Gibrid DEMATEL–ADAM koʻp mezonli qaror qabul qilish modeli, barqaror soʻnggi kilometr logistikasida bir-biriga taʼsir qiluvchi mezonlar oʻrtasidagi munosabatlarni avval DEMATEL orqali tuzilmalashtirib va ogʻirliklab, soʻng tadqiqot muqobillarini ADAMning geometrik reyting yondashuvi bilan baholaydigan Multi-Criteria Decision-Making (MCDM) doirasidir. Tadqiqotda sakkiz nafar soʻnggi kilometr logistikasi mutaxassisi 12 ta barqarorlik mezonining bir-biriga taʼsirini baholagan, Florida Universityning Transport and Logistics Management bakalavriat dasturidan 62 talaba esa 14 ta tadqiqot yoʻnalishini ushbu mezonlar boʻyicha baholagan. Tadqiqot vositasining Cronbach alfa qiymati 0,923 deb xabar qilingan.

ADAM reytingida koʻp darajali hamkorlik (A2) 0,0394 hajm qiymati bilan birinchi, logistika infratuzilmasini joriy etish (A8) 0,0371 bilan ikkinchi oʻrinni egallagan. Uchinchi oʻrinda muqobil yetkazib berish konfiguratsiyalari (A6), undan keyin lateral hamkorlik (A4), gorizontal hamkorlik (A5) va transport marshrut modellari (A10) kelgan. ADAM, TOPSIS va VIKOR usullarining barchasi A2ni birinchi, A8ni ikkinchi oʻringa qoʻygan.

DEMATEL mezon ogʻirliklarida eng yuqori qiymat C12 Kirish imkoniyati va harakatchanlik uchun 0,098, ikkinchi eng yuqori qiymat C33 Energiya isteʼmoli va qayta tiklanmaydigan resurslarning tugashi uchun 0,092. C12 ayni paytda \(R-C=1.25\) bilan mezonlar tizimidagi eng kuchli musbat sababiy/taʼsir etuvchi qiymat sifatida xabar qilingan. C16 Farovonlik esa \(R-C=-0.97\) bilan boshqa mezonlardan eng kuchli taʼsir oluvchi mezonlardan biridir.

Model chiqishlarining barqarorligi turli tekshiruvlar bilan oʻrganilgan. DEMATEL mezon ogʻirliklarini turli ekspert guruhlariga %40 ustun ogʻirlik berib oʻzgartirgan toʻrtta ssenariy bilan asosiy ssenariy oʻrtasidagi oʻrtacha Spearman daraja korrelyatsiyasi 0,899. ADAM, TOPSIS va VIKOR reytinglarining juft Spearman korrelyatsiyalari 0,965–0,969 oraligʻida. Bundan tashqari, C12, C33 va C15 ogʻirliklari bosqichma-bosqich kamaytirilgan 21 ta ADAM sezgirlik ssenariysida asosiy reyting bilan oʻrtacha korrelyatsiya 0,9817 deb xabar qilingan; A2, A8 va A6 barcha ssenariylarda mos ravishda birinchi, ikkinchi va uchinchi oʻrinlarini saqlab qolgan.

Biroq tadqiqotning eng muhim talqin chegarasi shuki: bu reyting kelajakda qaysi tadqiqot mavzulari haqiqatan yoʻnalish olishini oʻlchamagan yoki bashorat qilmagan. Manbaning batafsilroq usul va muhokama boʻlimlari natijalar muayyan universitetdagi logistika talabalarining barqarorlik nuqtai nazaridan tadqiqot yoʻnalishlariga bergan idrok etilgan nisbiy salohiyatni ifodalashini aniq taʼkidlaydi. Tadqiqot faqat bitta akademik muassasadagi 62 talabaga tayangan; talabalarda haqiqiy LML operatsiyalarida bevosita kasbiy tajriba yoʻq. Shu sababli natijalar professional sektor manfaatdor tomonlarining fikrlarini almashtiruvchi emas, balki ularni toʻldiruvchi alohida nuqtai nazar sifatida baholanishi kerak.

Soʻnggi kilometr logistikasi nima?

Last-mile logistics (LML), soʻnggi kilometr logistikasi, tovarlarni shahar, shaharcha yoki boshqa urban markaz ichida tashish, saqlash va boshqarish bilan bogʻliq jarayonlarning majmuasidir. Tadqiqotda qoʻllangan qamrov B2B va B2C kabi turli tijorat modellarida mijozlarning shahar taqsimot ehtiyojlarini qondirishni oʻz ichiga oladi.

Manba adabiyotidan keltirilgan fon qiymatlariga koʻra, shahar yuk tashuvi shahar ichida bosib oʻtilgan umumiy kilometrning taxminan %15–25 qismini tashkil qilishi, yuk transport vositalari yoʻl maydonining %20–40 qismidan foydalanishi va shahar CO2 ishlab chiqarishining %20–40 qismi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Bular ushbu tadqiqotda yangidan oʻlchangan qiymatlar emas; tadqiqot kirish qismida avvalgi adabiyotdan keltirilgan kontekstual qiymatlardir.

Triple Bottom Line nima uchun qoʻllanadi?

Triple Bottom Line (TBL), barqarorlikni faqat iqtisodiy natijalar bilan baholash oʻrniga ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik oʻlchamlarni birgalikda koʻrib chiqadigan yondashuvdir. Tadqiqotda 12 mezon ushbu uch oʻlcham ostida tartiblangan. Mezonlarning vazifasi kompaniya yoki loyihaning joriy faoliyatini oʻlchash emas; tadqiqot yoʻnalishlarining shahar logistikasida barqarorlikning muhim jihatlariga qay darajada javob berish salohiyatiga ega ekanini baholash uchun strategik ahamiyat koʻrsatkichlari sifatida ishlatilishidir.

C33 manba-yorliq izohi: Manba PDF mezon sarlavhasini ingliz tilida “Energy Consumption and Mineral Depiction” shaklida beradi. Biroq mezon izohi energiya isteʼmoli va depletion of non-renewable natural resources, yaʼni qayta tiklanmaydigan tabiiy resurslarning tugashini baholash haqida aniq gapiradi. Oʻzbekcha izoh mezon taʼrifidagi ilmiy maʼnoga koʻra berilgan, manba yorligʻidagi ibora bu yerda jimlik bilan alohida asl inglizcha sarlavha sifatida qayta yozilmagan.

Ijtimoiy mezonlar nimani baholaydi?

C11 Yashash uchun Qulaylik va Rivojlanish, shahar hududlarining funksionalligi, estetikasi, ekologik muhofazasi, rejalashtirishga mosligi va shahar aholisi turmush standartiga qoʻshadigan hissasini qamrab oladi.

