Maqāṣid al-Syarī’ah, ushbu tadqiqotda islom huquqining inson manfaatini himoya qilishga qaratilgan asosiy maqsadlarini huquqiy talqin va qayta tuzish vositasi sifatida qoʻllaydigan normativ doiradir. Tadqiqot Indoneziyaning 2004-yildagi Oiladagi Zoʻravonlikni Bartaraf Etish toʻgʻrisidagi Qonunining psixologik zoʻravonlikka oid Article 7 qoidalarini Maqāṣid al-Syarī’ah nuqtayi nazaridan tahlil qilib, huquqiy aniqlik va jabrlanuvchini himoya qilishni kuchaytiradigan aniqroq modelni taklif etadi. Tadqiqot normativ/sifatli huquqiy tadqiqotdir; qonunchilik yondashuvi va konseptual yondashuv qoʻllangan, huquqiy materiallar tavsifiy-analitik va deduktiv tarzda baholangan.

Maqolaning asosiy muammosi shundaki, Article 7 psixologik zoʻravonlikni qoʻrquv, oʻziga ishonchni yoʻqotish va ogʻir psixologik azob kabi oqibatlar bilan bogʻlasa-da, mualliflarning baholashiga koʻra, ushbu tushunchalar amaliyotda yetarlicha aniq, oʻlchanadigan va izchil koʻrsatkichlarga aylantirilmagan. Tadqiqotchilar bu noaniqlik dalillash va huquqni qoʻllashda turli talqinlarga olib kelishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Tadqiqot ishlab chiqqan model psixologik zoʻravonlik taʼsirlarini uchta Maqāṣid darajasida koʻrib chiqadi. Ḍarūriyyāt inson hayoti va asosiy mavjudligini himoya qilish uchun zarur deb hisoblangan asosiy ehtiyojlarni; ḥājiyyāt hayotni haddan tashqari qiyinchilik va mashaqqatdan asraydigan toʻldiruvchi ehtiyojlarni; taḥsīniyyāt esa axloq, xushmuomalalik, inson qadr-qimmati va munosabatlar sifatini rivojlantiruvchi toʻldiruvchi qadriyatlarni anglatadi.

Ḍarūriyyāt darajasida tadqiqot ayniqsa diniy/maʼnaviy hayotni himoya qilish (ḥifẓ al-dīn), ruh va hayot yaxlitligini himoya qilish (ḥifẓ al-nafs), aqlni himoya qilish (ḥifẓ al-ʿaql), nasl/kelajak avlodni himoya qilish (ḥifẓ al-nasl), inson qadr-qimmati va oʻzini hurmat qilishni himoya qilish (ḥifẓ al-ʿirḍ) hamda mol-mulk/iqtisodiy mavjudlikni himoya qilish (ḥifẓ al-māl) asosida himoya matritsasini tuzadi.

Manba psixologik zoʻravonlikning ruhiy salomatlik, kognitiv funksiyalar, bolalar rivoji, inson qadr-qimmati, ijtimoiy munosabatlar va iqtisodiy funksionallikdagi salbiy taʼsirlar bilan bogʻliqligi haqidagi avvalgi akademik adabiyotlarni ushbu huquqiy doiraga bogʻlaydi. Biroq ushbu taʼsirlar mazkur tadqiqotda yangi ishtirokchilar ustida oʻlchanmagan. Tadqiqotning oʻz hissasi avvalgi adabiyotdagi topilmalar va huquqiy manbalarni Maqāṣid doirasida normativ himoya modeliga aylantirishdan iborat.

Mualliflar yakunda psixologik zoʻravonlikdan himoya faqat jazo yoki sanksiya mantiqi bilan cheklanmasligi; profilaktik, huquqiy/repressiv va tiklovchi yoʻnalishlar birgalikda koʻrib chiqilishi kerakligini taklif qiladi. Bundan tashqari, Article 7 uchun aniqroq xulq-atvor koʻrsatkichlari, psixologik taʼsirlarni davomiyligi va intensivligiga qarab baholash hamda bir nechta dalil turini birgalikda qoʻllashga qaratilgan qayta formulalashni taklif qiladi. Ushbu takliflar amaldagi qonunning hozirgi matni yoki hozirning oʻzida bajarilishi majburiy boʻlgan yangi huquqiy qoidalar emas.

Tadqiqotning asosiy huquqiy muammosi

Tadqiqotning boshlangʻich nuqtasi shundaki, psixologik zoʻravonlik jismoniy zoʻravonlik kabi koʻrinadigan iz qoldirmasa-da, jabrlanuvchining ruhiy yaxlitligi, xavfsizlik hissi, qaror qabul qilish qobiliyati, ijtimoiy funksiyalari va oilaviy munosabatlariga jiddiy oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin. Mualliflar Indoneziyadagi Law Number 23 of 2004 concerning the Elimination of Domestic Violence, yaʼni PKDRT Law doirasidagi Article 7 ushbu zoʻravonlik shaklini huquqiy jihatdan tan olishini, biroq amaliyotda ayrim tushunchalarni konkretlashtirish qiyin ekanini taʼkidlaydi.

