SciMAT asosidagi ilmiy xaritalash tahlili — ko‘plab ilmiy nashrlarning kalit so‘zlar o‘rtasidagi aloqalari, tematik klasterlari, akademik ta’siri va vaqt davomida konseptual o‘zgarishini bibliometrik tarmoqlar orqali o‘rganadigan tadqiqot yondashuvidir. Ushbu tadqiqot piyodalar harakatchanligi va walkability bo‘yicha tadqiqotlar tuzilmasini Web of Science Core Collection ma’lumotlari asosida tahlil qiladi; samaradorlik tahlili bilan birga-so‘z (co-word) tarmoq tahlilini birgalikda qo‘llab, soha qaysi mavzular atrofida rivojlanganini ko‘rsatadi.

Manbaning metod bo‘limiga ko‘ra, 2024-yil fevralida o‘tkazilgan Web of Science so‘rovi dastlab 6258 ta nashrni qaytargan. Nashr yili, hujjat turi va tadqiqot sohasi kabi filtrlardan so‘ng 1934 ta nashr yakuniy ma’lumotlar to‘plamiga kiritilgan. Bibliografik metadata SciMAT v1.1.06 ga import qilingan; o‘xshash so‘zlar va tushunchalar birlashtirilgan, juda umumiy va farqlovchanligi past terminlar chiqarib tashlangan hamda kalit so‘zlar to‘plami 6102 tadan 5323 ta noyob terminga qisqartirilgan.

Metod va natijalar bo‘limlari tadqiqot davrini 1990–2023 deb oladi va uni ikki kichik davrga ajratadi: 1990–2019 davrida 1023 ta nashr, 2020–2023 davrida 911 ta nashr. Jami 1934 ta nashr 49.148 ta iqtibos olgan va bir nashrga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha iqtibos soni 25,41 deb berilgan. So‘nggi to‘rt yillik ikkinchi davrda 911 ta nashr bo‘lishi avvalgi o‘ttiz yillik davrdagi 1023 ta nashrga yaqin ishlab chiqarish hajmiga erishilganini ko‘rsatadi.

Ilmiy xaritalash natijasida piyodalar harakatchanligi tadqiqotlari beshta keng tematik sohaga guruhlangan: usullar (methods), ekologik–ijtimoiy (environmental–social), sog‘liq (health), shahar (city) va harakatchanlik (mobility). Ushbu sohalar ichida “city” tematik sohasi manba 7-jadvalda 2099 ta nashr aloqasi va 65.930 ta iqtibos bilan eng yuqori samaradorlik ko‘rsatkichlarini ko‘rsatadi. Environmental–social uchun 1446 ta nashr va 35.103 ta iqtibos; health uchun 1314 ta nashr va 27.793 ta iqtibos; methods uchun 1310 ta nashr va 34.228 ta iqtibos; mobility uchun 881 ta nashr va 17.404 ta iqtibos qayd etilgan.

Birinchi davrda BUILT-ENVIRONMENT eng ustun mavzu sifatida ajralib turgan bo‘lsa, 2020–2023 davrida PHYSICAL-ACTIVITY eng yuqori nashr, iqtibos va h-index qiymatlariga ega mavzu bo‘lgan. So‘nggi davrda CITY, PUBLIC-TRANSPORT, IMPACT, EQUITY, URBAN-FORM, NEIGHBORHOOD-WALKABILITY, GIS va STREET-VIEW-IMAGES kabi mavzular sohaning shahar dizayni, sog‘liq, tenglik va ma’lumot texnologiyalari bilan yanada zich integratsiyalashganini ko‘rsatadi.

Biroq tadqiqot haqiqiy shaharlarda piyoda yurish oshganini, muayyan dizayn odamlarni ko‘proq yurishga sabab bo‘lganini yoki ma’lum siyosat muvaffaqiyatli bo‘lganini bevosita sinamaydi. Bibliometrik tarmoq ko‘rsatadigan narsa — ilmiy adabiyot qaysi mavzularga yo‘nalganligi, bu mavzular bir-biri bilan qanday bog‘langanligi va akademik ishlab chiqarish vaqt davomida qanday o‘zgarganligi. Nashr/iqtibos miqdorini haqiqiy dunyo ta’siri yoki sababiylik sifatida talqin qilish to‘g‘ri emas.

Manbada, shuningdek, ayrim hisobot nomuvofiqliklari mavjud. Annotatsiya va tadqiqot maqsadi davrni 1994–2023 deb ko‘rsatadi, metod, jadvallar va natijalar esa 1990–2023 dan foydalanadi. Annotatsiya 1934 elementni “articles” deb ataydi, metod esa ma’lumotlar to‘plami maqolalar, sharh maqolalari va proceedings paper larni o‘z ichiga olishini bildiradi. Ushbu farqlar Verianla tomonidan yashirincha tuzatilmagan.

Piyodalar harakatchanligi nega shahar tadqiqotining alohida sohasi?