C12 Kirish Imkoniyati va Harakatchanlik, maqsadlarga yetishish qulayligi, intermodallik, turli transport turlarining integratsiyasi hamda shahar ichidagi safarlarning ravon, tez va bogʻlangan boʻlishini koʻrib chiqadi.

C13 Xavfsizlik va Himoya, harakatchanlik va trafik bilan bogʻliq faoliyatlarda avariya xavflari, avariyalar chastotasi va ogʻirligi hamda odamlar va infratuzilmaga oqibatlarini baholaydi.

C14 Qoniqish va Qabul Qilish, xizmat sifati, operatsion moslashuvchanlik, ishonchlilik, qamrov va turli manfaatdor tomonlarning LML xizmatini barqaror deb qabul qilish darajasi bilan bogʻliq.

C15 Manfaatdor Tomonlar Ishtiroki va Oʻzaro Aloqasi, LML manfaatdor tomonlari oʻrtasidagi hamkorlik, ishonch, ijtimoiy uygʻunlik, kelishuvlar va hamkorlik vositalarini baholaydi.

C16 Farovonlik, LML tizimlarining jamoat salomatligi, mehnat salomatligi, yoʻl xavfsizligi, ekologik va makoniy yaxshilanish, teng imkoniyatlar va adolatli mehnat sharoitlari kabi hayot sifati omillariga taʼsirini qamrab oladi.

Iqtisodiy va ekologik mezonlar nimani baholaydi?

C21 Xarajatlarga Taʼsir, bevosita xarajatlar, investitsiya, aktivlar amortizatsiyasi va umumiy boshqaruv xarajatlarini; C22 Foydaga Taʼsir, daromad va qiymat yaratish salohiyatini; C23 Amalga Oshiriluvchanlik esa investitsiya qiymat yaratayaptimi yoki yoʻqmi hamda investitsiyaning qoplanish mantiqini hisobga oladi.

C31 Inson Salomatligi va Ekotizim Taʼsirlari, kasallik, toksiklik, unumdorlik yoʻqotilishi va flora, fauna, landshaft kabi ekotizim tarkibiy qismlarini; C32 Ekologik Taʼsirlar, havo, shovqin va vizual ifloslanish bilan birga iqlim, tuproq va ekotizim taʼsirlarini; C33 esa energiya/yoqilgʻi isteʼmoli, qayta tiklanmaydigan resurslardan samarali foydalanish va tugash muammolarini qamrab oladi.

Baholangan 14 ta tadqiqot muqobili

Manba ushbu muqobillarni bevosita amalga oshiriladigan 14 loyiha sifatida emas, balki kelajakka qaratilgan strategik tadqiqot yoʻnalishlari sifatida koʻrib chiqadi. Har bir toifaning batafsilroq tadqiqot yoʻnalishlari maqolaning Supplementary Materials boʻlimidagi Table S3da berilgan.

DEMATEL–ADAM Gibrid Modeli Qanday Ishlaydi?

Gibrid modelda DEMATEL avval 12 ta barqarorlik mezonining bir-biriga qay darajada taʼsir qilishini ekspert baholaridan hisoblab, normallashtirilgan \(W_j\) ogʻirliklarini hosil qiladi; ADAM keyin talabalarning 14 tadqiqot muqobiliga bergan ballarini shu ogʻirliklar bilan birlashtirib, har bir muqobil uchun geometrik hajm qiymatini hisoblaydi va hajmi eng yuqori muqobildan eng pastigacha reyting tuzadi.

Nima uchun DEMATEL va ADAM birgalikda qoʻllanadi?

Mezonlar bir-biridan butunlay mustaqil deb qabul qilinmaydi. Masalan, kirish imkoniyati, manfaatdor tomonlar oʻzaro aloqasi, xarajat, farovonlik va ekologik koʻrsatkichlar bir-biriga bevosita yoki bilvosita taʼsir qilishi mumkin. DEMATELning vazifasi ushbu munosabat tuzilmasi va mezon ogʻirliklarini aniqlashdir.

ADAMning vazifasi esa ogʻirliklangan mezon tuzilmasidan foydalanib 14 ta tadqiqot muqobilining nisbiy koʻrsatkichini yagona reytingga aylantirishdir. Shunday qilib, modelning birinchi yarmi “mezonlar qanday tizim hosil qiladi?”, ikkinchi yarmi esa “muqobillar ushbu mezon tizimi ostida qanday tartiblanadi?” savoliga javob beradi.

Manba MAMCA usulini ham loyihalash bosqichida koʻrib chiqqan, biroq undan foydalanmagan. Sababi tadqiqot bir-biridan mustaqil turli manfaatdor tomon guruhlarining afzalliklarini taqqoslashni istamagan; yagona “universitet hamjamiyati” guruhining integrallashgan bahosini yaratishni maqsad qilgan.

Yetti bosqichli tadqiqot jarayoni

Likert shkalasi qanday qoʻllanildi?

Manba ishtirokchilardan kelgan baholarni birlashtirishda geometrik oʻrtachadan foydalanadi. Mualliflarning asosiga koʻra, bu yondashuv soʻrovlarda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan chekka qiymatlarning umumiy natijaga haddan tashqari taʼsirini kamaytiradi.

DEMATEL Formula (1): Boshlangʻich oʻrtacha matritsa

\[ A= \begin{bmatrix} a_{11} & \cdots & a_{1j} & \cdots & a_{1n}\\ \vdots & & \vdots & & \vdots\\ a_{i1} & \cdots & a_{ij} & \cdots & a_{in}\\ \vdots & & \vdots & & \vdots\\ a_{n1} & \cdots & a_{nj} & \cdots & a_{nn} \end{bmatrix} \tag{1} \]

Bu yerda \(a_{ij}\), mezon \(i\)ning mezon \(j\)ga bevosita taʼsirini ifodalaydi. Sakkiz ekspertning juft mezon baholaridan olingan bevosita taʼsir matritsalari geometrik oʻrtacha bilan birlashtirilib, \(A\) matritsasi hosil qilinadi. Diagonaldagi qiymatlar mezonning oʻziga taʼsirini koʻrsatgani uchun manba maʼlumot jadvalida nolga teng.

DEMATEL Formula (2): Normallashtirish koeffitsienti

\[ s= \min \left[ \frac{1}{\max_i\sum_{j=1}^{n}a_{ij}}, \frac{1}{\max_j\sum_{i=1}^{n}a_{ij}} \right] \tag{2} \]

\(s\), boshlangʻich taʼsir matritsasini mos masshtabga olib keluvchi normallashtirish koeffitsientidir. Birinchi kasr eng katta qator yigʻindisining teskarisini, ikkinchi kasr eng katta ustun yigʻindisining teskarisini beradi; model ikkisidan kichigini ishlatadi. Shu tariqa keyingi matritsa amallarining yaqinlashuvi uchun taʼsirlar masshtablanadi.