Manba Article 7 psixologik zoʻravonlikni qoʻrquv, oʻziga ishonchni yoʻqotish va ogʻir psixologik azob kabi oqibatlar orqali chegaralashini bayon qiladi. Tadqiqotchilarning tanqidi psixologik zoʻravonlik huquqda umuman mavjud emasligi emas. Muammo “oʻziga ishonchni yoʻqotish” yoki “ogʻir psixologik azob” kabi oqibatlar qaysi xulq, muddat, intensivlik va dalil sharoitlarida huquqiy chegaradan oʻtishini aniqroq qilish zaruratidadir.

Manba ishlatgan 2025-yilgi ajrim maʼlumotini qanday oʻqish kerak?

Maqola kirish qismida Indoneziyada 2025-yilda taxminan 438.168 ta ajrim holati boʻlgani va 282.326 ta holat, yaʼni taxminan %64,4 tasi doimiy kelishmovchilik, janjal va er-xotin oʻrtasidagi nomuvofiqlik toifalari bilan bogʻlangani aytiladi. Bu raqamlar tadqiqot yaratgan yangi maʼlumot emas; manbada Badan Pusat Statistik Indonesia maʼlumotiga tayanib keltirilgan fon axborotidir.

Mualliflar ushbu yuqori kelishmovchilik ulushini uzoq davom etuvchi psixologik nizolarning ahamiyatiga ishora qiluvchi kontekst sifatida talqin qiladi. Biroq mazkur 282.326 holatning barchasi huquqiy jihatdan isbotlangan “psixologik zoʻravonlik holati” degan xulosani ushbu statistikadan chiqarib boʻlmaydi. Kelishmovchilik yoki ajrim sababi bilan Article 7 doirasida isbotlangan psixologik zoʻravonlik bir xil huquqiy toifa emas.

Tadqiqot boʻshligʻi nima?

Manbaga koʻra, oiladagi zoʻravonlik adabiyotining bir qismi zoʻravonlik shakllari, holatlar soni va jabrlanuvchilar uchun psixologik-ijtimoiy oqibatlar bilan shugʻullansa; Maqāṣid al-Syarī’ah adabiyoti asosan ḍarūriyyāt, ḥājiyyāt va taḥsīniyyāt kabi nazariy darajalarni yoki al-Shāṭibī, Ibn ʿĀshūr va Jasser Auda kabi mutafakkirlar yondashuvlarini oʻrganadi.

Tadqiqotchilar ushbu ikki soha Indoneziya pozitiv huquqidagi psixologik zoʻravonlik normasini amaliyotga tatbiq etiladigan shaklga keltirish maqsadida yetarlicha integratsiya qilinmaganini taʼkidlaydi. Tadqiqotning yangilik daʼvosi Article 7 bilan Maqāṣid al-Syarī’ah oʻrtasida faqat nazariy emas, balki amaliyotga yoʻnaltirilgan huquqiy model yaratishga urinishidir.

Maqāṣid al-Syarī’ah Ushbu Tadqiqotda Nimani Anglatadi?

Maqāṣid al-Syarī’ah tadqiqotda huquqiy qoidalar faqat formal ravishda mavjud boʻlishini emas, balki insonning asosiy manfaatlarini himoya qilishi va zararning oldini olishini asos qilib oladigan normativ islom huquqi nazariyasi doirasidir; tadqiqotchilar bu doirani Article 7 ni diniy jazo normasiga aylantirish uchun emas, psixologik zoʻravonlik jabrlanuvchilarini himoya qilishda aniqroq huquqiy koʻrsatkichlar ishlab chiqish uchun qoʻllaydi.

Maṣlaḥah va mafsadah nima?

Maṣlaḥah, tadqiqot kontekstida inson uchun manfaat, yaxshilik va himoya qilinishi kerak boʻlgan manfaatni anglatadi. Mafsadah esa zarar, buzilish yoki insonning himoya qilinishi lozim boʻlgan asosiy qadriyatlarini shikastlovchi holatni bildiradi.

Manba Maqāṣid mantiqining ikki yoʻnalishini alohida taʼkidlaydi: jalb al-maṣāliḥ, yaʼni manfaatni roʻyobga chiqarish; darʾ al-mafāsid, yaʼni zararning oldini olish yoki uni bartaraf etish. Tadqiqotchilarga koʻra, psixologik zoʻravonlikning oldini oladigan va jabrlanuvchining tiklanishini qoʻllab-quvvatlaydigan huquqiy tartibga solish ushbu ikki maqsadni birgalikda koʻzda tutishi kerak.

Ḍarūriyyāt nima?

Ḍarūriyyāt, inson hayoti va ijtimoiy tartibni asosiy darajada himoya qilish uchun ajralmas deb hisoblangan ehtiyoj va qadriyatlardir. Manba ushbu darajadan psixologik zoʻravonlikning eng ogʻir va asosiy oqibatlarini tasniflash uchun foydalanadi.

Tadqiqotda klassik beshlik himoya sohasiga qoʻshimcha ravishda inson qadr-qimmati/oʻzini hurmat qilish oʻlchami ham alohida muhokama qilinadi. Shu tariqa manbada psixologik zoʻravonlik taʼsirlari oltita sarlavha ostida koʻrinadi.

Ushbu jadval eksperimental “taʼsir jadvali” emas. Bu psixologik zoʻravonlikning ko'rsatilgan sohalar bilan aloqasi haqidagi manba adabiyoti va Maqāṣid huquq nazariyasining mualliflar tomonidan amalga oshirilgan normativ sintezidir.