Tadqiqotda piyodalar harakatchanligi faqat bir shaxsning bir nuqtadan ikkinchi nuqtaga piyoda borishi sifatida ko‘rilmaydi. Yurish; jamoat makoni dizayni, transport tizimi, kirish imkoniyati, sog‘liq, xavfsizlik, ijtimoiy tenglik, bog‘lar, mahalla tuzilmasi, yerdan foydalanish, jamoat transporti va shahar hayoti sifati bilan bog‘langan keng tadqiqot sohasidir.

Shu sababli piyodalar harakatchanligi bo‘yicha tadqiqotlar faqat bitta akademik fanga tegishli emas. Manba muhandislik, biznes-iqtisodiyot, operatsion tadqiqotlar va boshqaruv fani, atrof-muhit fanlari va texnologiya tadqiqotlari bir xil adabiyot tuzilmasiga hissa qo‘shishini ko‘rsatadi.

Walkability, ya’ni piyoda yurishga qulaylik nima?

Walkability / piyoda yurishga qulaylik — shahar muhiti piyoda yurishni qay darajada qo‘llab-quvvatlashi yoki osonlashtirishini o‘rganuvchi tushunchalar oilasidir. Tadqiqotda walkability qurilgan muhit, masofa, kirish imkoniyati, yerdan foydalanish, mahalla tuzilmasi, jamoat transporti, xavfsizlik, sog‘liq, yashil hududlar va foydalanuvchi idroki kabi ko‘plab mavzular bilan birga uchraydi.

Manbalar bo‘yicha ogohlantirish: Maqolaning kirish qismida “walkability” terminining paydo bo‘lishiga oid gap [7] va [8] raqamli manbalarga bog‘langan. Biroq maqolaning o‘z bibliografiyasida 7 va 8-raqamli yozuvlar lean supply chain sohasiga tegishli. Shu sababli Verianla ushbu havolani tarixiy manba tasdig‘i sifatida ishlatmaydi.

Bibliometrik Tahlil Nimani O‘lchaydi?

Bibliometrik tahlil alohida tadqiqotlarning tajriba natijalarini qayta sinash o‘rniga ilmiy nashrlar soni, iqtiboslari, mualliflari, jurnallari, mamlakatlari, tadqiqot sohalari va kalit so‘zlar o‘rtasidagi aloqalarni miqdoriy tahlil qilib, tadqiqot sohasining bilim tuzilmasini xaritalaydi.

Ushbu tadqiqotda ikkita asosiy tahlil qatlam mavjud:

1. Samaradorlik tahlili: Nechta nashr ishlab chiqarilgani, nechta iqtibos olingani, qaysi mualliflar, jurnallar va mamlakatlar ajralib turgani kabi bibliometrik ishlab chiqarish va ta’sir ko‘rsatkichlarini o‘rganadi.
2. Ilmiy xaritalash / science mapping: Kalit so‘zlarning birgalikda uchrashish aloqalaridan tematik tarmoqlar quradi va mavzular vaqt davomida qanday rivojlanganini o‘rganadi.

Iqtiboslar soni ilmiy to‘g‘rilik o‘lchovimi?

Yo‘q. Iqtiboslar soni tadqiqotning ilmiy adabiyotda qanchalik ko‘rinadigan yoki ta’sirli ekanini baholash uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan bibliometrik ko‘rsatkichdir; u tadqiqotning to‘g‘ri, sababiy jihatdan kuchli yoki real hayotda muvaffaqiyatli ekanini o‘zi isbotlamaydi. Ushbu tadqiqot ham iqtiboslar sonini akademik samaradorlik va ta’sir ko‘rsatkichi sifatida ishlatadi.

h-index nima?

h-index — tadqiqotchi, mavzu yoki nashrlar guruhida nashr mahsuldorligi va iqtibos intensivligini birgalikda umumlashtirish uchun qo‘llanadigan bibliometrik ko‘rsatkich. Konseptual jihatdan h qiymati kamida h ta nashrning har biri kamida h ta iqtibos olgan bo‘lishi shartiga asoslanadi.

Ushbu izoh h-indexning umumiy ma’nosini tushuntirish uchun berilgan. Manba maqola h-index uchun tenglama bermaydi; ko‘rsatkichni SciMAT samaradorlik tahlilida va 5–6-jadvallarda bevosita keltiradi.

G-index, HG-index va q2-index nega tilga olinadi?

Manba SciMAT nashr va iqtiboslar sonidan tashqari G-index, HG-index va q2-index kabi rivojlangan bibliometrik ko‘rsatkichlardan ham foydalana olishini ta’kidlaydi. Biroq maqolaning asosiy davr samaradorligi jadvallarida ko‘rinadigan asosiy ko‘rsatkichlar nashrlar soni, iqtiboslar soni va h-indexdir. Manba ushbu boshqa indekslarning mazkur tadqiqotdagi hisoblangan qiymatlari yoki formulalarini alohida e’lon qilmagani uchun Verianla ularga manbadan tashqari formula yoki natija qo‘shmaydi.

SciMAT Strategik Diagrammasida Centrality va Density Nima Anglatadi?

