy o‘sish 15 balldir.

Maxraj, o‘quvchi boshlang‘ich balldan 100 ga yetishi uchun nazariy jihatdan olishi mumkin bo‘lgan maksimal balldir. Xuddi shu misolda 100−60=40 ballik mumkin bo‘lgan rivojlanish maydoni bor.

Shunday qilib, N-gain faqat “necha ball oshdi?” savolini emas, balki “o‘quvchi boshlang‘ichda mavjud bo‘lgan rivojlanish imkoniyatining qanchasidan foydalandi?” savolini ham ifodalashga urinadi. Ushbu tadqiqotda keyingi guruh taqqoslashlarida ishlatilgan makoniy tafakkur o‘zgaruvchisi xom ball o‘sishi emas, shu normallashtirilgan o‘sishdir.

Qaysi statistik test nima uchun ishlatildi?

Tadqiqotchilar har bir o‘zgaruvchining taqsimot xususiyatlarini tekshirgandan so‘ng parametrik yoki parametrik bo‘lmagan taqqoslash usulini tanlagan.

Barcha tahlillar SPSS 26 for Windows yordamida amalga oshirilgan.

Manba jadvallarida ayrim p qiymatlari “0,000” ko‘rinishida beriladi. Bu p qiymati matematik jihatdan mutlaq nol degani emas; SPSSning yaxlitlash natijasidir va ilmiy hisobotda p<0,001 ko‘rinishida talqin qilinishi kerak.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot randomizatsiyalangan nazoratli tajriba emas. XI-7 va XI-8 deb nomlangan ikkita mavjud sinf maqsadli ravishda tanlangan. Manba ushbu ikki sinfdan qaysi biri XI-7 yoki XI-8 nomi bilan eksperimental/nazorat sifatida tayinlanganini tegishli jadvalda aniq moslashtirmagani sababli Verianla bu moslikni uydirmaydi.

Guruhlar boshlanishida o‘xshash edimi?

Manba oldingi geografiya bo‘limi imtihoni o‘rtachalarini XI-7 uchun 81, XI-8 uchun 83 deb beradi. Bu faqat qo‘pol boshlang‘ich tenglik ko‘rsatkichi bo‘lishi mumkinligi qabul qilingan va bundan tashqari asosiy makoniy tafakkur pre-testlari ham taqqoslangan.

Pre-testda eksperimental guruhning o‘rtachasi 58,4 (SS=7,9), nazorat guruhining o‘rtachasi 57,1 (SS=8,3) deb xabar qilingan. Farq ahamiyatli emas: t=0,68, sd=70, p=0,497. Ushbu natija ikki guruhning boshlang‘ich makoniy tafakkur ballari o‘xshashligini qo‘llab-quvvatlaydi; biroq mavjud sinflar tasodifiy tayinlanmaganligi faktini bartaraf etmaydi.

Makoniy tafakkur ballarining toifa bo‘yicha taqsimoti

Har ikki sinfda ham pre-testdan post-testga yuqoriroq toifalarga o‘tish kuzatiladi. Biroq post-test taqsimotlari bir xil emas. Eksperimental guruhda 41–55 yoki undan past toifada o‘quvchi qolmagan va 7 nafar o‘quvchi (%19) 86–100 “excellent” toifasiga erishgan. Nazorat guruhida esa 4 nafar o‘quvchi (%11) 56 balldan past qolgan va birorta o‘quvchi 86–100 toifasiga erishmagan.

Makoniy tafakkurning uchta komponentidagi farq

Ushbu natija guruhlar o‘rtasidagi farq faqat makoniy tafakkurning bitta quyi komponentidan kelib chiqmaganini ko‘rsatadi. Biroq manba 6-jadvalda har bir komponent uchun p qiymatini bersa-da, U statistikalarini yoki alohida ta’sir kattaliklarini xabar qilmaydi; Verianla bu qiymatlarni taxmin qilmaydi.

Umumiy N-gain taqqoslash

Manba ushbu natijani eksperimental guruh makoniy tafakkurda nazorat guruhiga qaraganda ko‘proq normallashtirilgan o‘sish ko‘rsatgani deb talqin qiladi va \(r≈0,35\) qiymatini o‘rta kattalikdagi ta’sir deb tavsiflaydi.

Geografik ko‘nikmalarning taqsimoti

Beshta alohida ko‘nikma ko‘rsatkichining barchasida Mann–Whitney U taqqoslashlari p<0,001 darajasida eksperimental guruh foydasiga ahamiyatli farq ko‘rsatgan: geografik savol berish, geografik ma’lumot olish, geografik ma’lumotni tartibga solish, geografik ma’lumotni tahlil qilish va geografik savolga javob berish.