Ḥifẓ al-Dīn: maʼnaviy hayotni himoya qilish

Manba doimiy kamsitish, tahdid, bosim va hissiy manipulyatsiya kabi psixologik zoʻravonlik shakllari shaxsning ichki xotirjamligi va maʼnaviy diqqatini buzishi mumkinligini taʼkidlaydi. Ushbu baholash Maqāṣid nuqtayi nazarida ḥifẓ al-dīn bilan bogʻlangan.

Bu yerda “psixologik zoʻravonlikka uchragan har bir kishining eʼtiqodi albatta zaiflashadi” degan deterministik xulosa chiqarib boʻlmaydi. Maqola psixologik tanglik bilan maʼnaviy/diniy kurash oʻrtasidagi aloqani avvalgi adabiyotga tayangan holda huquqiy-nazariy doiraga joylashtiradi.

Ḥifẓ al-Nafs: ruhiy va jismoniy yaxlitlikni himoya qilish

Manba kamsitish, qoʻrqitish va haddan tashqari nazorat kabi xatti-harakatlarni surunkali xavotir, kuchli stress va depressiya kabi ruhiy salomatlik muammolari bilan bogʻlaydigan avvalgi tadqiqotlardan foydalanadi. Shuningdek, uzoq davom etadigan psixologik stress uyqu muammolari, charchoq va boshqa psixosomatik oqibatlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini muhokama qiladi.

Ushbu tadqiqot hech bir ishtirokchining kortizol darajasi, uyqu sifati, immun tizimi yoki psixiatrik tashxisini oʻlchamagan. Shu sababli mazkur sogʻliq taʼsirlari hozirgi maqolaning bevosita klinik topilmalari emas.

Ḥifẓ al-ʿAql: kognitiv funksiyalarni himoya qilish

Tadqiqotchilar uzoq davom etgan psixologik bosim diqqatni jamlash, xotira, obyektiv axborotni qayta ishlash va qaror qabul qilish qobiliyatiga doir muammolarni keltirib chiqarishi mumkinligi haqidagi adabiyotni ḥifẓ al-ʿaql doirasiga joylashtiradi.

Manba, shuningdek, jabrlanuvchi doimiy salbiy gaplarni ichkilashtirishi natijasida oʻzini qadrsiz yoki doimiy aybdor deb bilishi kabi kognitiv buzilishlar yuzaga kelishi mumkinligini muhokama qiladi. Bu boʻlim ham ushbu maqola yaratgan neyropsixologik oʻlchovlardan emas, balki ikkilamchi adabiyotning normativ huquqiy talqinidan iborat.

Ḥifẓ al-Nasl va Ḥifẓ al-ʿIrḍ: bolalar, avlodlar va inson qadr-qimmati

Manba psixologik jihatdan xavfsiz boʻlmagan oilaviy muhit bolalarning hissiy rivoji, munosabat naqshlari va keyingi hayotdagi ijtimoiy xulqiga taʼsir qilishi mumkinligi haqidagi avvalgi tadqiqotlarni ḥifẓ al-nasl sarlavhasi ostida baholaydi.

Ḥifẓ al-ʿirḍ esa inson qadr-qimmati, shaʼni va oʻzini hurmat qilishni himoya qilish bilan bogʻlangan. Doimiy kamsitish, haqorat va qadrsizlantiruvchi xatti-harakatlar shaxsning oʻzini idrok etishi va ijtimoiy ishonchini shikastlashi mumkinligi taʼkidlanadi.

Ḥifẓ al-Māl: iqtisodiy oʻlcham nega modelga kiritilgan?

Psixologik zoʻravonlik faqat hissiy muammo sifatida koʻrilmaydi. Manba uzoq davom etadigan psixologik tanglik ish motivatsiyasi, unumdorlik va moliyaviy qaror qabul qilishga salbiy taʼsirlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini; shuningdek, oiladagi zoʻravonlikning ayrim shakllari pulga kirishni cheklash yoki iqtisodiy nazorat bilan birga kuzatilishi mumkinligini bildiradi.

Shu tariqa ḥifẓ al-māl, jabrlanuvchining faqat mavjud pulini himoya qilish emas, balki iqtisodiy mustaqilligi, unumdorligi va oila aktivlarini boshqarish qobiliyatini ham himoya qilish sifatida talqin qilinadi.

Ḍarūriyyāt, Ḥājiyyāt va Taḥsīniyyāt Oʻrtasidagi Farq Nima?

Tadqiqotda ḍarūriyyāt hayot va asosiy insoniy yaxlitlikning ajralmas himoya darajasini, ḥājiyyāt insonni hayotni toraytiruvchi va funksionallikni buzuvchi qiyinchiliklardan himoya qiladigan ikkinchi darajani, taḥsīniyyāt esa insoniy munosabatlarni axloq, hurmat, rahm-shafqat va qadr-qimmat nuqtayi nazaridan yaxshilaydigan toʻldiruvchi darajani anglatadi; mualliflar psixologik zoʻravonlikning yengil koʻrinadigan shakllari ham ḥājiyyāt va taḥsīniyyāt darajasida muammo tugʻdirishi, kuchli va davomiy boʻlganda esa asosiy ḍarūriyyāt sohalariga ham taʼsir qilishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Ḥājiyyāt: hayotni ogʻirlashtiruvchi bosim va tanglik

Manba ḥājiyyāt darajasini hayotni bevosita yoʻq qiluvchi xavflardan koʻra, shaxsning hayotini sogʻlom va funksional tarzda davom ettirishini qiyinlashtiruvchi yuklar orqali tushuntiradi. Kamsituvchi soʻzlar, chetlatish, hissiy tashlab qoʻyish yoki doimiy bezovtalik kabi xatti-harakatlar ogʻir jismoniy iz qoldirmasa ham shaxsning xavfsizlik, mansublik va hurmat ehtiyojiga zarar yetkazishi mumkin.