SciMAT strategik diagrammasida centrality bir mavzuning boshqa mavzular bilan qanchalik kuchli aloqaga ega ekanini, density esa mavzuning o‘z ichki aloqalari qanchalik rivojlangan va kuchli ekanini ifodalaydi; ushbu ikki o‘lchov mavzularni motor, asosiy/transversal, rivojlangan-izolyatsiyalangan va rivojlanayotgan/pasayayotgan klasterlar sifatida tasniflash uchun ishlatiladi.

Ushbu diagrammadagi to‘rtta hududni “yaxshi-yomon” reytingi sifatida o‘qish kerak emas. Masalan, Q4 dagi asosiy/transversal mavzu ichki rivojlanganligi pastroq ko‘rinsa ham, tadqiqot sohasining boshqa qismlarini bog‘lovchi muhim mavzu bo‘lishi mumkin. Q2 dagi mavzu esa o‘z ichida rivojlangan, biroq sohaning qolgan qismi bilan cheklanganroq aloqaga ega bo‘lishi mumkin.

Shar kattaligi manbada qanday tushuntiriladi?

Bu yerda manba ichidagi nomuvofiqlik mavjud. 1-rasm izohi shar kattaligi tegishli nashrlar sonini ifodalashi va iqtiboslar soni qavs ichida ko‘rsatilishini bildiradi. Bunga qarshi ravishda, 4-rasmni tushuntiruvchi matn shar kattaligini iqtiboslar soni bilan bog‘laydi. Shu sababli yuqoridagi Verianla diagrammasida shar kattaligi orqali nashr yoki iqtiboslar soni kodlanmagan.

Birga-so‘z tarmog‘i, ya’ni co-word network nima?

Birga-so‘z tarmog‘i ilmiy nashrlarning kalit so‘zlari birga uchrashish chastotasidan foydalanib, mavzular o‘rtasidagi aloqalarni ko‘rsatadigan tarmoq tuzilmasidir. Tarmoq tuguni bitta kalit so‘zni; ikki tugun orasidagi bog‘lanish esa bu so‘zlarning bir xil nashrlarda birga ishlatilish munosabatini ifodalaydi.

SciMAT o‘xshash bog‘lanish naqshlariga ega so‘zlarni klasterlab, tadqiqot mavzularini hosil qiladi. Shu tariqa faqat qaysi so‘z ko‘p ishlatilgani emas, balki qaysi tushunchalar tizimli ravishda birga o‘rganilgani ham ko‘rinadi.

Tematik evolyutsiya nima?

Tematik evolyutsiya tahlili bir davrdagi tadqiqot klasterlari keyingi davrda davom etadimi, boshqa mavzu ichida qayta tuziladimi yoki yangi mavzuga aylanadimi — shuni o‘rganadi.

Manbaning B ilovasidagi evolyutsiya tarmoqlarida uzluksiz chiziqlar bir xil nomning davom etishi yoki bir mavzu nomi boshqasini qamrab olishi kabi bevosita aloqalarni; uzilgan chiziqlar esa bir xil nom ishlatilmasa ham umumiy kalit so‘zlar orqali yuzaga kelgan aloqalarni ko‘rsatadi. Chiziq qalinligi inclusion index orqali aloqa kuchini ifodalaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Ma’lumot yig‘ish va filtrlash

Web of Science Core Collection qidiruvi 2024-yil fevralida amalga oshirilgan. Manba taqdim etgan kengaytirilgan qidiruv so‘rovi quyidagicha:

TS = ("walkability") OR ("walking" AND "city") OR ("pedestrian mobility")

Ushbu so‘rov birinchi bosqichda 6258 ta nashr qaytargan. Manba 2-rasmda filtrlash uchun 1990–2023 davri, articles/review articles/proceedings papers hujjat turlari va Transportation, Geography, Urban Studies, Transportation Science & Technology hamda Regional & Urban Planning kabi tadqiqot sohalarini ko‘rsatadi.

Dastlabki qayta ishlashda nima qilindi?

Web of Science yozuvlari mualliflar, sarlavhalar, annotatsiyalar, kalit so‘zlar, tashkilot ma’lumotlari va iqtibos ma’lumotlari bilan SciMAT ga import qilingan. Dastlabki qayta ishlash bosqichida o‘xshash so‘zlar va tushunchalar birlashtirilgan, takrorlar kamaytirilgan va “methodology” kabi juda keng ma’noga ega deb hisoblangan terminlar tematik farqlanishni saqlash maqsadida chiqarib tashlangan.

Manba 2-rasm yanada batafsil tarzda takrorlar, ko‘plik shakllari, atoqli otlar, semantik jihatdan ahamiyatsiz so‘zlar va bir xil ma’noni bildiruvchi turli so‘z shakllari tozalanganini ko‘rsatadi.

Nega ikki davr bir xil uzunlikda emas?

Tadqiqot davri 1990–2019 va 2020–2023 ga bo‘lingan. Birinchi davr qariyb o‘ttiz yil, ikkinchi davr esa atigi to‘rt yil. Manba ushbu tengsizlikni ongli metod tanlovi sifatida izohlaydi; maqsad ikkala davrda bir-biriga yaqin nashr hajmini olish va tematik o‘zgarishni taqqoslashni osonlashtirishdir.

