Geo-Virtual Vulkanizmni Tadqiq Etish (Geo-Virtual Volcanism Exploration, GVVE) — Mount Kelud va uning atrofidagi vulqon jarayonlarini 3D modellar, 360 darajali virtual tadqiqot, raqamli xaritalar, animatsiyalar va multimedia kontentlari orqali o‘rganish imkonini beradigan, Spatial.io platformasida ishlaydigan veb-asosli Virtual Ta’lim Muhiti (Virtual Learning Environment, VLE). Tadqiqotning maqsadi GVVEni shunchaki raqamli kontent namoyishchisi sifatida emas, balki o‘quvchilarni oddiy fazoviy tanishdan murakkabroq fazoviy tasvirlash, mulohaza yuritish va transformatsiya vazifalariga yo‘naltiruvchi o‘quv tayanchi sifatida qanday tashkil etish mumkinligini o‘rganishdir.

Tadqiqot Research and Development (R&D) ishidir va mahsulotni ishlab chiqish jarayonida ADDIE yondashuvidan foydalanilgan. Tadqiqotning o‘quvchilar bilan amaliy qismi Indoneziyadagi SMA Negeri 1 Kediri City maktabida, 16-17 yoshli 31 nafar XI sinf ijtimoiy fanlar/geografiya o‘quvchisi bilan o‘tkazilgan. O‘quvchilar maqsadli tanlanma asosida tanlangan; buning sababi ular avval “Litosfera dinamikasi va uning hayotga ta’siri” bo‘limini tugatgan bo‘lishidir. Ishlab chiqilgan mahsulot, shuningdek, media mutaxassisi va fan/material mutaxassisi tomonidan baholangan, so‘ng o‘qituvchi va o‘quvchi amaliyotiga o‘tkazilgan.

Manbada media mutaxassisi bahosi %83, material mutaxassisi bahosi %88,6, geografiya o‘qituvchisi/o‘qituvchilari amaliy bahosi %91,1 va 31 nafar o‘quvchining bahosi %86,6 deb qayd etilgan. Tadqiqotda qo‘llangan tasnifga ko‘ra %76-100 oralig‘i eng yuqori moslik toifasiga kiradi. Bu natijalar GVVE tekshirilgan kontekstda foydalanish mumkin va amaliyotga tatbiq etish mumkin bo‘lgan ta’lim muhiti sifatida ijobiy baholanganini ko‘rsatadi.

Biroq bu foizlar bevosita “o‘quvchilarning fazoviy tafakkur ko‘nikmasi shuncha oshdi” degani emas. Tadqiqotda standartlashtirilgan fazoviy tafakkur yutuq testiga asoslangan pretest-posttest taqqoslash, nazorat guruhi, tasodifiy eksperimental taqsimlash, p qiymati yoki ta’sir kattaligi mavjud emas. Tadqiqotning kuchli bevosita miqdoriy dalili asosan mahsulotning mosligi, foydalanuvchi idroki va qo‘llash imkoniyatiga taalluqlidir; fazoviy tafakkurdagi rivojlanish esa kuzatuvlar, o‘quvchi javoblari va muallifning sifat talqinlari orqali muhokama qilinadi.

Manba xulosasida o‘quvchilar “avtonom 3D fazoviy tahlil” bo‘yicha %87,5 muvaffaqiyat ko‘rsatgani aytiladi. Ammo batafsil 10-jadval ko‘rib chiqilganda %87,5 qiymati o‘quvchilarning “ta’lim muhiti vulqonizm materialini tahlil qilishimga yordam beradi” mazmunidagi Likert tipidagi o‘z-o‘zini baholash bandiga mos keluvchi 3,5/4 o‘rtacha qiymatdan olingani ko‘rinadi. Shuning uchun %87,5 mustaqil ishlash imtihonining muvaffaqiyat darajasi sifatida emas, o‘quvchilar sezgan tahliliy yordam balli sifatida talqin qilinishi kerak.

Geo-Virtual Vulkanizmni Tadqiq Etish (GVVE) Nima?