DEMATEL Formula (3): Boshlangʻich taʼsir matritsasi

\[ X=sA \tag{3} \]

Normallashtirish koeffitsienti boshlangʻich matritsaga koʻpaytirilib \(X\) olinadi. Bu bosqich mezonlar orasidagi bevosita taʼsirlarning nisbiy tuzilishini saqlagan holda qiymatlar kattaligini normallashtiradi.

DEMATEL Formula (4): Umumiy munosabat matritsasi

\[ T= \lim_{k\to\infty} \left( X+X^2+\cdots+X^k \right) = X(I-X)^{-1} \tag{4} \]

\(T\), nafaqat bevosita taʼsirlarni, balki bilvosita taʼsir zanjirlarini ham hisobga oladi. Masalan, A mezon Bga, B esa Cga taʼsir qilsa, DEMATEL faqat A→B va B→C munosabatlarini emas, Aning Cga bilvosita taʼsirini ham tizim tuzilmasiga kiritishga harakat qiladi. \(I\) birlik matritsadir.

DEMATEL Formula (5): Qator yigʻindisi R

\[ R= \left[ \sum_{j=1}^{n}t_{ij} \right]_{n\times1}, \qquad i=1,2,\ldots,n \tag{5} \]

\(R\), mezon \(i\)ning boshqa mezonlarga uzatadigan jami bevosita va bilvosita taʼsirini oʻlchaydi. Katta \(R\) qiymati mezon tizimga kuchli taʼsir tarqatishini koʻrsatadi.

DEMATEL Formula (6): Ustun yigʻindisi C

\[ C= \left[ \sum_{i=1}^{n}t_{ij} \right]_{n\times1}, \qquad j=1,2,\ldots,n \tag{6} \]

\(C\), mezonning boshqa mezonlardan oladigan jami bevosita va bilvosita taʼsirini ifodalaydi.

DEMATEL talqinida \(R+C\) mezonning tizim ichidagi umumiy oʻzaro taʼsir/ahamiyat darajasini, \(R-C\) esa sof taʼsir yoʻnalishini koʻrsatadi. \(R-C>0\) boʻlsa, manba mezonni causal / taʼsir etuvchi; \(R-C<0\) boʻlsa esa affected / taʼsirlangan guruhiga ajratadi.

DEMATEL ogʻirlik vektori qanday olindi?

Umumiy munosabat matritsasi \(T\) ustunlar boʻyicha normallashtirilgan va keyin ketma-ket oʻzi bilan koʻpaytirilgan. Manbaga koʻra, ustunlarning dastlabki oʻnlik xonalarida bir xil qiymatlarga yaqinlashishi dominant xos vektor tuzilishini yuzaga chiqargan va istalgan ustun qiymatlari normallashtirilgan \(W_j\) ogʻirlik vektori sifatida olinishi mumkin boʻlgan.

Manba bu yaqinlashuvni Perron–Frobenius teoremasi bilan tushuntiradi: musbat va normallashtirilgan matritsa uchun dominant xos vektor mavjud va matritsaning ketma-ket darajalari ushbu dominant tuzilishga yaqinlashishi mumkin. Bu yerdagi xos vektor 12 mezonning umumiy nisbiy ogʻirlik tuzilishini ifodalaydi.

ADAM Formula (7): Muqobil baholash matritsasi

\[ E=[e_{qj}]_{m\times n} \tag{7} \]

\(m\) muqobillar sonini, \(n\) mezonlar sonini, \(e_{qj}\) esa muqobil \(q\)ning mezon \(j\) boʻyicha umumiy baho qiymatini koʻrsatadi. Ushbu tadqiqotda \(m=14\) va \(n=12\). Talabalarning baholari geometrik oʻrtacha bilan birlashtirilgan.

ADAM Formula (8): Tartiblangan qaror matritsasi

\[ S=[s_{qj}]_{m\times n} \tag{8} \]

Mezonlar DEMATELdan kelgan ahamiyat ogʻirliklariga koʻra kamayish tartibida joylashtiriladi. Shu tariqa ADAM geometriyasining oʻqlar tartibi mezonlarning ahamiyat tartibini aks ettiradi.

ADAM Formula (9): Normallashtirilgan tartibli matritsa

\[ n_{qj}= \begin{cases} \dfrac{s_{qj}}{\max_q s_{qj}}, & j\in B\\[6pt] \dfrac{\min_q s_{qj}}{s_{qj}}, & j\in C \end{cases} \tag{9} \]

\(B\), katta qiymat afzal boʻlgan foyda mezonlarini; \(C\), kichik qiymat afzal boʻlgan xarajat mezonlarini ifodalaydi. Foyda mezonida muqobil qiymat shu mezonning eng yuqori qiymatiga boʻlinadi. Xarajat mezonida esa eng past qiymat muqobil qiymatga boʻlinadi. Natijada turli masshtabdagi mezon qiymatlari taqqoslanadigan oʻlchovsiz shaklga aylantiriladi.

ADAM Formula (10) va (11): Tekislik koordinatalari

\[ X_{qj}=n_{qj}\sin\alpha_j \tag{10} \]

\[ Y_{qj}=n_{qj}\cos\alpha_j \tag{11} \]

Normallashtirilgan muqobil qiymat \(n_{qj}\), mezon yoʻnalish burchagi \(\alpha_j\) bilan birga ikki oʻlchovli koordinataga aylantiriladi. Bu amal mezonlarni umumiy geometrik tuzilma ustida turli yoʻnalishlarga joylashtiradi.

ADAM Formula (12): Tayanch va ogʻirliklangan tayanch nuqtalarining z koordinatasi

\[ z_{qj}= \begin{cases} 0, & R_{qj}\text{ için}\\ w_j, & P_{qj}\text{ için} \end{cases} \tag{12} \]

\(R_{qj}\) tayanch nuqtasining \(z\) koordinatasi nol. Ogʻirliklangan tayanch nuqta \(P_{qj}\) esa mezonning DEMATEL ogʻirligi \(w_j\) balandligiga joylashtiriladi. Shu tariqa mezon ogʻirligi uch oʻlchovli geometriyaning balandligiga aylanadi.

ADAM Formula (13): Mezon yoʻnalish burchagi

\[ \alpha_j= (j-1)\frac{90^\circ}{n-1}, \qquad j=1,\ldots,n \tag{13} \]

Mezonlar 0–90° oraligʻiga teng burchak intervallari bilan taqsimlanadi. \(n=12\) boʻlgani uchun umumiy burchak sohasi 11 intervalga boʻlinadi. Bu burchak mezonning “ahamiyat ogʻirligi” emas; geometrik oʻq yoʻnalishini belgilovchi joylashuv parametridir.