Mualliflar modelida yengil koʻringan xatti-harakatlarni eʼtiborsiz qoldirmaslik muhim; chunki davomiylik va intensivlik ortgan sari ular ogʻirroq psixologik oqibatlarga aylanishi mumkinligi taʼkidlanadi.

Taḥsīniyyāt: munosabat etikasi va inson qadr-qimmati

Taḥsīniyyāt darajasi bevosita tirik qolish masalasidan koʻra munosabatning axloqiy sifatiga eʼtibor qaratadi. Manba bu yerda rahm-shafqat, hurmat, empatiya, xushmuomalalik va inson qadr-qimmatini himoya qilishni oldingi oʻringa qoʻyadi.

Ushbu nuqtayi nazarda psixologik zoʻravonlik faqat “qonunni buzuvchi xatti-harakat” sifatida emas, balki oiladagi munosabatlar sifati va oʻzaro insoniy qadriyatni shikastlovchi axloqiy muammo sifatida ham talqin qilinadi.

Maqāṣid al-ʿĀmmah: shaxsdan tashqaridagi ijtimoiy himoya

Maqāṣid al-ʿĀmmah, Maqāṣidning shaxsiy manfaatdan tashqarida umumiy jamoat manfaati, adolat, inson qadr-qimmati va ijtimoiy tartib oʻlchamini ifodalovchi doiradir. Manba psixologik zoʻravonlik faqat jabrlanuvchi bilan cheklanib qolmasligi; oila, jamoa va ijtimoiy munosabatlarga kengroq oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Shu sababli mualliflar huquqiy tartibga solish bilan birga huquqiy savodxonlik, teng munosabat taʼlimi, zoʻravonliksiz munosabat qadriyatlarini ichkilashtirish, erta aniqlash, maslahat va jamoatchilik taʼlimi kabi profilaktik vositalarni ham modelning bir qismi sifatida muhokama qiladi.

Maqāṣid al-Usrah nima?

Maqāṣid al-Usrah, oila institutining maqsadlari va oiladagi insoniy munosabatlarni himoya qilishni Maqāṣid nuqtayi nazaridan baholovchi doiradir. Manba oilani osoyishtalik (sakīnah), muhabbat (mawaddah) va rahm-shafqat (raḥmah) asosida qurilishi maqsad qilingan munosabatlar sohasi sifatida koʻradi.

Tadqiqotchilar Article 7 ning psixologik himoya funksiyasini ushbu oilaviy maqsadlar bilan bogʻlab, huquqiy himoya faqat jazolash emas, balki xavfsiz oilaviy muhitni saqlash nuqtayi nazaridan ham talqin qilinishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Iḥsān, amānah va raḥmah modelda qanday ishlatiladi?

Iḥsān, faqat minimal huquqiy majburiyatni bajarish oʻrniga munosabatda yaxshilik va yaxshi xulqni kuchaytiruvchi axloqiy prinsip sifatida ishlatiladi. Manba buni oila aʼzolarining bir-birini kamsitmasligi, zarar yetkazmasligi va oʻzaro qadrli his qildiradigan muhit yaratishi bilan bogʻlaydi.

Amānah, oilaviy munosabatlar masʼuliyat va ishonchni oʻz ichiga olishi haqidagi fikrni ifodalaydi. Tadqiqotchilar turmush oʻrtogʻi va bolalarning psixologik xavfsizligini himoya qilishni ham ushbu masʼuliyatning bir qismi deb biladi.

Raḥmah, rahm-shafqat va mehribonlik oʻlchamidir. Manba ushbu qadriyatni haddan tashqari nazorat, hukmronlik va psixologik bosimga qarshi empatiya hamda hissiy sezgirlik bilan bogʻlaydi.

Lā ḍarar wa lā ḍirār va al-ḍarar yuzāl nimani anglatadi?

Manba psixologik zoʻravonlikdan himoyani zarar yetkazmaslik va yuzaga kelgan zararni bartaraf etish prinsiplari bilan ham bogʻlaydi. Lā ḍarar wa lā ḍirār zarar yetkazish va zararga zarar bilan javob berish mantiqidan qochishni; al-ḍarar yuzāl esa yuzaga kelgan zarar bartaraf etilishi kerakligi haqidagi huquqiy-axloqiy prinsipni anglatadi.

Mualliflar ishlab chiqqan profilaktik, huquqiy aralashuv va tiklovchi himoya modeli ushbu zararni oldini olish va bartaraf etish mantiqi bilan bogʻlanadi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot huquqni normalar, prinsiplar va doktrinalar majmui sifatida koʻradigan sifatli normativ huquqiy tadqiqotdir. Tadqiqotchilar dala suhbati yoki tajriba oʻtkazish oʻrniga majburiy huquqiy qoidalar va tegishli akademik adabiyotlarni tahlil qiladi.