Ushbu ikki sonning yig‘indisi 1934 ga teng. Biroq manba 5-jadvaldagi “% of Total” qiymatlari matematik jihatdan 999, 6-jadvaldagi qiymatlar esa 899 bazasiga mos keladi. Manba 1023→999 va 911→899 farqini alohida tushuntirmaydi. Shu sababli Verianla bu farqni “sababi mana shu” deb taxmin qilmaydi.

Nashr va iqtibos ishlab chiqarilishi

1934 ta nashr jami 49.148 ta iqtibos olgan. Manba bergan o‘rtacha ko‘rsatkich 25,41 iqtibos/nashr. Nashrlar soni 2019-yilgacha muntazam oshgani va 2020–2023 davrida ishlab chiqarish sezilarli tezlashgani qayd etiladi.

Manba 3-rasmda yillik nashr va iqtiboslar rivojini grafik ko‘rinishda beradi. Biroq PDF ichida yilma-yil sonli ma’lumotlar jadvali taqdim etilmagani sababli Verianla ushbu grafikni rasmdan taxminiy qiymatlar o‘qib, soxta aniqlik bilan qayta yaratmagan.

Eng sermahsul mualliflar

Manba Lu Yi 17 ta nashr bilan birinchi o‘rinda ekanini va birorta alohida muallif sohani ustun tarzda “egallamaganini” ta’kidlaydi. Bu yerda nashrlar soni bilan iqtiboslar soni bir xil reytingni bermaydi; masalan, kamroq nashr qilgan ayrim tadqiqotchilar yuqoriroq umumiy iqtibosga ega bo‘lishi mumkin.

Eng ko‘p nashr qiladigan jurnallar

Manba 2-jadvalda ushbu jurnallardagi piyodalar harakatchanligi maqolalarining jami iqtiboslari, besh yillik impact factor, 2022 journal citations qiymati, JIF 2022, Journal Citation Indicator, article citation median va yillik sonlar haqidagi ma’lumotlarni ham beradi. Bular jurnal darajasidagi bibliometrik kontekst ko‘rsatkichlaridir; piyodalar harakatchanligi tadqiqotining bevosita tajriba natijasi emas.

Mamlakatlar bo‘yicha nashr ishlab chiqarilishi

Ushbu mamlakat sonlari noyob nashrlarning bir-birini istisno qiluvchi taqsimoti emas. Manba bir maqolada bir nechta mamlakatdan hammuallif bo‘lsa, ayni nashr bir nechta mamlakatga hisoblanishi mumkinligini ochiq aytadi. Shu sababli mamlakatlar bo‘yicha jami son 1934 ta noyob nashrdan oshishi mumkin.

Web of Science tadqiqot sohalari

Ushbu taqsimot piyodalar harakatchanligi tadqiqoti faqat transport yoki shahar rejalashtirishga tegishli emasligini; muhandislik, boshqaruv, atrof-muhit va texnologiya sohalari ham tadqiqot tarmog‘iga kirishini ko‘rsatadi.

1990–2019 davrining 25 mavzusi

BUILT-ENVIRONMENT birinchi davrning eng ustun mavzusidir. Yurish xatti-harakatini o‘lchash, walkability, sog‘liq, semizlik, jismoniy faollik, transport, yerdan foydalanish, mahallalar va urban form kabi mavzular ushbu klaster ichida bog‘langan.

ACCESS sog‘liqni saqlash xizmatlariga kirish, fazoviy kirish imkoniyati, tenglik, jamoat transporti va bog‘lar kabi mavzularni birlashtiradi. ATTITUDES shaxsiy transport tanlovlari va xavfni idrok etish kabi foydalanuvchiga yo‘naltirilgan tadqiqotlarni; CHILDREN bolalar, yoshlar va maktab kontekstini; OLDER-ADULTS keksa shaxslar, hayot sifati, sog‘liq, nogironlik va yurishni qamrab oladi.

BODY-MASS-INDEX walkability, faol transport, masofa, yurak-qon tomir salomatligi, ortiqcha vazn va havo ifloslanishi kabi sog‘liq aloqalarini; CYCLING barqaror transport, avtomobilga qaramlik, jarohatlar, yo‘nalish xavfsizligi va sog‘liq foydalarini ko‘rib chiqadi.

2020–2023 davrining 24 mavzusi

Manba yozuvi bo‘yicha izoh: 6-jadvalda velosiped mavzusi “BYCICLE” deb yozilgan. Verianla manba mavzusining canonical yorlig‘ini yashirincha o‘zgartirmaslik uchun jadvalda ushbu shaklni saqlaydi; oddiy o‘zbekcha izohda “velosiped” deyiladi.

Ikkinchi davrning eng katta mavzusi PHYSICAL-ACTIVITY. Manba ushbu mavzu birinchi davrda BUILT-ENVIRONMENT klasteri ichida bo‘lib, ikkinchi davrda mustaqil tadqiqot mavzusiga aylanganini bildiradi.