Umumiy geografik ko‘nikma testi

Umumiy geografik ko‘nikma bali uchun dispersiyalar tengligi Levene testi bilan tekshirilgan va F=0,827, p=0,366 aniqlangan. Mustaqil namunalar t-testining natijasi t(70)=22,026, p<0,001 deb berilgan.

Manba ushbu farq uchun taxminan Cohen's d≈5,3 ni xabar qiladi. Cohen's d ikki guruh o‘rtacha qiymatlari orasidagi farqni umumiy standart og‘ish shkalasida ifodalovchi standartlashtirilgan ta’sir kattaligidir. Taxminan 5,3 qiymati nihoyatda katta va shu sababli manbaning o‘z ogohlantirishi bilan birga o‘qilishi kerak.

Geografik ko‘nikmalar faqat aralashuv vaqtida tadqiqotchi tomonidan kuzatilgan, aralashuvdan oldin ayni ko‘nikma shkalasi qo‘llanmagan. Bundan tashqari, eksperimental guruh o‘qituvchisi va jarayon kuzatuvchisi bir shaxsdir; nazorat guruhini boshqa o‘qituvchi olib borgan. Eksperimental sharoit, shuningdek, dala ishi, guruh ishi va raqamli makoniy vositalar kabi nazorat sharoitida bo‘lmagan ko‘plab komponentlarni bir vaqtning o‘zida qamrab oladi. Shu sababli \(d≈5,3\) qiymatini bitta GI-PjBL komponentining sof sababiy ta’siri yoki pre-test–post-test ko‘nikma o‘sishi sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

O‘quvchilar GI-PjBL haqida nima deb o‘yladi?

Faqat eksperimental guruhga berilgan 15 bandli to‘rt darajali Likert so‘rovnomasida umumiy javoblar ijobiy bo‘lgan. Shkalaning ichki izchilligi Cronbach's alpha=0,86, umumiy o‘rtacha M=3,24 va standart og‘ish SS=0,41 deb xabar qilingan.

Eng past ball olgan band mavjud vaqtning yetarliligiga oid bo‘lib, M=2,71 qiymatini olgan. Ushbu natija GI-PjBLning vaqt talabi o‘qitish amaliyotida hisobga olinishi kerakligini ko‘rsatadi.

Manba, shuningdek, o‘quvchilar odatlangan bevosita o‘qitishdan sezilarli farq qiladigan usulga duch kelgani sababli yangilik ta’sirini butunlay istisno qilib bo‘lmasligini bildiradi. Tadqiqotchilarga ko‘ra, uzoqroq aralashuv yoki kechiktirilgan post-test usul ta’siri bilan yangilik ta’sirini yaxshiroq ajratishga yordam berishi mumkin.

Eksperimental guruh posterlari nega boshqacha talqin qilindi?

Mualliflar eksperimental guruh posterlarida turli dalil turlari birlashtirilganini va toshqin muammolari muayyan hududlar bilan bog‘langanini; nazorat posterlari esa ko‘proq tavsifiy bo‘lib qolganini va yog‘in/drenaj kabi sharoitlarni muayyan joylarning zaifligi bilan kamroq bog‘laganini ta’kidlaydi.