Statute approach nima qiladi?

Statute approach, tadqiqot savoliga aloqador amaldagi qonun va tartibga solishlarni tizimli ravishda oʻrganishdir. Tadqiqotda Article 7 va tegishli qoidalar normalar ierarxiyasi, qoidalar oʻrtasidagi gorizontal-vertikal uygʻunlik va normalarning izchilligi nuqtayi nazaridan baholangan.

Conceptual approach nima qiladi?

Conceptual approach, huquqiy matnning faqat soʻzma-soʻz mazmuniga yopishib qolmasdan, huquq nazariyalari, prinsiplar va doktrinal tushunchalar orqali talqin qilinishidir. Ushbu tadqiqotda Maqāṣid al-Syarī’ah amaldagi Article 7 ning jabrlanuvchini himoya qilish maqsadini aniqroq va operativroq qilish uchun qoʻllanadigan konseptual doiradir.

Das Sein va Das Sollen farqi

Manba metod boʻlimida tadqiqot faqat amaldagi huquq qanday ekanini tushuntirib qolmasdan, huquq qanday boʻlishi kerakligi haqida ham taklif ishlab chiqishini bildiradi. Huquq nazariyasidagi das Sein mavjud holatni; das Sollen esa boʻlishi kerak boʻlgan normativ tartibni anglatadi.

Ushbu farq butun maqolani tushunish uchun muhim. Article 7 ning amaldagi tartibga solinishi das Sein tomonida; mualliflarning aniqroq xulq-atvor koʻrsatkichlari, ogʻirlik tasnifi va dalillar kombinatsiyasi taklifi esa das Sollen, yaʼni normativ islohot taklifidir.

Mualliflar Article 7 Uchun Aniq Nima Taklif Qilmoqda?

Mualliflar Article 7 ning psixologik zoʻravonlikni qasddan, takroriy yoki tizimli soʻz, xatti-harakat yoxud harakatsizlik shakllari; ular yuzaga keltiradigan obyektiv ravishda aniqlash mumkin boʻlgan psixologik oqibatlar; tanglikni davomiylik, intensivlik va funksiyani yoʻqotish darajasiga qarab baholash hamda bir nechta dalil turini birgalikda koʻrib chiqish orqali aniqroq qilishni taklif etadi; bu doira tadqiqotning huquqiy islohot taklifidir va amaldagi Article 7 ning kuchdagi matni sifatida oʻqilmasligi kerak.

Taklif etilgan xulq-atvor koʻrsatkichlari

Manba xulosadan bevosita oldingi qayta formulalash boʻlimida quyidagi xatti-harakat turlarini misol sifatida keltiradi:

• ogʻzaki kamsitish yoki yerga urish,
• tahdid va qoʻrqitish,
• ijtimoiy ajratish yoki erkinlikni cheklash kabi haddan tashqari nazorat,
• hissiy manipulyatsiya,
• psixologik/hissiy eʼtiborsizlik.

Ushbu roʻyxat mualliflarning islohot taklifining bir qismi ekanini unutmaslik kerak. Maqola bu bandlarning barchasi amaldagi Article 7 da aynan shu shaklda yozilganini aytmaydi.

Taklif etilgan natija koʻrsatkichlari

Mualliflar psixologik zoʻravonlikni huquqiy jihatdan baholashda faqat xatti-harakatga emas, jabrlanuvchiga obyektiv ravishda aniqlash mumkin boʻlgan taʼsirlarga ham qarashni taklif qiladi. Manbada misol qilingan taʼsirlar xavotir, qoʻrquv va depressiya kabi hissiy buzilishlar; fikrlash va qaror qabul qilish qobiliyatining pasayishi; oʻziga ishonchni yoʻqotish; psixologik qaramlik va ojizlikdir.

Ushbu taklif “ushbu alomatlardan biri boʻlgan har bir kishi oiladagi psixologik zoʻravonlik jabrlanuvchisidir” degan tibbiy yoki huquqiy avtomatik tashxis qoidasi emas. Mualliflarning maqsadi huquqni qoʻllashda mavhum tushunchalarni aniqroq baholash parametrlariga aylantirishdir.

Yengil, oʻrta va ogʻir tasnifi

Tadqiqot psixologik tanglikni yengil, oʻrta va ogʻir darajalarda baholash va tasnifni hodisaning davomiyligi, intensivligi hamda jabrlanuvchining aqliy/ijtimoiy funksiyalariga taʼsiri bilan bogʻlashni taklif qiladi.

Manba ushbu uch daraja uchun tasdiqlangan klinik ball chegaralari yoki standart shkala bermaydi. Shu sababli Verianla tomonidan “yengil = falon ball, oʻrta = falon ball” shaklida yangi chegaralar yaratilmaydi.

Taklif etilgan dalillash yondashuvi

Tadqiqotchilar isbotlash bitta dalilga bogʻlanib qolmasligi kerakligini taʼkidlaydi. Taklif etilgan tuzilma jabrlanuvchining bayoni, guvohlar, aloqa yozuvlari va psixolog yoki psixiatr baholarining sudya tomonidan yaxlit tarzda koʻrib chiqilishini oʻz ichiga oladi.