ADAM Formula (14): Murakkab koʻpyoqlik hajmi

\[ V_q^C= \sum_{k=1}^{n-1}V_k, \qquad q=1,\ldots,m \tag{14} \]

Har bir muqobil uchun hosil qilingan murakkab koʻpyoqlik ketma-ket mezon juftlaridan tuzilgan piramidasimon kichik hajmlarga boʻlinadi. Muqobilning umumiy hajmi shu \(V_k\) hajmlar yigʻindisidir. Manbada muqobillar bu umumiy hajm boʻyicha kamayish tartibida joylashtiriladi; eng katta hajm eng yuqori ADAM oʻrnini oladi.

ADAM Formula (15): Kichik piramida hajmi

\[ V_k= \frac{1}{3}B_k h_k, \qquad k=1,\ldots,n-1 \tag{15} \]

\(B_k\), tegishli piramidaning asos yuzasi; \(h_k\) esa shu asosdan koordinata boshidagi choʻqqi nuqtasigacha boʻlgan balandlikdir. Bu klassik piramida hajmi formulasidir.

ADAM Formula (16): Asos yuzasi

\[ B_k= c_k a_k+ \frac{a_k(b_k-c_k)}{2} \tag{16} \]

Bu tenglama ketma-ket ikki mezonning tayanch va ogʻirliklangan tayanch nuqtalaridan hosil boʻlgan asos yuzasini hisoblaydi. \(a_k\), ketma-ket ikki tayanch nuqta orasidagi tekislik masofasi; \(b_k\) va \(c_k\) esa ushbu ikki mezonning \(z\) yoʻnalishidagi ogʻirlik qiymatlaridir.

ADAM Formula (17): Ketma-ket tayanch nuqtalar orasidagi masofa

\[ a_k= \sqrt{ (x_{j+1}-x_j)^2+ (y_{j+1}-y_j)^2 } \tag{17} \]

Bu formula ketma-ket ikki mezon nuqtasining \(x-y\) tekisligidagi Evklid masofasini hisoblaydi. Birligi yoʻq, chunki \(x\) va \(y\) normallashtirilgan qaror qiymatlaridan hosil qilingan.

ADAM Formula (18) va (19): Ogʻirlik vektorlari

\[ b_k=z_j \tag{18} \]

\[ c_k=z_{j+1} \tag{19} \]

\(b_k\) va \(c_k\), ketma-ket ikki mezonning ogʻirlik yoʻnalishidagi koordinatalaridir. Formula (12) sababli ogʻirliklangan tayanch nuqtalarda ular tegishli \(w_j\) qiymatlari bilan bogʻlangan.

ADAM Formula (20): Piramida balandligi

\[ h_k= \frac{ 2\sqrt{ s_k(s_k-a_k)(s_k-d_k)(s_k-e_k) } }{ a_k } \tag{20} \]

Bu ifoda ketma-ket ikki mezon nuqtasi va koordinata boshi hosil qilgan uchburchak geometriyadan piramida balandligini olish uchun ishlatiladi. Kvadrat ildiz ichidagi tuzilma Heron turidagi uchburchak yuzasi munosabatiga asoslanadi; natija \(a_k\)ga boʻlinib tegishli balandlik olinadi.

ADAM Formula (21): Yarim perimetr

\[ s_k= \frac{a_k+d_k+e_k}{2} \tag{21} \]

\(s_k\), \(a_k\), \(d_k\) va \(e_k\) tomonlaridan tashkil topgan uchburchakning yarim perimetri boʻlib, Formula (20)da ishlatiladi.

ADAM Formula (22) va (23): Koordinata boshigacha masofalar

\[ d_k= \sqrt{x_j^2+y_j^2} \tag{22} \]

\[ e_k= \sqrt{x_{j+1}^2+y_{j+1}^2} \tag{23} \]

\(d_k\), mezon \(j\) tayanch nuqtasining koordinata boshigacha; \(e_k\) esa keyingi mezon \(j+1\) tayanch nuqtasining koordinata boshigacha Evklid masofasidir. Formula (17), (21), (22) va (23) birgalikda Formula (20) uchun zarur uchburchak geometriyasini toʻldiradi.

ADAM hajmi qanday reytingga aylanadi?

Har bir muqobil uchun Formula (14) orqali \(V_q^C\) umumiy koʻpyoqlik hajmi hisoblanadi. Muqobillar ushbu qiymat kamayish tartibida joylashtiriladi. Bu tadqiqotda eng yuqori hajm A2 uchun 0,0394; ikkinchi eng yuqori hajm A8 uchun 0,0371.

Hajm qiymatining fizik “kub metr” maʼnosi yoʻq. U normallashtirilgan baholar va mezon ogʻirliklarining ADAM geometrik qaror makonidagi birlashgan ifodasidir.

ADAMning kompensatsiya tuzilmasi boʻyicha manba ichidagi nomuvofiqlik

Manbaning 2.1-boʻlimida ADAMning birlashgan ideal/anti-ideal masofa geometriyasi TOPSIS, COPRAS, MARCOS yoki EDAS kabi usullarda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan “compensatory effects” taʼsirlaridan qochishi aytiladi. Bunga qarshi 4.2.3-boʻlimda ADAM ochiqchasiga “fully compensatory additive scheme” deb taʼriflanadi. Bu ikki ifoda bir xil matematik xususiyatni turlicha va bir-biriga bevosita mos kelmaydigan tarzda tasvirlaydi.

Verianla bu ziddiyatni manba nomidan hal qilishga urinmaydi. Ushbu tadqiqotda amalda qoʻllangan ADAM hisoblash tuzilmasi uchun asosiy tayanch yuqorida saqlangan Formula (7)–(23) va manbada xabar qilingan dasturiy taʼminot/natija oqimidir.

Ushbu Tadqiqot Kelajakdagi Tadqiqot Trendlarini Aniq Bashorat Qiladimi?

Yoʻq. Tadqiqot kelajakda qaysi LML tadqiqot yoʻnalishlari haqiqatan koʻproq nashr, investitsiya yoki amaliyot yaratishini empirik ravishda bashorat qilmaydi; muayyan ekspert guruhi mezon ogʻirliklari ostida, muayyan universitetdagi 62 logistika talabasi 14 tadqiqot yoʻnalishining barqarorlikka hissa qoʻshish salohiyati haqidagi idroklarini MCDM orqali tartiblaydi.

Bu farq manbaning oʻzida alohida izohlangan. ADAM natijalari “future research importance”ning bevosita oʻlchovi sifatida emas, tadqiqot yoʻnalishlarining barqaror shahar logistikasiga hissa qoʻsha oladigan nisbiy idrok etilgan salohiyati sifatida taʼriflanadi.

Mualliflar “perceived research priorities” iborasini ham aynan shu sabab bilan ishlatadi: bular kutilayotgan yoki idrok etilgan imkoniyat yoʻnalishlari; kelajakdagi haqiqiy ilmiy rivojlanishlarning deterministik bashorati emas.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Ishtirokchilar kimlar edi?