Biroq manba ushbu poster taqqoslashini tizimli kontent tahlili bilan miqdorlashtirmagan. Mualliflar bu taqqoslash posterlarni o‘zlari o‘qishiga asoslanganini ochiq bildiradi. Demak, poster farqi qo‘llab-quvvatlovchi sifat kuzatuvidir; mustaqil miqdoriy natija sifatida ishlatilmasligi kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Eksperimental va nazorat guruhlarining makoniy tafakkur pre-test o‘rtachalari o‘rtasida ahamiyatli farq aniqlanmagan.
• Har ikki guruh ham post-testda yuqoriroq makoniy tafakkur toifalariga siljigan.
• GI-PjBL guruhining normallashtirilgan makoniy tafakkur o‘sishi nazorat guruhinikidan ahamiyatli darajada yuqori bo‘lgan.
• Makon tushunchalari, tasvirlash vositalari va fikrlash jarayonlaridan iborat uchta ko‘rsatkichning barchasida guruhlar o‘rtasida ahamiyatli farq topilgan.
• Aralashuv paytida kuzatilgan beshta geografik ko‘nikmaning barchasida eksperimental guruh yuqoriroq ball ko‘rsatgan.
• Eksperimental guruhning %78’i yuqori ko‘nikmali geografik ko‘nikma toifasida tasniflangan.
• Eksperimental guruh o‘quvchilari dala kuzatuvi, mahalliy aholi bilan suhbat va raqamli geografik ma’lumot manbalaridan birgalikda foydalangan.
• Eksperimental guruh so‘rovnomasida GI-PjBL umuman olganda ijobiy baholangan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• GI-PjBL barcha o‘quvchi guruhlarida bir xil ta’sir hosil qilishi ko‘rsatilmagan.
• Boshqa maktablar, boshqa shaharlar yoki boshqa ofat turlarida ayni kattalikdagi natija olinishi isbotlanmagan.
• Geografik ko‘nikmalardagi farqning barchasi faqat GI-PjBL modelidan kelib chiqqani ajratib ko‘rsatilmagan.
• Geografik ko‘nikmalar aralashuvdan oldingi darajaga nisbatan \(d≈5,3\) kattalikda oshgan deb bo‘lmaydi; bu o‘zgaruvchi uchun pre-test yo‘q.
• O‘rganish yutuqlari aralashuvdan haftalar yoki oylar o‘tib ham saqlanib qolishi sinovdan o‘tkazilmagan.
• Dala ishi, WebGIS/InaRiskdan foydalanish, guruh ishi va o‘qituvchi ta’sirining alohida hissalari bir-biridan ajratilmagan.
• Eksperimental guruhdagi ijobiy o‘quvchi munosabati butunlay usul mazmunidan kelib chiqqani ko‘rsatilmagan; yangilik ta’sirini istisno qilib bo‘lmaydi.
• Eksperimental guruh posterlarining ustunligi mustaqil va tizimli kontent tahlili bilan isbotlanmagan.

Ushbu Tadqiqot GI-PjBLning Aniq Sababiy Ta’sirini Isbotlaydimi?

Yo‘q. Tadqiqot boshlang‘ich makoniy tafakkur ballari o‘xshash bo‘lgan ikkita mavjud sinfda GI-PjBL guruhi yuqoriroq makoniy tafakkur o‘sishi va yuqoriroq kuzatilgan geografik ko‘nikma ko‘rsatgani tufayli kuchli guruh farqini aniqlaydi; biroq individual tasodifiy tayinlash bo‘lmagani, bitta maktab ishlatilgani, eksperimental va nazorat guruhlari o‘qituvchi/dala/texnologiya/guruh ishi jihatidan bir nechta yo‘nalishda farqlangani va geografik ko‘nikmalar faqat aralashuv vaqtida tadqiqotchi-o‘qituvchi tomonidan kuzatilgani sababli GI-PjBL barcha farqlarning yagona va aniq sababi deb aytib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

Bitta maktab va ikkita mavjud sinf: Ishtirokchilar ayni maktabning faqat ikkita Grade XI sinfidan kelgan. Namuna keng o‘quvchilar populyatsiyasini ifodalash uchun tasodifiy tanlanmagan.

Maqsadli sinf tanlovi: XI-7 va XI-8 sinflari maqsadli ravishda tanlangan. Boshlang‘ich testlar o‘xshashlikni qo‘llab-quvvatlasa-da, randomizatsiya ta’minlaydigan barcha noma’lum chalg‘ituvchilarning muvozanatlanishi kafolatlanmaydi.

Qisqa aralashuv: Aralashuv ikki hafta va to‘rtta sinf mashg‘uloti davom etgan. Uzoq muddatli o‘rganish saqlanishi sinovdan o‘tkazilmagan.

O‘qituvchi–tadqiqotchi ikki tomonlama roli: Bosh tadqiqotchi eksperimental guruhga dars bergan va geografik ko‘nikmalarni kuzatgan. Manba shu sababli kuzatuvchi tarafkashligini istisno qilib bo‘lmasligini ochiq bildiradi.

Turli o‘qituvchilar: Nazorat sinfini maktabning odatiy geografiya o‘qituvchisi olib borgan. Shu sababli guruh farqi faqat o‘qitish modelini emas, o‘qituvchilar o‘rtasidagi farqni ham o‘z ichiga olishi mumkin.

Geografik ko‘nikma uchun pre-test yo‘q: Ko‘nikmalar faqat o‘qitish vaqtida o‘lchangani sababli “ko‘nikma rivoji”ning boshlang‘ich darajaga nisbatan miqdorini hisoblab bo‘lmaydi.

Aralashuv paketining ko‘p komponentli bo‘lishi: Eksperimental guruh bir vaqtning o‘zida dala ishi, mahalliy aholi bilan suhbat, guruh ishi, InaRisk/Google Earth/WebGIS va loyiha ishlab chiqishdan foydalangan. Qaysi komponent qancha hissa qo‘shganini ushbu dizayn bilan ajratib bo‘lmaydi.