Geo-Virtual Vulkanizmni Tadqiq Etish (GVVE) o‘quvchilarning vulqonizm va litosfera jarayonlarini faqat tekis xaritalar yoki ikki o‘lchovli sxemalar orqali emas, balki veb-brauzerda ochiladigan 3D modellar, 360 darajali tasvirlar, animatsiyalar, xaritalar va joyga asoslangan holat kontentlari orqali o‘rganishi uchun ishlab chiqilgan virtual geografiya ta’lim muhitidir; tizim maxsus VR ko‘zoynagini majburiy qilmasdan Spatial.io asosidagi veb muhitida ishlash uchun loyihalangan.

Tadqiqot hal qilishga urinayotgan ta’lim muammosi

Maqolaning boshlang‘ich nuqtasi shundaki, litosfera va vulqonizm ta’limidagi muhim jarayonlar uch o‘lchovli va dinamik bo‘lsa-da, sinfdagi o‘quv materiallari ko‘pincha ikki o‘lchovli va statikdir. Plita harakati, magma harakati, vulqon konusining ichki tuzilishi, krater geometriyasi yoki vaqt davomida o‘zgaradigan topografiya kabi jarayonlar faqat tekis rasm orqali ko‘rsatilsa, o‘quvchining chuqurlik, yo‘nalish, hajm va o‘zgarish o‘rtasidagi bog‘lanishni ongida shakllantirishi qiyinlashishi mumkin.

Maqola ayniqsa “vertikal fikrlash” zaruratini ta’kidlaydi. Bu yerda vertikal fikrlash faqat xaritada shimol-janub yoki sharq-g‘arb yo‘nalishini ko‘rish emas, balki sathning osti va ustida sodir bo‘ladigan uch o‘lchovli munosabatlarni ongda tashkil eta olishdir. Magmaning yer qobig‘i ichidagi harakatini, plita chegaralarini yoki vulqonning krater-lava gumbazi munosabatini hajmli tizim sifatida tasavvur qilish bunga misoldir.

Spatial-TPACK nimani anglatadi?

TPACK — Technological Pedagogical Content Knowledge, ya’ni Texnologik Pedagogik Mazmun Bilimi doirasi. Asosiy g‘oya shuki, ta’limda texnologiyaning shunchaki “ishlatilishi”ning o‘zi yetarli emas. Foydalanilayotgan texnologiya o‘qitiladigan ilmiy mazmun va o‘quvchining o‘rganish usuli bilan mos bo‘lishi kerak.

Maqola ushbu yondashuvni fazoviy tafakkur bilan birlashtirib, Spatial-TPACK kontekstida qo‘llaydi. Masalan, krater tuzilishini tushuntirish uchun 3D modeldan foydalanish faqat vizual jozibadorlik yaratmasligi; balki o‘quvchiga masshtab, orientatsiya, shakl, aylantirish, hajmiy o‘zgarish va fazoviy munosabat kabi aniq kognitiv vazifalarni bajarishda yordam berishi kerak.

Virtual Ta’lim Muhiti (VLE) nimani anglatadi?

Virtual Learning Environment (VLE) — dars mazmuni faqat jismoniy sinfda taqdim etilmaydigan, o‘quvchi raqamli muhit orqali materialga kirishi va muayyan o‘quv faoliyatlarini bajarishi mumkin bo‘lgan texnologiya vositasidagi ta’lim muhitidir. GVVEda VLE shunchaki fayl yoki video ombori emas; o‘quvchi virtual hudud ichida harakatlanadi, havolalarni ochadi, 3D sirtlarni ko‘rib chiqadi, xarita va tasvirlar o‘rtasida almashadi va Mount Kelud atrofidagi muayyan o‘rganish nuqtalarini kashf etadi.

Jo va Bednarz Fazoviy Tafakkur Taksonomiyasi GVVEda Qanday Qo‘llanadi?

GVVE o‘quvchini faqat joylashuvni tanishga yo‘naltiradigan bir bosqichli xarita faoliyati o‘rniga fazoviy tanish, tasvirlash, mulohaza yuritish, transformatsiya va jarayonlarni anglash bosqichlariga olib boruvchi ta’lim tuzilmasini yaratish uchun Jo va Bednarzning fazoviy tafakkur doirasidan foydalanadi; har bir bosqich turli fazoviy parametrlar va turli raqamli kontent turlari bilan moslashtirilgan.

Aqliy aylantirish nima?