EQUITY avvalgi davrdagi ACCESS/JUSTICE yo‘nalishidan yanada aniqroq mavzuga aylanadi. NEIGHBORHOOD-WALKABILITY urban design, walk score, body mass index, Google Street View, pedestrian networks va semantic segmentation kabi mavzularni birlashtiradi.

STREET-VIEW-IMAGES machine learning, deep learning va big data shahar muhiti tasvirlaridan piyodalar harakatchanligiga ta’sir etuvchi fazoviy xususiyatlarni tahlil qilish uchun ishlatiladigan yangi tadqiqot yo‘nalishini ifodalaydi.

GIS indekslar, ko‘rsatkichlar, safarlar, fazoviy sintaksis va xizmat/obyektlarga kirish imkoniyati kabi mavzular bilan bog‘liq. GENDER ayollar, mehnat hayoti, vaqt va qo‘rquv tushunchalarini; CRIME shahardagi zo‘ravonlik va xavfsizlik idrokini; VISUAL-ENCLOSURE vizual idrok va ruhiy salomatlik aloqalarini qamrab oladi.

Sog‘liq mavzusiga oid manba ichidagi tasnifiy ziddiyat

Manba bayon qismida CRIME va PHYSICAL-ACTIVITY ikkinchi davrda “motor themes” ga aylanganini ta’kidlaydi. Biroq 6-jadval strategik tasnifida PHYSICAL-ACTIVITY Q1 motor mavzu; CRIME esa Q2 da, ya’ni yuqori rivojlanganlik, ammo ko‘proq izolyatsiyalangan bog‘lanish hududida. Shu sababli Verianla tematik kvadrant uchun 6-jadval qiymatini saqlaydi.

Beshta asosiy tematik soha qanday hosil bo‘lgan?

SciMAT ning ikki davr orasidagi mavzu aloqalari o‘rganilgach, tadqiqotchilar klasterlarni beshta keng bilim sohasi ostida nomlagan: methods, environmental–social, health, city va mobility.

Tematik sohalarning umumiy samaradorligi

Ushbu jadvaldagi nashrlar sonining yig‘indisi 1934 ta noyob hujjat sonidan oshadi. Manba 7-jadvalni noyob hujjatlarning bir-birini istisno qiluvchi taqsimoti sifatida belgilamaydi va yig‘indi nega 1934 ga teng emasligini alohida tushuntirmaydi. Shu sababli bu qiymatlarni “1934 ta nashrning necha foizi faqat shu sohaga tegishli?” tarzida bevosita talqin qilish kerak emas.

Methods tematik sohasi

Methods sohasi ilmiy adabiyot piyodalar harakatchanligini qaysi vositalar orqali o‘lchashi va tahlil qilishiga e’tibor beradi. Birinchi davrda SYSTEM, FRAMEWORK, VALIDITY, CYCLING, TIME va IMPACT kabi klasterlar ko‘rinsa, ikkinchi davrda MODEL, GIS, STREET-VIEW-IMAGES, SERVICE va IMPACT kabi ma’lumot va vizuallashtirishga ko‘proq yo‘naltirilgan tuzilmalar ajralib turadi.

Manba, ayniqsa, Street View tasvirlari machine learning, deep learning va big data usullari bilan birga shahar muhitining vizual va fazoviy xususiyatlarini tahlil qilishda qo‘llanadigan yangi tadqiqot yo‘nalishi ekanini ta’kidlaydi.

Environmental–social tematik sohasi

Ushbu soha ACCESS, ATTITUDES, DISTANCE, SAFETY, JUSTICE, POLICY, EQUITY, EXPERIENCE, NEIGHBORHOOD-WALKABILITY va GENDER mavzulari orqali piyodalar harakatchanligi faqat transport samaradorligi emas, balki ijtimoiy tenglik, xavfsizlik, barqarorlik va shahar tajribasi masalasi ekanini ko‘rsatadi.

Manba o‘zaro havola izohi: Tuzilmaviy rivojlanish bo‘limida environmental–social to‘g‘ri tarzda Figure A3 ga bog‘langan. Muhokama bo‘limida esa ayni soha xato ravishda Figure A4 deb ko‘rsatilgan. Manbadagi Figure A4 health sohasidir.

Health tematik sohasi

Sog‘liq sohasi BODY-MASS-INDEX, OLDER-ADULTS, PHYSICAL-ACTIVITY, PUBLIC-HEALTH, VISUAL-ENCLOSURE va CRIME kabi mavzularni birgalikda ko‘rib chiqadi. Manba keksa yoshli shaxslar soha davomida muntazam ravishda muhim tadqiqot guruhi bo‘lganini; ikkinchi davrda jismoniy faollik va jamoat salomatligi tushunchalari yanada aniqroq ko‘rina boshlaganini bildiradi.