Bu “ushbu toʻrtta dalilning hammasi amaldagi huquqda har bir ish uchun majburiy” degani emas. Manba bu yerda huquqni qoʻllashni kuchaytirishga qaratilgan normativ dalillash modelini taklif etadi.

Profilaktik, Repressiv/Huquqiy va Tiklovchi Himoya Oʻrtasidagi Farq Nima?

Tadqiqotda profilaktik himoya psixologik zoʻravonlik yuzaga kelishidan oldin xabardorlik va sogʻlom munosabat muhitini yaratishni, repressiv/huquqiy himoya sodir boʻlgan huquqbuzarlikka aniq va mutanosib huquqiy javob berishni, tiklovchi himoya esa jabrlanuvchining psixologik va ijtimoiy tiklanishini qoʻllab-quvvatlashni anglatadi; mualliflar samarali jabrlanuvchi himoyasi uchun ushbu uch oʻlcham bir-birining muqobili emas, balki toʻldiruvchisi boʻlishi kerakligini taʼkidlaydi.

Profilaktik oʻlcham

Profilaktik yondashuvning asosiy maqsadi zoʻravonlik sodir boʻlgandan keyin faqat jazolash emas, balki psixologik zoʻravonlik yuzaga kelish ehtimolini kamaytiradigan ijtimoiy va huquqiy muhitni yaratishdir. Manba huquqiy savodxonlik, teng munosabat taʼlimi, zoʻravonliksiz qadriyatlarni qabul qilish, erta aniqlash, nikohdan oldingi va keyingi yoʻl-yoʻriq, jamoa yetakchilarining hissasi va jamoatchilik taʼlimini shu kontekstda muhokama qiladi.

Repressiv / huquqiy aralashuv oʻlchami

Manbada darʾ al-mafāsid, yuzaga kelgan zararga qarshi huquqiy aralashuvni qoʻllab-quvvatlovchi prinsip sifatida talqin qilinadi. Mualliflar xatti-harakat chegaralari aniqroq belgilanishini, sanksiya mutanosib va qoʻllanadigan boʻlishini hamda jabrlanuvchi huquqiy himoyaga kira olishini taʼkidlaydi.

“Repressiv” bu yerda jabrlanuvchi yoki jamiyatni bostirish degani emas; inglizcha manbada ishlatilgan repressive atamasining sodir boʻlgan huquqbuzarlikka qarshi huquqiy sanksiya va javobgarlik mexanizmini ifodalovchi maʼnosidir.

Tiklovchi / iṣlāḥ oʻlchami

Iṣlāḥ, tadqiqot kontekstida faqat nizoni yopish emas, balki adolat bilan birga zararni bartaraf etish va jabrlanuvchi holatini yaxshilashga qaratilgan tiklovchi yondashuvni anglatadi.

Manba psixologik maslahat, professional yordam va ijtimoiy yordamni jabrlanuvchining xavfsizlik hissi, hissiy chidamliligi va hayot funksionalligini qayta tiklashga qaratilgan vositalar sifatida muhokama qiladi.

Ushbu model psixologik tiklanish nuqtayi nazaridan qanchalik samarali ekani mazkur tadqiqotda oʻlchanmagan. Tadqiqotning xulosa boʻlimida ham sud amaliyoti va jabrlanuvchini tiklash xizmatlarida empirik tasdiqlash kelajakdagi tadqiqotlarda amalga oshirilishi kerakligi aytiladi.

Retributive justice bilan restorative justice qanday birlashtiriladi?

Manba bir tomondan aybdorning javobgarligi va huquqiy sanksiyani taʼkidlaydigan retributive justice yondashuvini, boshqa tomondan jabrlanuvchining tiklanishini taʼkidlaydigan restorative justice yondashuvi bilan muvozanatlashtirishga harakat qiladi.

Mualliflarning normativ modeli “yoki jazola, yoki tikla” shaklidagi ikkilik tanlovni qilmaydi. Aybdor nuqtayi nazaridan huquqiy javobgarlik, jabrlanuvchi nuqtayi nazaridan xavfsizlik va tiklanish bir xil himoya tizimining turli vazifalari sifatida koʻriladi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan natijalar

• Article 7 psixologik zoʻravonlikni huquqiy jihatdan tan oladi; tadqiqotchilar amaliyotda ishlatiladigan ayrim koʻrsatkichlarni aniqroq va oʻlchanadigan holga keltirish zarur deb hisoblaydi.
• Maqāṣid al-Syarī’ah tadqiqotda psixologik zoʻravonlikni din, ruh/hayot, aql, nasl, qadr-qimmat va iqtisodiy mavjudlik kabi koʻp tomonlama himoya sohalari orqali tahlil qilish uchun qoʻllanadi.
• Manba adabiyoti psixologik zoʻravonlikni ruhiy salomatlik, kognitiv funksiya, ijtimoiy munosabatlar, bolalar rivoji, inson qadr-qimmati va iqtisodiy funksionallik bilan bogʻliq salbiy oqibatlar bilan bogʻlaydi.
• Ḥājiyyāt darajasi yengil va oʻrta darajadagi psixologik bosimlar hayot faoliyatini qiyinlashtirishini; taḥsīniyyāt darajasi esa munosabat etikasi, hurmat va rahm-shafqatning shikastlanishini tushuntirish uchun ishlatilgan.
• Mualliflar jabrlanuvchini himoya qilish profilaktik, huquqiy/repressiv va tiklovchi oʻlchamlarni birgalikda oʻz ichiga olishi kerakligini taʼkidlaydi.
• Mualliflar Article 7 uchun aniqroq xulq-atvor va natija koʻrsatkichlarini ishlab chiqishni taklif qiladi.
• Mualliflar psixologik tanglikni davomiyligi, intensivligi va ijtimoiy/aqliy funksiyaga taʼsiriga qarab baholashni taklif qiladi.
• Mualliflar dalillash jabrlanuvchi bayoni, guvoh, aloqa yozuvlari va ekspert bahosi kabi bir nechta axborot manbai bilan qoʻllab-quvvatlanishini taklif qiladi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan natijalar