Aqliy aylantirish (mental rotation) — uch o‘lchovli obyektni jismonan aylantirmasdan, u turli yo‘nalishlardan qanday ko‘rinishini ongda tasavvur qilish jarayonidir. Vulqon ta’limida o‘quvchi krater, lava gumbazi yoki tog‘ massasini faqat bitta kamera burchagidan ko‘rish o‘rniga turli burchaklardan ko‘rib, sirt shakllarining o‘zaro munosabatini yaxshiroq anglashi mumkin.

Hajmiy o‘zgarish nima?

Hajmiy o‘zgarish geografik tuzilmaning faqat xaritadagi konturi emas, balki uch o‘lchovli shaklining ham vaqt davomida yoki jarayon natijasida o‘zgarishini anglatadi. Kraterning kengayishi, lava gumbazining hosil bo‘lishi yoki yo‘qolishi hamda yonbag‘ir geometriyasining o‘zgarishi ushbu tadqiqotda ta’lim mazmuniga aylantirilgan misollar qatoriga kiradi.

ADDIE ishlab chiqish mantiqi

ADDIE ta’lim materiallarini ishlab chiqishda qo‘llanadigan Analysis, Design, Development, Implementation va Evaluation bosqichlari bosh harflaridan tuzilgan tizimli ishlab chiqish yondashuvidir. Tadqiqot ushbu umumiy tuzilmani o‘z mahsulotini ishlab chiqish oqimida ehtiyojlarni tahlil qilish, ma’lumotlarni tahlil qilish, dizayn, ishlab chiqish/tasdiqlash, GVVE mahsulotini yaratish, amaliyot va yakuniy mahsulot bosqichlariga ajratadi.

Ehtiyoj tahlili qanday amalga oshirildi?

Birinchi bosqichda o‘quvchilarning ehtiyojlari onlayn so‘rovnomalar, geografiya o‘qituvchilarining fikrlari esa suhbatlar orqali baholangan. Manba XI sinf o‘quvchilarining vulqonizm haqida asosiy nazariy bilimga ega bo‘lganini, biroq GIS vositalari, 3D simulyatsiyalar va real kontekstli vulqon holat tadqiqotlariga avvalgi kirish imkonlari cheklanganini bildiradi.

Tadqiqotchining talqiniga ko‘ra an’anaviy ikki o‘lchovli materiallar real geografik kontekst va murakkab vulqon jarayonlarini yetarli darajada ifodalay olmagani sababli o‘quvchilarning fazoviy tafakkurini qo‘llab-quvvatlashda cheklangan. GVVE dizayni ushbu ehtiyoj tahlilidan kelib chiqib yaratilgan.

GVVE qaysi texnologiyalarni birlashtiradi?

Manba GVVE veb-asosli Spatial.io muhitini markazga olib, turli media va geografik vizuallashtirish vositalarini birlashtirishini bildiradi. Kontentda 3D topografik modellar, qisqa animatsiyalar, videolar, interaktiv xaritalar va tashqi veb-resurslar ishlatiladi.

GLB — 3D sahna ma’lumotlarini bitta ikkilik faylda saqlay oladigan glTF formatidir. Tadqiqotda GLB tanlanishining sababi yuqori zichlikdagi 3D kontentni veb va mobil qurilmalarda boshqarish osonroq bo‘lishidir. Muallif, ayniqsa, tarmoq kengligi cheklangan sharoitda vizual tafsilotni kamaytirish nafaqat texnik optimallashtirish, balki keraksiz kognitiv yukni kamaytiruvchi o‘quv yordami bo‘lishi mumkinligini ham muhokama qiladi.

GVVEning virtual xona tuzilishi

Manba GVVE ta’lim muhitini asosan ikki virtual xona va uch o‘quv mavzusi shaklida tashkil etadi. O‘quvchining birinchi xonada vulqonizmning asosiy tushunchalaridan boshlanib, Indoneziya va Yavadagi vulqonlarning taqsimlanishiga o‘tishi, ikkinchi xonada esa Mount Kelud dinamikasini yanada batafsil 3D va fazoviy tahlillar orqali o‘rganishi ko‘zda tutilgan.

Intruzia va ekstruziya nimani anglatadi?

Magma intruziyasi magmaning yer qobig‘i ichida harakatlanib, sirtga chiqmasdan tog‘ jinslari orasiga joylashishi bilan bog‘liq jarayonlarni; magma ekstruziyasi esa vulqon materialining sirtga chiqishi yoki sirt ustida to‘planishi bilan bog‘liq jarayonlarni anglatadi. Ushbu tushunchalar GVVEning vulqonizm kontentida o‘quvchining yer osti va sirt shakllari o‘rtasidagi munosabatni tushunishi uchun ishlatiladi.