Bu yerda bibliometrik bog‘liqlik yurish muayyan sog‘liq natijasiga aniq sabab bo‘lishini ko‘rsatmaydi. Tarmoq faqat tadqiqot adabiyotida ushbu tushunchalar birgalikda ko‘rib chiqilganini va muayyan tematik klasterlarga to‘planganini ko‘rsatadi.

City tematik sohasi

City tematik sohasi birinchi davrda BUILT-ENVIRONMENT, GEOGRAPHIES, PARKS, NEIGHBORHOOD-DESIGN, URBAN-DESIGN, AREAS va SELF-SELECTION kabi mavzulardan; ikkinchi davrda CITY, URBAN-FORM, STREET, AMENITY va GENTRIFICATION kabi mavzulardan tashkil topadi.

Manba ushbu sohani jamoat makoni, ko‘chalar, yo‘llar, maydonlar va yashil hududlarning odamlar harakati va ijtimoiy hayotni qo‘llab-quvvatlovchi shahar tuzilmasidagi roli bilan bog‘laydi.

Mobility tematik sohasi

Mobility sohasida birinchi davrda CHILDREN, PEDESTRIANS va MOTOR-VEHICLE ajralib turgan bo‘lsa, ikkinchi davrda BICYCLE, PUBLIC-TRANSPORT, STATIONS va CRASHES kabi transport tizimining turli foydalanuvchilari va rejimlari yanada ko‘rinadigan bo‘ladi.

Tadqiqot talqiniga ko‘ra, piyodalar harakatchanligini avtomobil, velosiped, jamoat transporti va boshqa foydalanuvchi guruhlaridan alohida tasavvur qilish kerak emas. Shahar ichidagi jamoat makoni bir vaqtning o‘zida turli harakat shakllari uchrashadigan umumiy tizimdir.

Eng ko‘p iqtibos olgan namunaviy tadqiqotlar

Ushbu iqtiboslar soni tadqiqot jamlagan bibliometrik ma’lumotlar to‘plamidagi qiymatlardir. Iqtiboslar soni vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkinligi va tadqiqotning ma’lumot yig‘ish vaqtiga bog‘liqligini unutmaslik kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Piyodalar harakatchanligi tadqiqotlarida nashr hajmi, ayniqsa, 2020–2023 davrida sezilarli darajada oshgan.
• Adabiyot tuzilmasi faqat transport samaradorligidan iborat emas; sog‘liq, usul, ekologik-ijtimoiy mavzular, shahar tuzilmasi va harakatchanlik birgalikda asosiy bilim sohalarini tashkil etadi.
• Birinchi davrda BUILT-ENVIRONMENT eng kuchli mavzulardan biridir.
• Ikkinchi davrda PHYSICAL-ACTIVITY nashr, iqtibos va h-index bo‘yicha eng yuqori samaradorlikni ko‘rsatgan mavzudir.
• EQUITY, NEIGHBORHOOD-WALKABILITY, STREET-VIEW-IMAGES, GIS, GENDER va PUBLIC-HEALTH kabi mavzular yaqin davr adabiyotida yanada aniq ko‘rinmoqda.
• City tematik sohasi manba 7-jadvalda eng yuqori nashr va iqtibos samaradorligiga ega.
• Machine learning, deep learning, big data va Street View tasvirlaridan foydalanish yaqin davr tadqiqotlarida ko‘rinadigan holga kelgan.
• Shahar dizayni tadqiqot adabiyotida muhim bo‘lsa-da, mualliflar bahosiga ko‘ra kelajakda yanada bevosita markaziy o‘zgaruvchi sifatida ko‘rib chiqilishi kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• Ko‘proq nashr qilingan mavzu haqiqiy shaharlarda albatta muhimroq ekanligi isbotlanmagan.
• Ko‘proq iqtibos olgan mavzu to‘g‘riroq ilmiy natijalar berishi isbotlanmagan.
• Bibliometrik birga-uchrashish aloqalari sababiylikni ko‘rsatmaydi.
• Tadqiqot muayyan piyoda siyosati yoki shahar dizayni odamlarni qanchalik ko‘proq yurishga undaganini o‘lchamagan.
• Tadqiqot yangi walkability indeksini ishlab chiqmagan.
• Tadqiqot yangi GIS, machine learning yoki deep learning modelini o‘qitmagan.
• Piyodalar harakatchanligi bilan sog‘liq o‘rtasidagi bevosita ta’sir kattaligi ushbu bibliometrik tadqiqotda hisoblanmagan.
• 2030-yil yoki undan keyingi yillarda qaysi mavzu albatta ustun bo‘lishi bashorat qilinmagan.
• Web of Science tashqarisida qolgan adabiyot ayni tematik tuzilmani berishi ko‘rsatilmagan.

Kelajakdagi tadqiqot sohalari

Mualliflar shahar dizayni piyodalar xatti-harakatiga ta’sir etuvchi asosiy komponent sifatida mavjud adabiyotda yetarlicha markaziy o‘rinda ko‘rib chiqilmaganini ta’kidlaydi. Kelajakdagi tadqiqotlarda shaharlarning fazoviy va dizayn o‘lchamlari bilan piyodalar xatti-harakati o‘rtasidagi munosabat yanada bevosita o‘rganilishi tavsiya etiladi.