Yangilik ta’siri: O‘quvchilar o‘zlari odatlanmagan yangi o‘qitish shakliga duch kelgan. Ayniqsa ijobiy o‘quvchi munosabatlarida usulning barqaror pedagogik ta’siri bilan yangilik keltirgan qiziqish qay darajada ajralgani noma’lum.

Kechiktirilgan post-test yo‘q: Makoniy tafakkur yutuqlari aralashuvdan keyin davom etadimi-yo‘qmi noma’lum.

Posterlarning tizimli kontent tahlili o‘tkazilmagan: Eksperimental va nazorat posterlari haqidagi sifatli taqqoslash tadqiqotchilarning o‘z o‘qishiga asoslanadi.

Mualliflarning kelajak tadqiqotlari bo‘yicha tavsiyalari

Manba turli maktablarda va mustaqil baholovchilar bilan replikatsiya o‘tkazishni, kuzatuvchi ishonchliligini kuchliroq o‘lchashni, aralashuvdan oldin geografik ko‘nikmalarni alohida baholashni va kechiktirilgan post-testlarni qo‘shishni tavsiya etadi.

Mualliflar yana ikkita muhim ochiq savolni qoldiradi: makoniy tafakkurdagi yutuqlar vaqt davomida saqlanadimi va toshqindan zarar ko‘rgan odamlar bilan uchrashish o‘quvchilarning xavf izohlarida jismoniy hamda ijtimoiy omillarga beradigan og‘irligini o‘zgartiradimi.

Yana bir ochiq savol muayyan joyga bog‘langan geografik tadqiqot o‘quvchilarni yangi sharoitlarga qanchalik tayyorlashidir. Mavjud tadqiqot bu transferni bevosita sinovdan o‘tkazmagan.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Investigating the Flood-Prone City: Geographical Inquiry-Project-Based Learning, Spatial Thinking, and Geography Skills in Indonesian Secondary Education

Mualliflar: Lubna, Alfyananda Kurnia Putra, Lindah Roziani Jamru, Adi Jafar.

Mualliflar tartibi: Manbadagi tartib aynan saqlangan.

Teng hissa: PDFda teng birinchi mualliflik yoki teng hissa haqida bayonot mavjud emas.

Mas’ul muallif: Lubna.

Affiliatsiya 1: SDIT Al-Uswah, Pamekasan, Indonesia.

Affiliatsiya 2: Department of Geography, Universitas Negeri Malang, Malang, Indonesia.

Affiliatsiya 3: Faculty of Social Sciences and Humanities, Universiti Malaysia Sabah, Sabah, Malaysia.

Muallif–affiliatsiya mosligi: Lubna — Affiliatsiya 1; Alfyananda Kurnia Putra — Affiliatsiya 2; Lindah Roziani Jamru va Adi Jafar — Affiliatsiya 3.

Jurnal: Future Space: Studies in Geo-Education.

Nashr turi: Scientific Paper; yarim eksperimental, ekvivalent bo‘lmagan nazorat guruhli ta’lim tadqiqoti.

Jild / son: Vol. 03, No. 04 (2026).

Sahifalar: 448–465.

DOI: 10.69877/fssge.v3i4.125.

Rasmiy DOI havolasi: https://doi.org/10.69877/fssge.v3i4.125

E-ISSN: 3031-9927.

P-ISSN: 3032-6974.

Maqola yuborilgan sana: 15 Fevral 2026.

Tahrir yuklangan sana: 10 Avgust 2026.

Yakuniy qabul sanasi: 21 Sentabr 2026.

Nashr sanasi: PDF faqat 2026 sanali son ma’lumotini beradi; Garuda bibliografik qaydi 3 Oktabr 2026 sanasini ko‘rsatadi.

Nashriyot: PDFning ko‘rinadigan bibliografik bo‘limida nashriyot nomi yozilmagan; Garuda bibliografik qaydi jurnal nashriyotini CV Bumi Spasial sifatida ko‘rsatadi.

Taqriz holati: Nashr qilingan jurnal maqolasidir; PDF yuborish, tahrir va yakuniy qabul sanalarini beradi. Jurnalning bibliografik tavsifi taqrizdan o‘tadigan akademik nashr jarayonini bildiradi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International, CC BY 4.0.

Asosiy tadqiqot joyi: State Senior High School (SMAN) 8, Malang City, East Java, Indonesia.

Ta’lim darajasi: Grade XI.

Akademik davr: 2023/2024 akademik yilining bir semestri, Merdeka Curriculum.

Namuna: Ikki mavjud sinfda jami 72 nafar o‘quvchi; eksperimental n=36, nazorat n=36.