Nima uchun Mount Kelud joyga asoslangan holat sifatida tanlangan?

Mount Kelud o‘quvchilar yashaydigan Kediri hududiga geografik yaqinligi va o‘quvchilarning avvalgi yirik otilishlar bo‘yicha mahalliy kontekst bilan tanish bo‘lishi mumkinligi sababli tadqiqotning markaziy holat hududi hisoblanadi. Maqola mahalliy real geografik misol orqali mavhum litosfera tushunchalarini o‘quvchi yashaydigan muhit bilan bog‘lashni maqsad qiladi.

GVVEdagi to‘rtta asosiy o‘rganish nuqtasi

Krater bo‘limida o‘quvchi nimani o‘rganadi?

Manba Mount Kelud krateri vulqon faolligining markaziy hududi sifatida ishlatilishini bildiradi. O‘quvchi 3D model, video va infografikalar orqali krater devori, lava gumbazi, piroklastik yotqiziqlar, tarixiy morfologik o‘zgarishlar va vulqon xavfi xaritalarini birgalikda baholashi mumkin.

Piroklastik material — portlovchi vulqon faolligi vaqtida parchalanib, atrofga sochiladigan qattiq vulqon moddalarning umumiy nomi. Manba bu kontekstda kul, lapilli va vulqon bombalarini misol keltiradi.

Maqola, shuningdek, Mount Kelud kraterida 2014-yilgacha krater ko‘li bo‘lganini, 2007-yil davrida lava gumbazi hosil bo‘lganini va keyingi yirik otilishlar natijasida krater morfologiyasi o‘zgarganini ta’lim kontentining vaqt-fazo taqqoslashida ishlatadi. Bu yerdagi tarixiy geologik ma’lumotlar tadqiqotning yangi geologik topilmalari emas; ular GVVE ichidagi ta’lim kontentining qismlaridir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni va ishtirokchilar

Foiz ball qanday hisoblangan?

Manbada Likert tipidagi baholash natijalari avval foizga aylantiriladi. Formula matematik jihatdan quyidagicha o‘qiladi:

\[ P= \frac{\text{Anketten elde edilen puan}} {\text{Maksimum mümkün puan}} \times100\% \]

Bu yerda \(P\) baholash foizidir. Masalan, bitta bandda maksimal ball 4 va o‘rtacha ball 3,5 bo‘lsa:

\[ P=\frac{3.5}{4}\times100=87.5\% \]

Bu amal o‘quv yutug‘i modeli emas; so‘rovnoma ballini foiz shakliga aylantiradi. Demak, foiz qaysi so‘rovnoma bandi baholanganiga qarab “moslik”, “foydalanish idroki”, “foyda idroki” yoki shunga o‘xshash o‘z-o‘zini baholash natijasini ifodalaydi.

Fazoviy tafakkur uchun qaysi baholash o‘lchamlari ishlatilgan?

Manbada GVVE o‘quvchining fazoviy tafakkurini qo‘llab-quvvatlaydimi yoki yo‘qmi, baholash uchun beshta o‘lcham belgilangan:

Ekspert va foydalanuvchi baholarining asosiy natijalari

Media mutaxassisi bahosi

Media mutaxassisi jami 12 band bo‘yicha 40/48 ball bergan va manba buni %83 deb qayd etgan. Eng yuqori %100 ball berilgan sohalar orasida interfeysning jozibadorligi, ranglarning mosligi, vulqonizm jarayonining aniq ko‘rsatilishi va virtual dala ta’limini taqdim etishga yordam berish mavjud.

%75 darajasida baholangan bandlar orasida mazmunning taqdim shakli, internet orqali kirish, asosiy media komponentlarining to‘g‘riligi/ishlashi, YouTube-Google Street View-Google Earth-TikTok kabi qo‘llab-quvvatlovchi muhitlar integratsiyasi, matnning o‘qilishi, sahifa joylashuvi va yuqori darajadagi fazoviy tafakkurni qo‘llab-quvvatlash bor. Muallif muhokama bo‘limida bu nisbatan past ballar, ayniqsa, internetga bog‘liqlik bilan yuqori aniqlikdagi 3D kontentni veb orqali taqdim etish o‘rtasidagi texnik murosaga ishora qilishini ta’kidlaydi.