Manba, shuningdek, resilience tushunchasi adabiyotda yetarli darajada ifodalanmaganini va piyodalar harakatchanligini boshqa shahar strategiyalari bilan qanday birlashtirish mumkinligi ko‘proq o‘rganilishi kerakligini bildiradi.

Environmental va social omillar samaradorlik va unumdorlikka yo‘naltirilgan tadqiqotlarga nisbatan kamroq o‘rganilgani; ayniqsa inequality va inclusion kabi ijtimoiy masalalar kelajak ishlarida ko‘proq joy olishi kerakligi qayd etiladi.

Machine learning, deep learning va big data dan foydalanish tobora ko‘rinadigan bo‘lib bormoqda. Manba katta ma’lumotlar, ayniqsa, jamoat makonining bog‘liqligi va boshqa shahar kontekstlarini o‘rganishda ko‘proq ishlatilishi mumkinligini taklif qiladi.

Asosiy cheklovlar

Bitta ma’lumotlar bazasi: Tadqiqot faqat Web of Science dan foydalangan. Mualliflar Scopus yoki ABI kabi boshqa ma’lumotlar bazalari boshqa nashr to‘plamlari va shu sababli boshqa natijalarni berishi mumkinligini ochiq ta’kidlaydi.

Kiritish/chiqarish mezonlari: Nashr yili, hujjat turi, tadqiqot sohasi va til kabi filtrlar ma’lumotlar to‘plamining chegaralarini belgilaydi. Boshqa mezonlar kengroq yoki boshqa tematik natijalarni keltirib chiqarishi mumkin.

SciMAT parametrlari: Manba mualliflarning SciMAT bilan tanishligi strategik diagrammalar haddan tashqari murakkab bo‘lib ketish xavfini kamaytiradigan parametr tanlashga yordam berganini bildiradi. Bu xaritalash dastur sozlamalari va analitik tanlovlardan butunlay mustaqil emasligini ko‘rsatuvchi muhim metodologik kontekstdir.

Davr boshlanishi nomuvofiqligi: Annotatsiya va tadqiqot maqsadi 1994–2023, metod va natijalar esa 1990–2023 dan foydalanadi.

Hujjat turi terminologiyasi: Annotatsiya 1934 “article” iborasini ishlatsa, metod articles, review articles va proceedings papers ni qamrab oladi.

Tematik jadval maxrajlari: 1023 va 911 davr nashriga nisbatan 5 va 6-jadval ulushlarining mos ravishda 999 va 899 bazasiga to‘g‘ri kelishi sababi tushuntirilmagan.

Rasmdagi shar kattaligi: Manba bir joyda shar kattaligini nashrlar soni bilan, boshqa joyda iqtiboslar soni bilan bog‘laydi.

Tematik o‘zaro havola: Environmental–social sohasi to‘g‘ri ravishda Figure A3; muhokama bo‘limidagi Figure A4 havolasi bunga mos kelmaydi.

Bibliografik raqamlash: Ayrim matn ichidagi manba raqamlari bibliografiyadagi yozuvlar mavzusi bilan ma’no jihatidan mos kelmaydi. Shu sababli Verianla bunday tarixiy yoki metodologik da’volarni faqat raqamli havola mavjudligi uchun tasdiqlangan deb qabul qilmaydi.

Ma’lumotlar mavjudligi bayonoti: Manba “No new data were created or analysed” bayonotini bersa-da, manbalar ro‘yxatida ayni mualliflarning 2026-yildagi “Pedestrian Mobility Papers Dataset Version 1.0” yozuvi mavjud. Manba ushbu ikki bayonot o‘rtasidagi munosabatni alohida tushuntirmaydi.

Manba va Usul Izohi

Asl sarlavha: Pedestrians as an Innovation Key for Urban Research: A Bibliometric Network Analysis and Literature Review

Mualliflar: Lorenzo Ros-McDonnell; Manuel Jesús Cobo; María Victoria de-la-Fuente-Aragón; Diego Ros-McDonnell.

Mualliflar tartibi: Manbadagi tartib aynan saqlangan.

Mas’ul muallif: Lorenzo Ros-McDonnell.

Muassasa 1: Research Group “Industrial Engineering”, ETSII, Universidad Politécnica de Cartagena, Cartagena, Spain.

Muassasa 2: Department of Computer Science and Artificial Intelligence, Universidad de Granada, Granada, Spain.

Teng hissa / teng birinchi mualliflik: Manbada teng hissa yoki teng birinchi muallif belgisi ko‘rsatilmagan.

Muallif hissalari: Manba PDF da alohida Author Contributions / CRediT bo‘limi yo‘q; Verianla muallif vazifalarini taxmin qilmaydi.

Jurnal: Urban Science.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Maqola turi: Review; bibliometrik tarmoq tahlili va adabiyot sharhi.

Jild / son / maqola raqami: 10(7), 347.

DOI: 10.3390/urbansci10070347

Yuborilgan sana: 15-dekabr 2025.