Maʼlumotlar ikki xil ishtirokchi guruhidan olingan. Mezonlar tuzilishi va ogʻirligini LML ekspertlari; tadqiqot muqobillarini mezonlar boʻyicha baholashni esa tadqiqot “university community” deb atagan talabalar guruhi bajargan.

Sakkiz LML ekspertining profili

Ekspertlar bilan toʻrtta ish uchrashuvi rejalashtirilgan: tadqiqotni taqdim etish; tadqiqot muqobillarini aniqlash va tasniflash; barqarorlik mezonlarini aniqlash va baholash; nihoyat DEMATEL uchun mezonlararo oʻzaro taʼsir darajalarini baholash.

Universitet hamjamiyati namunasi

Florida Universityning Transport and Logistics Management bakalavriat dasturidagi toʻrt darajadan jami 90 talaba tadqiqotga taklif qilingan, 62 talaba qatnashgan. Ishtirokchilarning 35 nafari toʻrtinchi, 18 nafari uchinchi va 9 nafari ikkinchi darajada. Manba yakuniy ishtirokchilar orasida birinchi daraja talabalarini xabar qilmaydi.

Talabalarning oʻrtacha yoshi 20,4. Namuna 42 erkak va 20 ayoldan iborat. Ishtirokchilar logistika va transport sohasida 25dan ortiq mutaxassislik kursini qamrab olgan taʼlim muhitida oʻqiydi. Manba ishtirokchilar aholisi 50.000dan ortiq boʻlgan aholi punktlarida yashashini bildiradi.

Maʼlumot yigʻish bitta sessiyada oʻtkazilgan. Avval tadqiqot konteksti va maqsadi tushuntirilgan, soʻng soʻrovning mezon va muqobil boʻlimlari tanishtirilgan, oxirida har bir talaba Google Forms orqali soʻrovni yakka tartibda toʻldirgan.

Cronbach alfa 0,923 nimani anglatadi?

Manba soʻrov shkalasi uchun Cronbach's alpha = 0.923 deb xabar beradi va buni vosita ishonchliligini qoʻllab-quvvatlovchi natija sifatida talqin qiladi. Cronbach alfa shkala bandlarining birgalikda qay darajada izchil ishlashini baholashda qoʻllanadigan ichki izchillik koʻrsatkichidir.

Biroq yuqori alfa namunaning butun sektor uchun vakillik qilishini yoki kelajak haqidagi hukmlarning toʻgʻriligini koʻrsatmaydi. Bu yerda u asosan soʻrov vositasining ichki izchilligi haqida maʼlumot beradi.

DEMATEL natijalari: qaysi mezonlar koʻproq ogʻirlikka ega?

Oʻrtacha \(R+C\) qiymati 10,512. Manba C12, C14, C16, C21, C22 va C33ni ushbu chegara nuqtai nazaridan “yuqori oʻzaro taʼsir” guruhida; boshqalarini “past oʻzaro taʼsir” guruhida koʻrsatadi.

C12 ham eng yuqori ogʻirlikka ega, ham \(R-C=1.25\) bilan mezon tarmogʻidagi eng kuchli musbat sof taʼsir etuvchi mezondir. C33 ham \(R-C=0.97\) bilan kuchli taʼsir etuvchi mezonlardan biridir. C16ning \(R-C=-0.97\) qiymati esa ushbu mezon tizimda boshqalar tomonidan kuchli taʼsirlanadigan holatda ekanini koʻrsatadi.

ADAMning 14 muqobil uchun yakuniy reytingi

Manbaning asosiy talqini ishtirokchilar, ayniqsa, hamkorlikka asoslangan va tuzilmaviy tadqiqot yoʻnalishlariga yuqori qiymat berishidir. Koʻp darajali hamkorlik A2 birinchi oʻrinda; A4 va A5 kabi boshqa hamkorlik toifalari ham dastlabki beshlikka kirgan. A8 infratuzilmani joriy etish esa ikkinchi oʻrinda.

Manba koʻp darajali hamkorlikni faqat soʻnggi kilometrdagi distribyutorlar oʻrtasidagi hamkorlik deb emas, balki ishlab chiqaruvchi va yetkazib beruvchilardan boshlanib isteʼmolchigacha davom etuvchi taʼminot zanjirining turli darajalari oʻrtasidagi muvofiqlashtirish deb talqin qiladi.

Infratuzilmani joriy etishning ikkinchi oʻrinda boʻlishi nimani anglatadi?

A8 Urban Consolidation Centre (UCC), mikro-hub, yuklash/tushirish maydonlari, yuk yoʻlaklari yoki boshqa logistika obyektlari kabi jismoniy tuzilmalarni barqaror LML uchun tadqiq qilish va joriy etish bilan bogʻliq.

Mualliflar muhokamasiga koʻra, jismoniy logistika infratuzilmasi manfaatdor tomonlarning aktiv va resurslarni baham koʻrishini osonlashtirib, hamkorlik amalda roʻyobga chiqishi mumkin boʻlgan muhitni taʼminlashi mumkin. Shu sababli A2 va A8 natijalari manbada bir-biridan mutlaqo mustaqil ikki afzallik sifatida emas, strategik jihatdan bir-birini toʻldiruvchi yoʻnalishlar sifatida talqin qilinadi.

ADAM, TOPSIS va VIKOR bir xil natijani berdimi?

Uch usul dastlabki ikki muqobil boʻyicha aynan bir xil natijaga kelgan: A2 birinchi, A8 ikkinchi. A7 sakkizinchi, A9 yettinchi va A12 oʻn ikkinchi oʻrinda ham uch usul bir xil reytingni bergan. Oʻrta oʻrinlardagi A4, A5, A6 va A10 uchun esa bir necha oʻrin farqi bor.

Manba bu farqlarni usullarning turli normallashtirish va afzalliklarni birlashtirish mantiqlariga ega boʻlishi bilan tushuntiradi. TOPSIS ideal yechimga geometrik masofalarga, VIKOR esa maksimal afsus/kelishuv mantiqiga tayansa, ADAM boshqa geometrik hajm tuzilmasidan foydalanadi.

Usullar oʻrtasidagi Spearman korrelyatsiyasi

Spearman's rank correlation coefficient (SCC), ikki reyting obyektlarni oʻxshash tartibda ushlab turadimi yoki yoʻqmi, shuni oʻlchaydi. Koeffitsient −1 dan +1 gacha; +1 ga yaqinlashishi reytinglar bir-biriga kuchli oʻxshashini koʻrsatadi.