Material mutaxassisi bahosi

Material baholashi 11 banddan iborat bo‘lgan va umumiy natija 39/44, ya’ni %88,6 ni tashkil etgan. Manba o‘quv dasturiga moslik, mazmunning tizimli tuzilishi, qo‘llangan tilning tushunarliligi, gaplarning ma’no noaniqligi keltirib chiqarmasligi, tilning o‘quvchilar fikrlash darajasiga mosligi va fazoviy tafakkurni qo‘llab-quvvatlash kabi turli bandlarda %100 qayd etadi.

O‘quvchining onlayn materialni tushunishi, tabiiy tektonizm kontentining darajaga mosligi, ayrim tushuntirishlarning tushunarliligi, virtual dala ta’limini yengillashtirish va mustaqil o‘rganishga yordam berish bandlarining bir qismi %75 deb baholangan. Manba ekspert fikridan so‘ng ayniqsa vulqonizm ta’rifida tahrir qilinganini bildiradi.

O‘qituvchi amaliyoti natijasi

O‘qituvchi bahosida manba jami 62/68 ball va %91,1 moslikni qayd etadi. Mazmunning mosligi, vizual-material munosabati, tushuntirishlarning aniqligi, kirish imkoniyati, interfeys funksiyalaridan foydalanish, o‘quv maqsadlari bilan bog‘liqlik, o‘quvchi qiziqishi, fazoviy tafakkurni qo‘llab-quvvatlash va onlayn o‘rganish kabi ko‘plab bandlar manba jadvalida %100 darajasida ko‘rsatilgan.

Manba ichidagi jadval xatosi: 9-jadvalning 4-bandida maksimal ball 4 va ball 4 qilib bosilgan bo‘lsa-da, foiz ustunida %75 yozilgan. Xuddi shu jadval yig‘indisida 62/68 ball ishlatilgani uchun 4 ball umumiy hisobda saqlangan. Verianla bu katakni yashirincha %100 ga o‘zgartirmaydi, balki uni manba ichidagi hisoblash/terish nomuvofiqligi sifatida qayd etadi.

31 o‘quvchining baholash natijalari

O‘quvchi javoblarida eng yuqori band %92,5 bilan vulqonizm materialiga qiziqish ortishi bo‘lgan. Eng past natija %77,5 bilan ta’lim muhitini boshqarish osonligiga oid banddir. Bu farq o‘quvchilar kontentni umuman ijobiy baholagan bo‘lsa-da, texnik foydalanish qulayligida takomillashtirish uchun imkon borligini ko‘rsatadi.

Manba ichidagi ballash izohi: 6-bandda o‘rtacha 3,3/4 bo‘lgani uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri foiz hisobi %82,5 ni beradi; manba jadvali buni %82 deb yozgan. Bundan tashqari, 5-band salbiy yo‘nalishda ifodalangan: yuqori ball so‘z/terminlarning chalg‘itganini anglatishi mumkin. Manba ushbu band teskari kodlanganmi yoki yo‘qmi, tushuntirmaydi. Shuning uchun umumiy ballni o‘lchov nuqtai nazaridan qayta hisoblash uchun shkalaning kodlash tartibi batafsilroq bayon qilinishi kerak.

Ushbu Tadqiqotdagi %87,5 Natija Haqiqiy Fazoviy Tafakkur Yutuq Testimi?

Yo‘q. Manba xulosasida %87,5 qiymat “avtonom 3D fazoviy tahlil” muvaffaqiyati kabi ifodalangan bo‘lsa-da, batafsil natijalar jadvalida bu qiymat o‘quvchilarning GVVE vulqonizm materialini tahlil qilishga yordam beradi, degan Likert tipidagi o‘z-o‘zini baholash bandining 3,5/4 o‘rtachasidan kelib chiqadi; u mustaqil baholangan 3D vazifa, standartlashtirilgan fazoviy tafakkur testi yoki pretest-posttest yutuq natijasi emas.

Bu farq muhim. O‘quvchi “bu muhit menga tahlil qilishga yordam berdi” degan ifodaga yuqori ball berishi mumkin va bu ta’lim nuqtai nazaridan qimmatli topilmadir. Ammo ayni ma’lumot o‘quvchining o‘lchangan fazoviy qobiliyati muayyan miqdorda oshganini o‘zi isbotlamaydi.