Tahrir sanasi: 25-yanvar 2026.

Qabul sanasi: 4-fevral 2026.

Nashr sanasi: 24-iyun 2026.

Taqriz holati: Urban Science jurnalida chop etilgan taqrizdan o‘tgan sharh maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Rasmiy havola: DOI 10.3390/urbansci10070347 orqali MDPI Urban Science yozuv sahifasi.

Kalit so‘zlar: walkability; bibliometric analysis; mapping scientific literature; citations; keyword co-occurrence; research trends.

Asosiy ma’lumot manbasi: Web of Science Core Collection.

Qidiruv sanasi: Fevral 2024.

Manbada berilgan so‘rov: TS = ("walkability") OR ("walking" AND "city") OR ("pedestrian mobility").

Dastlabki yozuvlar soni: 6258.

Yakuniy bibliografik ma’lumotlar to‘plami: 1934 ta nashr.

Kalit so‘zlarni dastlabki qayta ishlash: Manba 2-rasmga ko‘ra 6102 termindan 5323 kalit so‘zgacha.

Dasturiy ta’minot: SciMAT v1.1.06.

Asosiy usullar: Bibliometrik samaradorlik tahlili, keyword co-occurrence / co-word network, tematik klasterlash, strategik diagramma, tematik evolyutsiya tahlili.

Tahlil davrlari: Metod va natijalar bo‘limlarida 1990–2019 va 2020–2023. Annotatsiya va tadqiqot maqsadi esa 1994–2023 boshlanishini beradi.

Birinchi davr nashrlari soni: 1023.

Ikkinchi davr nashrlari soni: 911.

Jami iqtibos: 49.148.

O‘rtacha iqtibos: Bir nashrga 25,41.

Beshta asosiy tematik soha: Methods, environmental–social, health, city, mobility.

Eng yuqori tematik soha samaradorligi: Manba 7-jadvalga ko‘ra City: 2099 nashr aloqasi va 65.930 iqtibos.

Birinchi davrning ustun mavzusi: BUILT-ENVIRONMENT; 740 nashr, 31.576 iqtibos, h-index 83.

Ikkinchi davrning ustun mavzusi: PHYSICAL-ACTIVITY; 686 nashr, 6930 iqtibos, h-index 36.

Asosiy metodologik cheklov: Faqat Web of Science ishlatilgan; boshqa ma’lumotlar bazalari boshqa natijalarni berishi mumkin.

Manba ichidagi nomuvofiqlik — davr: Annotatsiya/maqsad 1994–2023, metod/jadvallar/natija 1990–2023.

Manba ichidagi nomuvofiqlik — hujjat turi: Annotatsiya “1934 articles” deydi, metod esa articles, review articles va proceedings papers ni qamrab oladi.

Manba ichidagi noaniqlik — davr jadvallari maxrajlari: Matn/2-rasm davr jami sonlarini 1023 va 911 deb beradi, 5 va 6-jadvallardagi ulush ustunlari esa mos ravishda 999 va 899 bazasiga to‘g‘ri keladi; izoh berilmagan.

Manba ichidagi nomuvofiqlik — rasm belgisi: 1-rasm izohida shar kattaligi nashrlar soni; 4-rasmni tushuntiruvchi matnda iqtiboslar soni sifatida ta’riflanadi.

Manba ichidagi o‘zaro havola: Environmental–social tematik sohasi Figure A3; muhokama bo‘limidagi Figure A4 havolasi bunga mos emas.

Manba ichidagi tasnifiy ziddiyat: Sog‘liq mavzusidagi matn CRIME va PHYSICAL-ACTIVITY ni motor mavzu deb ataydi, 6-jadval esa CRIME ni Q2, PHYSICAL-ACTIVITY ni Q1 sifatida tasniflaydi.

Bibliografiya yaxlitligi izohi: Ayrim matn ichidagi raqamlangan havolalar bibliografiyadagi yozuvlar mavzusi bilan mos kelmaydi; masalan, walkability ning tarixiy kelib chiqishiga oid [7]/[8] havolalari bibliografiyada lean supply chain tadqiqotlariga to‘g‘ri keladi.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Etika qo‘mitasi: Not applicable.

Axborotli rozilik: Not applicable.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Manba “No new data were created or analysed in this study” bayonotini beradi. Shu bilan birga manbalar ro‘yxati ayni mualliflarning “Pedestrian Mobility Papers Dataset Version 1.0” nomli 2026-yilgi ma’lumotlar to‘plamini 26-havola sifatida ko‘rsatadi; manba ushbu hisobot ziddiyatini tushuntirmaydi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Asosiy talqin chegarasi: Ushbu tadqiqot piyodalar harakatchanligining haqiqiy dunyodagi sabablarini yoki muayyan dizayn aralashuvlarining ta’sirini eksperimental ravishda o‘lchamaydi; ilmiy adabiyotning nashr, iqtibos, kalit so‘z, mavzu va konseptual evolyutsiya tuzilmasini bibliometrik jihatdan tahlil qiladi.