Manba “statistical correlation” va ayrim joylarda “statistical significance” iboralaridan foydalanadi; biroq bu boʻlimda p qiymati yoki ahamiyatlilik testi berilmagan. Shu sababli Verianla bu qiymatlarni “statistik ahamiyatli ustunlik isbotlandi” tarzida taqdim etmaydi. Bu yerda kuzatilgani yuqori darajadagi reyting oʻxshashligidir.

Mezon ogʻirligi sezgirlik tahlili

Asosiy DEMATEL ogʻirlik ssenariysi Sc.0. Toʻrtta qoʻshimcha ssenariyda mos ravishda davlat muassasasi ekspertlari, logistika operatorlari, texnologik yechim taʼminotchilari va akademiklar/tadqiqotchilar %40 ogʻirlik bilan ustun qilingan; qolgan %60 boshqa ekspert toifalariga taqsimlangan.

Toʻrtta korrelyatsiyaning oʻrtachasi 0,899. Manba buni mezonlarning nisbiy ahamiyat tartibi ekspert guruhlari ogʻirliklaridagi oqilona oʻzgarishlarga nisbatan katta darajada barqaror ekanining belgisi sifatida talqin qiladi.

Muqobil reytingining 21 ssenariyli sezgirlik tahlili

Ikkinchi sezgirlik tahlilida mezon ogʻirliklari bevosita oʻzgartirilgan. Dastlab eng yuqori ogʻirlikka ega C12 qiymati mos ravishda %15, %30, %45, %60, %75, %90 va %100 kamaytirilgan; qolgan mezonlar ogʻirliklari yigʻindi yana 1 boʻlishi uchun mutanosib qayta masshtablangan. Keyin xuddi shu amal C33 va C15 uchun qoʻllanib, jami 21 muqobil ssenariy tuzilgan.

Formula (24): Boshqa mezon ogʻirliklarini qayta masshtablash

\[ w_j^* = (1-w_r^*) \frac{w_j}{1-w_r} \tag{24} \]

Bu yerda \(w_j^*\), ogʻirligi bevosita kamaytirilmagan mezon \(j\)ning yangi masshtablangan ogʻirligi. \(w_r^*\), kamaytirilgan tayanch mezonning yangi ogʻirligi; \(w_j\), mezon \(j\)ning boshlangʻich ogʻirligi; \(w_r\) esa kamaytirilgan mezonning boshlangʻich ogʻirligi.

Formulaning maqsadi bir mezon ogʻirligi kamaytirilganda qolgan ogʻirlik massasini boshqa mezonlarga mutanosib taqsimlashdir. Masalan, tayanch mezon ogʻirligi nolga tushirilganda uning avvalgi ulushi boshqa mezonlar orasida mavjud ogʻirlik nisbatlariga koʻra qayta taqsimlanadi va yigʻindi yana 1 boʻladi.

21 ssenariy natijasi

Manbada A2 barcha 21 ssenariyda birinchi, A8 ikkinchi, A6 uchinchi, A9 yettinchi, A7 sakkizinchi va A12 oʻn ikkinchi oʻrinda qolgan. Boshqa ayrim oʻrinlar ikki muqobil oʻrtasida almashgan, beshinchi oʻrin A4, A5 va A10 oʻrtasida taqsimlangan.

Asosiy Sc.0 reytingi bilan 21 ssenariy Spearman korrelyatsiyalarining oʻrtachasi 0,9817, minimumi 0,969, maksimumi 0,991 deb xabar qilingan. Manba bu natijani reytingning yuqori barqarorligi sifatida talqin qiladi.

Manba oʻzaro-havola izohi: Ushbu reytinglarni oʻz ichiga olgan jadval PDFda 16-jadvaldir; biroq darhol keyingi matnda xato ravishda “rankings obtained in each scenario (Table 12)” iborasi ishlatilgan. Verianla buni jimlik bilan 16-jadval deb qayta yozib, manbada xato yoʻqdek tutmaydi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar

• Ushbu namuna va qoʻllangan barqarorlik mezonlari ostida A2 koʻp darajali hamkorlik eng yuqori idrok etilgan tadqiqot ustuvorligidir.
• A8 logistika infratuzilmasini joriy etish ikkinchi oʻrinda.
• Hamkorlikka yoʻnaltirilgan A2, A4 va A5 toifalari yuqori oʻrinlarda jamlangan.
• C12 kirish imkoniyati va harakatchanlik eng yuqori DEMATEL ogʻirligiga ega.
• C12 va C33 mezonlari kuchli musbat sof taʼsir etuvchi holatda.
• ADAM, TOPSIS va VIKOR dastlabki ikki muqobil boʻyicha aynan bir xil reytingni bergan.
• Mezon va muqobil sezgirlik tahlillari qoʻllangan ssenariylar ostida reyting tuzilmasi nisbatan barqaror ekanini koʻrsatadi.
• Universitet hamjamiyati natijalari amaldagi sektor professionallaridan farqli va ularni toʻldiruvchi manfaatdor tomon nuqtai nazarini berishi mumkin.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosalar

• A2 va A8 kelajakda aniq ravishda dunyodagi eng koʻp tadqiq qilinadigan LML mavzulari boʻlishi isbotlanmagan.
• Natijalar barcha universitet talabalarini, barcha logistika talabalarini yoki barcha mamlakatlarni ifodalamaydi.
• Talaba nuqtai nazari sektor professionallaridan obyektiv ravishda “toʻgʻriroq” ekanligi koʻrsatilmagan.
• Ishtirokchilarda professional manfaatlar yoʻqligi namunani butunlay tarafkashlikdan holi qiladi degani emas.
• Model reytingi haqiqiy shaharlarda yanada barqaror logistika koʻrsatkichini yaratishi dala tajribasi bilan sinovdan oʻtkazilmagan.
• Yuqori SCC qiymatlari oʻz-oʻzicha konseptual haqiqiylik yoki sababiy toʻgʻrilik dalili emas.
• Cronbach alfa 0,923 qiymati tadqiqotning tashqi haqiqiyligini yoki kelajakni bashorat qilish aniqligini isbotlamaydi.
• ADAM reytingidagi hajmlar fizik kattalik yoki haqiqiy iqtisodiy foyda miqdori emas.

Asosiy cheklovlar

Yagona manfaatdor tomon nuqtai nazari: Muqobillarni baholagan ishtirokchilar amaldagi LML professionallari emas, talabalardir. Talabalarning operatsion tajribasi yetishmasligi, cheklangan amaliy bilim yoki ideallashtirilgan qarashlari reytingga taʼsir qilishi mumkin.

Yagona muassasa: 62 ishtirokchining barchasi Florida Universitydagi bir xil ixtisoslashgan bakalavriat dasturidan. Manba natijalarni boshqa muassasa yoki mamlakatlarga bevosita umumlashtirish cheklanganini tan oladi.