• Taklif etilgan Maqāṣid asosidagi model sudlarda samaraliroq ekani empirik ravishda sinovdan oʻtkazilmagan.
• Taklif etilgan model jabrlanuvchilarning ruhiy salomatligini qanchalik yaxshilashi haqida klinik taʼsir oʻlchovi mavjud emas.
• Yengil, oʻrta va ogʻir psixologik zoʻravonlik uchun tasdiqlangan raqamli chegara yoki psixometrik ball ishlab chiqilmagan.
• 2025-yilgi ajrim holatlarining barchasi psixologik zoʻravonlik natijasi ekani koʻrsatilmagan.
• Psixologik zoʻravonlikni boshdan kechirgan har bir kishida depressiya, kognitiv buzilish, iqtisodiy yoʻqotish yoki maʼnaviy inqiroz yuzaga kelishi isbotlanmaydi.
• Manbada muhokama qilingan salomatlik taʼsirlari ushbu tadqiqotning oʻz klinik yoki epidemiologik oʻlchovlari emas.
• Tadqiqot Indoneziyadan tashqaridagi huquqiy tizimlarga avtomatik tatbiq etiladigan modelni tasdiqlamagan.
• Mualliflarning islohot taklifi amaldagi Article 7 ning kuchdagi matni bilan bir xil emas.

Tadqiqotning asosiy cheklovi

Manba xulosa boʻlimida tadqiqot normativ yondashuv bilan cheklanganini ochiq aytadi. Boshqacha qilib aytganda, tadqiqotchilar oʻzlari taklif etgan model real sud qarorlari, huquqni muhofaza qilish amaliyoti, jabrlanuvchilarni qoʻllab-quvvatlash markazlari yoki psixologik tiklanish xizmatlarida qanday ishlashini oʻlchamagan.

Shu sababli huquqiy model nazariy jihatdan keng qamrovli boʻlsa-da, amaliyotdagi samaradorligi alohida empirik tadqiqotni talab qiladi. Manbaning kelajak tadqiqoti taklifi ham Maqāṣid asosidagi psixologik himoyaning sud amaliyoti va jabrlanuvchini tiklash xizmatlaridagi samaradorligini oʻrganishdir.

Ushbu tadqiqotda nega formula yoʻq?

Tadqiqot matematik, eksperimental yoki statistik model emas. U huquq normalari, nazariy tushunchalar va akademik adabiyotlar oʻrtasida doktrinal aloqani oʻrnatuvchi normativ huquqiy tadqiqotdir. Shu sababli p qiymati, ishonch oraligʻi, taʼsir kattaligi, regressiya tenglamasi yoki klinik ball formulasi xabar qilinmagan.

Manbada boʻlmagan tenglama qoʻshish huquqiy tushunchalarni sunʼiy ravishda miqdorlashtirishni anglatgani uchun Verianla tomonidan hech qanday formula yaratilmagan.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Domestic Violence Law and Maqāṣid al-Syarī’ah in Protecting Families from Psychological Violence

Mualliflar: Iffaty Nasyi’ah, Muhammad Nasrulloh, Zummy Humairoh, Fakhruddin Fakhruddin, Rafeah Saidon.

Mualliflar tartibi: Manbadagi tartib aynan saqlangan.

Masʼul muallif: PDF corresponding email sifatida iffaty.nasyiah@syariah.uin-malang.ac.id manzilini beradi; bu manzil Iffaty Nasyi’ahga tegishli.

Affiliatsiyalar: Iffaty Nasyi’ah, Muhammad Nasrulloh va Fakhruddin Fakhruddin — Universitas Islam Negeri Maulana Malik Ibrahim Malang, Indonesia; Zummy Humairoh — Ma’had Aly Al-Zamachsyari Malang, Indonesia; Rafeah Saidon — Universiti Teknologi MARA, Shah Alam, Malaysia.

Jurnal: Unnes Law Journal.

Nashriyot: Faculty of Law, Universitas Negeri Semarang.

Jild / son: Vol. 12 Issue 1 (2026).

Sahifalar: 119–164.

DOI: 10.15294/ulj.v12i1.48249.

Rasmiy DOI havolasi: https://doi.org/10.15294/ulj.v12i1.48249

Rasmiy maqola sahifasi: https://journal.unnes.ac.id/journals/ulj/article/view/48249

Onlayn nashr sanasi: 17 May 2026.

Maqola turi: Research Article; sifatli/normativ huquqiy tadqiqot.