Kuzatuv natijalari nimani ko‘rsatadi?

Muallif amaliyot davomida o‘quvchilar fan sohasi uchun yanada xos geografik terminlardan foydalanishni boshlagani, subduktsiya zonalari, piroklastik oqimlar va magma ekstruziyasi kabi jarayonlarni batafsilroq muhokama qilganini bildiradi. Bu kuzatuvlar o‘quvchilarning darsdagi ishtiroki va konseptual nutqidagi sifat o‘zgarishi sifatida taqdim etiladi.

Biroq ushbu kuzatuvlar uchun kodlash sxemasi, kuzatuvchi ishonchliligi yoki nazorat sinfi bilan miqdoriy taqqoslash qayd etilmagan. Muallifning o‘zi ham yangilik effekti motivatsiyada rol o‘ynashi mumkinligini va nazorat sharti bo‘lmagani uchun bu topilmani ehtiyotkorlik bilan talqin qilish kerakligini ta’kidlaydi.

3D Immersive Scaffolding doirasi nimani anglatadi?

Muhokama va xulosa bo‘limida muallif 3D Immersive Scaffolding deb atagan o‘qitish doirasini taklif etadi. Ushbu doirada o‘quvchini darhol eng murakkab 3D vazifaga tashlash o‘rniga avval fazoviy tanish va tasvirlash kabi asosiy vazifalardan boshlash, keyin mulohaza yuritish va hajmiy transformatsiya vazifalariga o‘tish ko‘zda tutiladi.

Muallif bu yondashuvni Kognitiv Yuk Nazariyasi va sotsiokultural “scaffolding”, ya’ni bosqichma-bosqich o‘quv yordami tamoyillari bilan bog‘laydi. Scaffolding o‘quvchining mustaqil bajarishda qiynaladigan kognitiv vazifani bosqichli yordamlar orqali bajarishiga ko‘maklashadigan vaqtinchalik o‘quv tayanchidir.

Keraksiz kognitiv yuk (extraneous cognitive load) esa o‘rganiladigan ilmiy mavzuning o‘zidan emas, yomon loyihalangan taqdimot, ortiqcha tafsilot yoki murakkab interfeys kabi omillardan kelib chiqadigan aqliy yukni anglatadi. Manba GLB optimallashtirish va vizual shovqinni kamaytirish o‘quvchining cheklangan ishchi xotirasini murakkabroq fazoviy amallarga yo‘naltirishga yordam berishi mumkinligini ilgari suradi.

Ushbu “3D Immersive Scaffolding” doirasi tadqiqot tomonidan taklif etilgan nazariy talqindir. Uni alohida nazorat guruhi yoki turli maktablarda tasdiqlangan, qaror topgan ta’lim nazariyasi sifatida baholamaslik kerak.

Tadqiqot bevosita qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• GVVE nomli veb-asosli 3D geografiya ta’lim muhiti ADDIE asosidagi R&D jarayoni bilan ishlab chiqilgan.
• GVVE Jo-Bednarz fazoviy tafakkur parametrlarini vulqonizm kontenti bilan moslashtirgan tuzilmali o‘quv dizayniga ega.
• Media mutaxassisi mahsulotni %83, material mutaxassisi %88,6 moslik darajasida baholagan.
• O‘qituvchi bahosi jami %91,1, 31 o‘quvchining bahosi %86,6.
• O‘quvchilar orasida eng yuqori band balli vulqonizm mavzusiga qiziqish uchun %92,5.
• O‘quvchilarning “vulqonizm materialini tahlil qilishimga yordam beradi” bandi %87,5.
• Manba kuzatuvlari o‘quvchilar amaliyot paytida yanada aniq geografik terminologiyadan foydalangani va virtual muhitda faol ishtirok etganini bildiradi.
• Veb-asosli yondashuv maxsus VR ko‘zoynagini talab qilmasdan 3D/360 darajali kontentga kirish berishni maqsad qiladi.