Jins taqsimoti: 42 erkak va 20 ayol ishtirokchi bor; ayollar ulushi taxminan %32. Mualliflar bu assimetriya barqarorlik afzalliklariga taʼsir qilgan boʻlishi mumkinligini cheklov sifatida muhokama qiladi.

Ustuvorlik mezonlari qamrovi: Ilmiy yangilik, bevosita tadqiqot boʻshligʻi, texnologiya yetukligi, ijtimoiy ahamiyat, moliyalashtirish salohiyati, fanlararo taʼsir, kutilayotgan akademik hissa, joriy etish toʻsiqlari va siyosiy ahamiyat kabi tadqiqot ustuvorligini belgilashi mumkin boʻlgan boshqa oʻlchamlar modelga kiritilmagan. Tadqiqot ongli ravishda barqarorlikka yoʻnaltirilgan ustuvorlashtirishni amalga oshiradi.

Mezon va muqobil tasnifi: Ayrim mezonlar bir-biri bilan ustma-ust tushgan yoki yetishmay qolgan boʻlishi mumkin. Xuddi shuningdek ayrim tadqiqot yoʻnalishlari bir nechta muqobil toifaga kirishi mumkin boʻlsa-da, maʼlumot boshqaruvini osonlashtirish uchun bitta toifa ostida guruhlangan boʻlishi mumkin.

ADAM ogʻirlik kirishi: ADAMning bevosita mezon ogʻirligiga ehtiyoj sezishi manbada uslubiy zaiflik sifatida qayd etilgan. Ushbu tadqiqotda mezonlar orasidagi sababiy munosabatlarni modellashtiruvchi DEMATEL bu muammoni kamaytirish uchun ishlatilgan.

Tekshiruv qamrovi: TOPSIS/VIKOR taqqoslashi va sezgirlik tahlillari asosan chiqish reytingining barqarorligini sinaydi. Ular gibrid qaror doirasi konseptual jihatdan haqiqiy LML xatti-harakatini toʻgʻri ifodalashini toʻliq tasdiqlamaydi.

Likert noaniqligi: Tadqiqot fuzzy modeldan foydalanmagan. Mualliflar ogʻzaki Likert baholari tabiiy til noaniqligini oʻz ichiga olishini tan oladi va kelajakda fuzzy DEMATEL–ADAM kabi taqqoslashlarni taklif qiladi.

“Tarafkashlikni bartaraf etdi” iborasi qanday talqin qilinishi kerak?

Maqolaning xulosa boʻlimi talaba nuqtai nazari amaldagi sektor xodimlarining institutsional rollaridan keladigan “evident bias”ni bartaraf etganini kuchli tilda ifodalaydi. Biroq ayni maqolaning cheklovlar boʻlimi talabalar idrokiy tarafkashlik, cheklangan amaliy bilim va ideallashtirilgan qarashlarga ega boʻlishi mumkinligini ochiq tan oladi.

Bu ikki boʻlim birgalikda oʻqilganda ilmiy jihatdan ehtiyotkorroq talqin shuki: universitet hamjamiyatini tanlash amaldagi kompaniya/muassasa lavozimlaridan keladigan muayyan turdagi kasbiy manfaat tarafkashligini kamaytirishni maqsad qilgan; namunani barcha tarafkashlik shakllaridan tozalagani koʻrsatilmagan.

Kelajak tadqiqot takliflari

Mualliflar namunani milliy darajaga kengaytirish, turli akademik muassasalarni oʻquv dasturi va ixtisoslashuv darajasiga koʻra taqqoslash hamda xalqaro namuna orqali turli mamlakat/madaniyatlarda ayni savollarni sinashni taklif qiladi.

Gibrid DEMATEL–ADAM tuzilmasini taʼminot, xavf tahlili, texnologiya tanlash yoki logistika aktivlarini baham koʻrish kabi soʻnggi kilometrdan tashqari taʼminot zanjiri qarorlarida sinash ham kelajak tadqiqot yoʻnalishi sifatida koʻrsatilgan.

Yana bir taklif ayni qaror muammosini fuzzy DEMATEL–ADAM yondashuvi bilan qayta qurib, ogʻzaki baholardagi noaniqlik natijalarga qanday taʼsir qilishini oʻrganishdir.

Manba shuningdek konseptual haqiqiylik kelajakda ekspert elicitation tadqiqotlari, uzunlamasına tadqiqotlar yoki haqiqiy LML kontekstida empirik sinovlar bilan kengroq oʻrganilishi kerakligini tan oladi.

Amaliy va boshqaruv talqini

Manba A2 va A8ning yuqori oʻrinlarini davlat organlari va logistika korxonalari faqat yakka texnologik yechimlarga emas, balki koʻp manfaatdor tomonli muvofiqlashtirish tuzilmalari va shahar logistika infratuzilmalariga ham eʼtibor qaratishi kerakligi sifatida talqin qiladi.

Misollar orasida Urban Consolidation Centres, mikro-hublar, yerosti tizimlari, yuklash/tushirish maydonlari va yuk yoʻlaklari mavjud. Mualliflar Living Lab kabi birgalikda rivojlantirish muhitlarini ham manfaatdor tomonlar hamkorligini qoʻllab-quvvatlashi mumkin boʻlgan mexanizmlar qatorida muhokama qiladi.

Bular tadqiqotda dala tajribasi bilan muvaffaqiyati oʻlchangan yangi siyosat takliflari emas. Bu boʻlim mualliflarning MCDM natijalarini mavjud adabiyot nuqtai nazaridan talqin qilgan boshqaruv xulosalaridir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Perceived Research Priorities in Sustainable Urban Logistics: Insights from the University Community Using a Hybrid Multi-Criteria Decision-Making Model

Mualliflar: Juan Antonio Marco Montes De Oca; Tomás García Martín; Marta Serrano Pérez.

Mualliflar tartibi: Manbadagi tartib aynan saqlangan.

Masʼul muallif: Juan Antonio Marco Montes De Oca.

Muassasa 1: Department of Business and Logistics, Florida University, Calle Rei En Jaume I, 2, 46470 Catarroja, Valencia, Spain.

Muassasa 2: Polytechnic School of Technology and Science, Camilo José Cela University (UCJC), Calle Castillo de Alarcón, 49, Villanueva de la Cañada, 28692 Madrid, Spain.

Teng hissa / teng birinchi mualliflik: Manbada teng birinchi mualliflik yoki teng hissa belgisi koʻrsatilmagan.

Jurnal: Urban Science.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / son / maqola raqami: 10(7), 394.

DOI: 10.3390/urbansci10070394

Yuborilgan sana: 2 iyun 2026.

Tahrir sanasi: 30 iyun 2026.

Qabul sanasi: 7 iyul 2026.

Nashr sanasi: 9 iyul 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan jurnal tadqiqot maqolasi; soʻrov/maʼlumotlarga asoslangan gibrid koʻp mezonli qaror qabul qilish holat tadqiqoti.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY).