Taqriz: Taqrizli jurnal maqolasidir. Unnes Law Journal double-blind peer review tizimidan foydalanishini bildiradi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0).

Asosiy huquqiy manba: Law Number 23 of 2004 concerning the Elimination of Domestic Violence, ayniqsa psixologik zoʻravonlikka oid Article 7 va tegishli qoidalar.

Tadqiqot yondashuvi: Statute approach va conceptual approach.

Huquqiy materiallar: Birlamchi sifatida majburiy qonunlar va qoidalar; ikkilamchi sifatida akademik adabiyotlar, huquq kitoblari, tadqiqot matnlari va tegishli ilmiy ishlar.

Manbalarni toʻplash: Hujjatlashtirish / library research.

Tahlil: Tavsifiy-analitik oʻrganish va deduktiv mantiq.

Inson ishtirokchi: Yoʻq.

Tajriba yoki dala tadqiqoti: Yoʻq.

Namuna: Yoʻq; tadqiqot empirik ishtirokchi namunasidan foydalanmaydi.

Statistik tahlil: Yoʻq.

Matematik formula: Yoʻq.

Manba 1-jadval: Psixologik zoʻravonlikning ḥifẓ al-dīn, ḥifẓ al-nafs, ḥifẓ al-ʿaql, ḥifẓ al-nasl, ḥifẓ al-ʿirḍ va ḥifẓ al-māl ga salbiy taʼsirlarini psixologik himoyaning manbada taklif etilgan ijobiy qadriyatlari bilan taqqoslaydi.

Manba 2-jadval: ḥājiyyāt, taḥsīniyyāt va Maqāṣid al-ʿĀmmah darajalarini psixologik zoʻravonlik taʼsirlari, himoya qadriyatlari va huquqiy qoʻllash natijalari bilan bogʻlaydi.

Asosiy normativ taklif: Article 7 ning psixologik zoʻravonlikka oid xulq-atvor, natija, ogʻirlik va dalillash koʻrsatkichlarini aniqroq qiladigan tarzda qayta tuzilishi.

Taklif etilgan xulq-atvor misollari: Ogʻzaki kamsitish, tahdid va qoʻrqitish, ijtimoiy ajratish yoki erkinlikni cheklovchi haddan tashqari nazorat, hissiy manipulyatsiya va psixologik eʼtiborsizlik.

Taklif etilgan taʼsir misollari: Xavotir, qoʻrquv va depressiya kabi hissiy buzilishlar; fikrlash/qaror qabul qilish qobiliyatining pasayishi; oʻziga ishonchni yoʻqotish; psixologik qaramlik va ojizlik.

Taklif etilgan ogʻirlik yondashuvi: Yengil, oʻrta va ogʻir darajalarni davomiylik, intensivlik va aqliy/ijtimoiy funksiyaga taʼsir boʻyicha baholash. Manba ushbu darajalar uchun raqamli klinik chegara bermaydi.

Taklif etilgan dalillash yondashuvi: Jabrlanuvchi bayoni, guvohlar, aloqa yozuvlari va psixolog/psixiatr xulosalarini yaxlit baholash. Ushbu tuzilma tadqiqotning islohot taklifidir.

Asosiy ilmiy talqin chegarasi: Tadqiqot huquqiy va nazariy sintez qiladi. Maqolada keltirilgan psixologik, kognitiv, ijtimoiy va iqtisodiy taʼsirlarning aksariyati avvalgi ilmiy adabiyotdan olingan aloqalar boʻlib, hozirgi tadqiqotning yangi empirik oʻlchovlari emas.

2025-yil ajrim maʼlumoti chegarasi: Manba 438.168 ta ajrim va 282.326 ta doimiy kelishmovchilik/janjal/nomuvofiqlik holatini fon sifatida ishlatadi. Ushbu ikkinchi raqam huquqiy jihatdan isbotlangan psixologik zoʻravonlik holatlari soni emas.

Cheklov: Normativ yondashuv tufayli modelning amaliyotda, sudda yoki jabrlanuvchini tiklash xizmatlaridagi samaradorligi empirik ravishda oʻrganilmagan.

Kelajak tadqiqoti: Maqāṣid asosidagi psixologik himoya yondashuvining sud amaliyoti va jabrlanuvchini tiklash xizmatlaridagi real samaradorligini empirik ravishda oʻrganish taklif etiladi.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagani bildirilgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.

Generative AI bayonoti: Mualliflar OpenAI ChatGPTdan faqat tilni yaxshilash va matn oʻqilishini oshirish maqsadida foydalanganini; AI vositasi tadqiqot dizayni, maʼlumotlar tahlili, topilmalarni talqin qilish yoki mualliflikka hissa qoʻshmaganini; yaratilgan natijalarni oʻzlari koʻrib chiqib tasdiqlaganini bildirgan.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Manbada alohida Data Availability Statement xabar qilinmagan; tadqiqot yangi empirik maʼlumotlar toʻplamini yaratmaydigan normativ huquqiy tadqiqotdir.

Etika qoʻmitasi: Manbada alohida inson tadqiqoti etika qoʻmitasi/IRB tasdigʻi xabar qilinmagan; tadqiqot inson ishtirokchilaridan maʼlumot toʻplamaydi.

Muallif hissalari: Manbada alohida CRediT/muallif hissalari jadvali xabar qilinmagan.