Tadqiqot bevosita qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• GVVE o‘quvchilarning fazoviy tafakkur test ballarini muayyan foizga oshirgani ko‘rsatilmagan.
• %86,6 o‘quvchi balli akademik yutuq darajasi emas.
• %87,5 qiymat mustaqil 3D fazoviy tahlil imtihonining muvaffaqiyat foizi emas.
• GVVE an’anaviy ikki o‘lchovli ta’limdan statistik jihatdan ustun ekani nazorat guruhli tajribada ko‘rsatilmagan.
• Sababiy ta’sirni baholovchi p qiymati, ishonch oralig‘i yoki ta’sir kattaligi qayd etilmagan.
• Uzoq muddatli bilim saqlanishi o‘lchanmagan.
• Aqliy aylantirish ko‘nikmasi vaqt o‘tishi bilan barqaror rivojlangani sinovdan o‘tkazilmagan.
• Natijalar turli mamlakatlardagi yoki turli ijtimoiy-iqtisodiy sharoitdagi o‘quvchilar uchun bir xil bo‘lishi ko‘rsatilmagan.
• Internet infratuzilmasi cheklangan barcha hududlarda 3D kontent muammosiz ishlashi isbotlanmagan.

Tadqiqot cheklovlari

Muallif uchta asosiy cheklovni aniq ta’kidlaydi. Birinchisi, amaliyot faqat 31 o‘quvchilik pilot tanlanmada o‘tkazilgan. Bu holat turli maktab, o‘quvchi va geografik kontekstlarga umumlashtirish imkonini cheklaydi.

Ikkinchi cheklov internet infratuzilmasidir. GVVE maxsus VR qurilmasiga muhtoj bo‘lmasa-da, veb-asosli 3D kontent tarmoq ulanishiga bog‘liq. Qishloq yoki infratuzilmasi cheklangan hududlarda yuqori tafsilotli modellarni uzatish qiyinlashishi mumkin. Maqolada GLB formati ushbu muammoni kamaytirish uchun texnik optimallashtirish yondashuvi sifatida qo‘llanadi; ammo ulanish muammosini butunlay yo‘q qilishi ko‘rsatilmagan.

Uchinchi cheklov shuki, tadqiqot real o‘quv ko‘rsatkichidan ko‘ra ko‘proq qo‘llash imkoniyati so‘rovnomalari va idrok etilgan o‘z-o‘ziga ishonch/foydalanish javoblariga asoslanadi. Uzoq muddatli bilim saqlanishi, fazoviy transformatsiya ko‘nikmasining davomiyligi yoki VLEning yangilik effekti o‘tgandan keyingi o‘quv holati baholanmagan.

Muallif tavsiya qilgan kelajak tadqiqotlari

Manba kelajak tadqiqotlari uchun uchta asosiy yo‘nalishni taklif qiladi. Birinchisi, 3D GVVE qo‘llab-quvvatlangan ta’limni an’anaviy 2D ta’lim bilan bevosita taqqoslaydigan, tajriba va nazorat shartlarini o‘z ichiga oladigan kuchliroq eksperimental yoki kvazi-eksperimental tadqiqotlardir.

Ikkinchisi, o‘quvchilarning fazoviy ko‘rsatkichlari bir necha akademik davr davomida kuzatiladigan uzunlamasiga tadqiqotlar orqali aqliy aylantirish va vertikal fazoviy tafakkur yutuqlari barqarormi yoki vaqtinchalik yangilik effektimi, degan savolni o‘rganishdir.

Uchinchisi, GVVEni turli geografik va demografik maktab muhitlarida, ayniqsa internet infratuzilmasi cheklangan hududlarda qo‘llashdir. Shu tariqa umumlashtirish imkoniyati hamda platformaning real texnik kirish imkoniyati ishonchliroq baholanadi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: How Geo-Virtual Volcanism Exploration Scaffolds Spatial Thinking in Secondary Geography Students?

Muallif: Muhammad Happy Nugroho.

Muallif tartibi: Bir muallifli tadqiqot.

Teng hissa: Bir muallifli tadqiqot bo‘lgani uchun teng birinchi/teng hissa holati qo‘llanilmaydi.

Mas’ul muallif: Muhammad Happy Nugroho; PDFning birinchi sahifasida corresponding-author belgisi mavjud.

Affiliatsiya: Department of Geography, Universitas Negeri Malang, Malang, Indonesia.

Jurnal: Future Space: Studies in Geo-Education.

Nashriyot: CV Bumi Spasial / Bumi Spasial.

Jild / son: Vol. 03 No. 03 (2026). PDFning keyingi sahifa pastki qismlarida No. 02 yozilishi manba ichidagi terish nomuvofiqligidir; DOI va bibliografik yozuv No. 03 ni tasdiqlaydi.