Rasmiy havola: https://doi.org/10.3390/urbansci10070394

Kalit soʻzlar: urban logistics; last mile logistics (LML); sustainability; triple bottom line (TBL); multi-criteria decision-making (MCDM); Axial Distance-based Aggregated Measurement (ADAM); Decision-Making Trial and Evaluation Laboratory (DEMATEL); perceived research priorities; decision support systems; strategic planning.

Asosiy usul: Sakkiz LML ekspertidan olingan mezonlararo taʼsir baholarini DEMATEL orqali ogʻirliklash; 62 talabaning 14 tadqiqot muqobilini 12 mezon ostida baholashi; ADAM bilan reyting; TOPSIS va VIKOR taqqoslashi; Spearman daraja korrelyatsiyasi va sezgirlik tahlili.

Shkala: 1–5 Likert turidagi taʼsir shkalasi.

Soʻrov ishonchliligi: Cronbach alfa = 0,923.

Ekspertlar soni: 8.

Universitet hamjamiyati: 90 talaba taklif qilingan, 62 talaba qatnashgan; oʻrtacha yosh 20,4; 42 erkak va 20 ayol.

Mezonlar soni: 12.

Muqobillar soni: 14.

ADAM dasturiy taʼminoti: ADAM MCDM 1.2-beta; manba kirish sanasini 3 mart 2026 deb koʻrsatadi.

Asosiy ADAM natijasi: A2 koʻp darajali hamkorlik birinchi; A8 infratuzilmani joriy etish ikkinchi; A6 muqobil yetkazib berish konfiguratsiyalari uchinchi.

Tekshiruv: ADAM reytingi TOPSIS va VIKOR bilan taqqoslangan. ADAM–TOPSIS SCC 0,965; ADAM–VIKOR 0,969; TOPSIS–VIKOR 0,969.

Mezon sezgirligi: Toʻrtta muqobil ekspert-ogʻirlik ssenariysining asosiy ssenariy bilan oʻrtacha SCC qiymati 0,899.

Muqobil sezgirligi: C12, C33 va C15 ogʻirliklarini bosqichma-bosqich kamaytirgan jami 21 ssenariyda asosiy reyting bilan oʻrtacha SCC 0,9817; minimum 0,969; maksimum 0,991 deb xabar qilingan.

Asosiy talqin chegarasi: Reyting kelajakdagi haqiqiy nashr, investitsiya yoki texnologik rivojlanishlarni bashorat qiladigan empirik forecasting modeli emas. Tadqiqotning oʻz izohiga koʻra, u tadqiqot yoʻnalishlarining barqarorlikka hissasi haqida universitet hamjamiyati tomonidan idrok etilgan nisbiy salohiyatni koʻrsatadi.

Manba ichidagi nomuvofiqlik 1 — ADAM kompensatsiya xatti-harakati: 2.1-boʻlim ADAM klassik usullarda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan compensatory effects taʼsirlaridan qochishini aytsa, 4.2.3-boʻlim ADAMni “fully compensatory additive scheme” deb taʼriflaydi. Bu farq jimlik bilan hal qilinmagan.

Manba ichidagi nomuvofiqlik 2 — jadval havolasi: Muqobil reytingining 21 sezgirlik ssenariysini oʻz ichiga olgan jadval 16-jadvaldir; manba matni darhol keyin xato ravishda uni “Table 12” deb ataydi.

Manba ichidagi talqin tarangligi 3 — kelajak bashorati: Annotatsiya va ayrim dastlabki boʻlimlar “forecast” va kelajakda trend yaratish tilidan foydalanadi. Bunga qarshi natijalar jadvaliga yaqin izoh reyting “future research importance”ni aks ettirmasligini, muhokama boʻlimi esa tadqiqot kelajak tadqiqot trendlarini deterministik yoki empirik tarzda bashorat qilmasligini aniq bildiradi. Verianla batafsil usul/muhokama chegarasini asos qilib olgan.

Manba ichidagi talqin tarangligi 4 — bias: Xulosa boʻlimi universitet hamjamiyati yondashuvi avvalgi professional manfaat tarafkashligini bartaraf etishini aytsa, cheklovlar boʻlimi talabalarda operatsion tajriba yetishmasligi, idrokiy bias va ideallashtirilgan qarashlar boʻlishi mumkinligini tan oladi. Shu sababli natijalar “butunlay tarafkashliksiz namuna” sifatida talqin qilinmagan.

Tekshiruv chegarasi: Manba oʻz cheklovlar boʻlimida oʻtkazilgan tekshiruv asosan chiqish robustness/barqarorligiga qaratilganini va qaror doirasining konseptual tekshiruvi yanada rivojlangan ekspert tadqiqotlari, uzunlamasına tadqiqotlar yoki haqiqiy LML muhitida empirik sinovni talab qilishini bildiradi.

Yagona muassasa cheklovi: Talabalar namunasining barchasi Florida Universitydan; shu sababli boshqa taʼlim muassasalari, mamlakatlar yoki professional guruhlar uchun bevosita umumlashtirish mumkin emas.

Etika qoʻmitasi: Manba toʻliq anonim soʻrovlardan foydalanilgani, tibbiy aralashuv va sezgir maʼlumot boʻlmagani sababli Ispaniya qonunchiligi doirasida Research Ethics Committee tekshiruvi talab qilinmaganini bildiradi.

Xabardor rozilik: Manba toʻliq anonim va shaxsni aniqlash mumkin boʻlgan shaxsiy maʼlumotni oʻz ichiga olmaydigan soʻrovlar sababli alohida xabardor rozilik talab qilinmaganini bildiradi.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Maʼlumot mavjudligi: Asl hissalar maqola ichida ekani va qoʻshimcha savollar masʼul muallifga yoʻnaltirilishi mumkinligi bildirilgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.

Qoʻshimcha material: Maqolaning Supplementary Materials paketida Table S1–S3 mavjud. Ular MCDM adabiyot sharhi, barqarorlik mezonlari tafsilotlari va tadqiqot muqobillarining batafsil tasnifini qoʻllab-quvvatlaydi.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish: Juan Antonio Marco Montes De Oca, Tomás García Martín va Marta Serrano Pérez. Usul: Juan Antonio Marco Montes De Oca. Tekshiruv: Tomás García Martín va Marta Serrano Pérez. Formal tahlil: uch muallif. Tadqiqot va maʼlumot kuratsiyasi: Juan Antonio Marco Montes De Oca. Dastlabki qoralama: Juan Antonio Marco Montes De Oca. Koʻrib chiqish/tahrirlash: Tomás García Martín va Marta Serrano Pérez. Vizualizatsiya: uch muallif. Nazorat: Tomás García Martín va Marta Serrano Pérez.