Sinf tanlovi: Maqsadli tanlov.

Aralashuv: Ikki hafta; to‘rtta 90 daqiqalik mashg‘ulot; eksperimental guruhda qo‘shimcha ravishda har bir guruh uchun taxminan uch soatlik dala ishi.

Eksperimental guruh: GI-PjBL; mahalliy toshqin hududlarida dala tadqiqoti, aholi bilan suhbat, raqamli/statistik ma’lumot manbalari, poster va og‘zaki taqdimot.

Nazorat guruhi: Maktabning odatiy geografiya o‘qituvchisi bilan bevosita o‘qitish; ayni toshqin mavzusi va o‘rganish maqsadlari; maqolalarni ko‘rib chiqish va ilmiy poster xulosasi.

Makoniy tafakkurni o‘lchash: Toshqin mavzusidagi beshta ochiq savol; Jo va Bednarz makoniy tafakkur taksonomiyasiga asoslangan makon tushunchalari, tasvirlash vositalari va kognitiv fikrlash jarayonlari.

Mazmun validligi: Uch ekspert; Aiken's V=0,83–1,00.

Band validligi: Band–jami Pearson korrelyatsiyalari 0,818; 0,804; 0,740; 0,745; 0,885; kritik r=0,355; barcha bandlar p<0,001.

Makoniy tafakkur testining ichki izchilligi: Cronbach's alpha=0,853.

Geografik ko‘nikmani o‘lchash: Beshta xulq-atvor ko‘rsatkichi, har biri 1–4 ball; jami 5–20 ballni 0–100 shkalasiga aylantirish.

Loyiha mahsuloti baholovchisi ishonchliligi: Tasodifiy tanlangan 11 nafar o‘quvchi, ICC(2,1)=0,84, %95 GA [0,52; 0,95].

Jarayon kuzatuvi: Bosh tadqiqotchi tomonidan yolg‘iz amalga oshirilgan.

O‘quvchi fikri so‘rovnomasi: Faqat eksperimental guruh; 15 band; to‘rt darajali Likert shkalasi; Cronbach's alpha=0,86; M=3,24; SS=0,41.

N-gain: \((son\text{-}test-ön\text{-}test)/(100-ön\text{-}test)\).

Statistik dasturiy ta’minot: SPSS 26 for Windows.

Makoniy tafakkur umumiy N-gain taqqoslashi: Mann–Whitney U=386,0; Z=-2,95; p=0,003; r≈0,35.

Geografik ko‘nikma umumiy taqqoslashi: t(70)=22,026; p<0,001; manba taxminan Cohen's d≈5,3 ni xabar qiladi.

Etik tasdiqqa oid manba muammosi: PDFdagi etik tasdiq jumlasida muassasa/etika qo‘mitasi nomi va tasdiq raqami o‘rnida “[name of ethics committee or institution]” va “[number]” joy tutuvchilari qolgan. Shu sababli haqiqiy qo‘mita va tasdiq raqamini manbadan tekshirib bo‘lmaydi.

Ishtirokchi roziligi: Manba maktab direktoridan ruxsat olinganini; ishtirokchilar voyaga yetmaganligi sababli ota-ona yoki vasiylardan yozma axborotli rozilik va o‘quvchilardan assent/ixtiyoriy qatnashish tasdig‘i olinganini; ma’lumotlar tahlildan oldin anonimlashtirilganini bildiradi.

Moliyalashtirish: Manbada alohida moliyalashtirish bayonoti mavjud emas; bundan “moliyalashtirish bo‘lmagan” degan xulosa chiqarilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Manbada alohida ma’lumotlar mavjudligi bayonoti mavjud emas.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manbada alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti mavjud emas.

CRediT/muallif hissalari: Manbada alohida CRediT hissa bayonoti mavjud emas; oxirgi sahifadagi muallif biografiyalari hissa bayonoti sifatida talqin qilinmagan.

Asosiy talqin chegarasi: Makoniy tafakkur uchun pre-test/post-test dizayni mavjud; geografik ko‘nikmalar uchun yo‘q. Shu sababli ikki natija turi bir xil tarzda “o‘sish” deb talqin qilinmasligi kerak.

Asosiy chalg‘ituvchilar: Turli o‘qituvchilar, eksperimental guruhdagi dala ishi, raqamli vositalardan foydalanish, guruh ishi va tadqiqotchi-o‘qituvchi/kuzatuvchi ikki tomonlama roli.

Uzoq muddatli chegara: Kechiktirilgan post-test o‘tkazilmagani sababli yutuqlarning saqlanishi noma’lum.