Sahifalar: 310-336.

DOI: 10.69877/fssge.v3i3.123

E-ISSN: 3031-9927.

P-ISSN: 3032-6974.

Yuborilgan sana: 23 Yanvar 2026.

Tahrir yuklangan sana: 8 Iyun 2026.

Yakuniy qabul sana: 16 Iyun 2026.

Bibliografik nashr sanasi: Garuda yozuvi 6 Iyul 2026 sanasini ko‘rsatadi.

Manba turi: Scientific Paper; ADDIE asosidagi Research and Development ta’lim texnologiyasi tadqiqoti va tavsifiy qo‘llash imkoniyati bahosi.

Taqriz: Jurnal DOAJ yozuvida double-anonymous peer review qo‘llaydigan taqrizli jurnal sifatida ko‘rsatilgan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). PDFning birinchi sahifasida aniq qayd etilgan.

Tadqiqot konteksti: XI sinf maktab geografiyasida litosfera va vulqonizm ta’limi; joyga asoslangan holat Mount Kelud va uning atrofi.

Tanlanma: 31 o‘quvchi; 16-17 yosh; XI sinf ijtimoiy fanlar guruhi; SMA Negeri 1 Kediri City.

Tanlanma usuli: Maqsadli tanlanma. O‘quvchilar tegishli litosfera bo‘limini avval tugatgani tanlash sababi bo‘lgan.

Ekspert tasdiqlashi: Media mutaxassisi Alfyananda Kurnia Putra, S.Pd., M.Pd.; material mutaxassisi Syamsul Bachri, S.Si., M.Sc., Ph.D.

O‘qituvchi tanlanmasi: Manba o‘qituvchi amaliyotini tilga oladi, biroq baholovchi o‘qituvchilarning aniq sonini metod bo‘limida oshkor qayd etmaydi. Jadval qiymatlaridan respondentlar soni taxmin qilinmagan.

Ma’lumot to‘plash: O‘quvchi ehtiyoj so‘rovnomalari, o‘qituvchi suhbatlari, media va material mutaxassisi tasdiqlash shakllari, o‘qituvchi amaliyoti so‘rovnomasi, 31 o‘quvchi amaliyoti so‘rovnomasi va amaliyot davomidagi sifat kuzatuvlari.

Ma’lumot tahlili: Miqdoriy tavsifiy ball va foiz tahlili; natijalarni sifat jihatdan izohlovchi talqin. Manba statistik ahamiyat testi, p qiymati, ishonch oralig‘i yoki ta’sir kattaligini qayd etmaydi.

Nazorat guruhi: Yo‘q.

Obyektiv fazoviy tafakkur pretest-posttest o‘lchovi: Qayd etilmagan.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqot GVVE mahsulotining mosligi, foydalanish qulayligi va o‘quvchilar/o‘qituvchilar tomonidan idrok etilgan foydasi haqida ijobiy dalil beradi. GVVE fazoviy tafakkur ko‘nikmalarida sababiy va miqdoriy o‘quv yutug‘ini nazorat guruhli ishlash ma’lumotlari bilan isbotlamaydi.

%87,5 natija izohi: Manba xulosasida “avtonom 3D fazoviy tahlil muvaffaqiyat darajasi” deb talqin qilingan %87,5 qiymat batafsil o‘quvchi jadvalida 3,5/4 ball olgan o‘z-o‘zini baholash bandi bilan bog‘liq. Shu sababli Verianla bu qiymatni ishlash imtihoni natijasi deb ta’riflamaydi.

Manba ichidagi jadval nomuvofiqliklari: 9-jadval 4-bandda 4/4 ballga qarshi %75 yozilgan. 10-jadval 6-bandda 3,3/4 ball uchun %82 berilgan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisob esa %82,5. 10-jadvaldagi salbiy ifodalangan “chalg‘ituvchi terminlar” bandi teskari kodlangan yoki yo‘qligi tushuntirilmagan.

Moliyalashtirish: Yuklangan PDFda alohida moliyalashtirish bayonoti mavjud emas.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Yuklangan PDFda alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti ko‘rinmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Yuklangan PDFda alohida ma’lumotlar mavjudligi bayonoti mavjud emas.

CRediT / muallif hissalari: Bir muallifli maqolada alohida CRediT hissa bo‘limi qayd etilmagan.