Qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv (legal seclusion / conjugal visitation) — jazoni ijro etish muassasasida saqlanayotgan shaxsga muayyan shartlar asosida qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan maxfiylik sharoitida uchrashish va oila/er-xotin munosabatlarining ayrim jihatlarini davom ettirish imkonini beradigan ijro tartibidir. Benmessaoud Hayet va Larouci Rachidning qiyosiy huquq tadqiqoti mahbuslarning jinsiy va oilaviy hayotiga oid ushbu tartib reabilitatsiya va jamiyatga qayta integratsiya nuqtai nazaridan qanday asoslantirilishini; ayrim arab mamlakatlaridagi huquqiy amaliyotlarni, Islom huquqidagi qarashlar farqini va qamoqxona ichidagi/tashqarisidagi amaliy modellarni oʻrganadi. Tadqiqot yangi empirik maʼlumot yaratmaydi; asosan mavjud huquqiy tartiblar va ikkilamchi adabiyot asosida normativ qiyoslash olib boradi.

Manbaning asosiy tezisi shuki, ozodlikdan mahrum qilish jazosi shaxs erkinligini cheklaydi, biroq uning inson sifatidagi barcha huquqlari yoʻqolganini anglatmaydi. Tadqiqotchilar er-xotin va oila aloqalarini saqlash mahbusning reabilitatsiyasi va jamiyatga qayta integratsiyasini qoʻllab-quvvatlashi mumkinligini taʼkidlaydi; qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvni ushbu yondashuv vositalaridan biri sifatida baholaydi.

Tadqiqot shuningdek jinsiy mahrumlik qamoqxona ichidagi tajovuzkorlik, jinsiy tajovuz, bir jinsdagi shaxslar oʻrtasidagi jinsiy xatti-harakat va psixologik beqarorlik bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini ilgari surgan eskiroq ikkilamchi manbalarni muhokama qiladi. Biroq mavjud maqola bu aloqalarni oʻzining eksperimental yoki dala maʼlumotlari bilan sinamagan. Shu sabab manbada ilgari surilgan sababiy bogʻlanishlar yangi ilmiy dalil sifatida emas, tadqiqot tayangan adabiyot va mualliflarning talqin doirasi sifatida baholanishi kerak.

Tadqiqotda Saudiya Arabistoni, Iordaniya, Quvayt, Misr va Jazoir misollari qiyoslanadi. Bundan tashqari, Islom huquqida mahbusning turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuviga ruxsat berish, taqiqlash yoki jamoat manfaatlari/maxsus shartlarga qarab cheklashga doir uch xil qarash koʻrib chiqiladi. Amaliy modellar esa jazoni ijro etish muassasasi ichidagi er-xotin uchrashuvi va oilaviy uchrashuv; muassasa tashqarisida vaqtinchalik chiqish ruxsati va jazoni uzlukli/boʻlib ijro etish sifatida tasniflanadi.

Eng muhim talqin chegarasi: Manba qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvni kuchli qoʻllab-quvvatlovchi normativ tadqiqot boʻlsa-da, uning reabilitatsiya muvaffaqiyati, qamoqxona zoʻravonligi yoki qayta jinoyat sodir etishni qanchalik miqdorda oʻzgartirishini oʻlchamaydi. Shuningdek maqolada bu huquqning mustaqil va universal xalqaro shartnoma huquqi ekanini tasdiqlovchi batafsil shartnoma tahlili mavjud emas.

1. Tadqiqotning asosiy huquqiy muammosi

Zamonaviy jazoni ijro etish huquqidagi asosiy bahslardan biri shaxs ozodlikdan mahrum etish jazosiga hukm qilinganda qaysi huquqlari cheklanishi va qaysi huquqlari saqlanib qolishi masalasidir.

Ozodlikdan mahrum qilish jazosining bevosita oqibati harakat erkinligining yoʻqolishi yoki jiddiy cheklanishidir. Biroq bundan mahbusning inson qadr-qimmati, sogʻliq, oilaviy munosabatlar, din, huquqiy murojaat yoki boshqa barcha huquqlari oʻz-oʻzidan yoʻqoladi degan xulosa kelib chiqmaydi.

Manba tadqiqot shu umumiy prinsipdan kelib chiqib yanada bahsli savolni oʻrtaga qoʻyadi: mahbusga turmush oʻrtogʻi bilan jinsiy va oilaviy hayotini muayyan shartlarda davom ettirish imkoniyati berilishi kerakmi?

Tadqiqotchilar bu savolni faqat shaxsiy hayot maxfiyligi doirasida emas, balki reabilitatsiya, oila yaxlitligi, inson qadr-qimmati va jazoning oqibatlari hukm qilingan shaxs oilasiga zaruratsiz tarqalmasligi nuqtai nazaridan baholaydilar.

Qonuniy Turmush Oʻrtogʻi Bilan Xususiy Uchrashuv Nima?

Qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv manba tadqiqotda jazoni ijro etish muassasasida saqlanayotgan shaxsning qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan qamoqxona maʼmuriyati belgilagan xavfsizlik va muvofiqlik shartlari ostida, xodimlarning bevosita kuzatuvisiz, maxfiy tarzda uchrashishiga imkon beruvchi tartibni anglatadi. Inglizcha manbada bu amaliyot legal seclusion deb ataladi; tushuncha kameraga qamash yoki solitary confinement maʼnosidagi “seclusion” bilan adashtirilmasligi kerak.

2. “Qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv” nega oddiy qamoqxona tashrifidan farq qiladi?

Oddiy qamoqxona tashrifi odatda tashrif buyuruvchi bilan mahbus oʻrtasida xodimlar kuzatuvi ostida yoki bevosita xavfsizlik nazorati mavjud muhitda oʻtadi.

Qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvda esa maqsad er-xotinning belgilangan vaqt davomida shaxsiy hayot maxfiyligini saqlay oladigan sharoitda uchrashishidir.

Manba tadqiqotda ushbu mexanizm faqat jinsiy aloqani taʼminlashga qisqartirilmaydi. Nikoh rishtasi, yaqinlik va oilaviy munosabatlarni davom ettirish reabilitatsiya dalilining tarkibiy qismlari sifatida qoʻllanadi.

3. “Huquq” bilan “imtiyoz” oʻrtasidagi farq

Manbada barcha amaliy shakllar bir xil huquqiy maqomga ega emas.

Baʼzi mamlakat tartiblari er-xotin uchrashuvini muayyan shartlar bilan mahbusga berilgan huquq yoki ijro kafolati sifatida koʻrsa, vaqtinchalik chiqish ruxsati kabi ayrim institutlar manbaning bayonida maʼmuriyat shartlarga qarab berishi mumkin boʻlgan imtiyoz sifatida baholanadi.

Bu farq muhim. Amaliyotning reabilitatsiya uchun foydali deb hisoblanishi uning albatta shartsiz va hamma talab qila oladigan asosiy huquq ekanini anglatmaydi.

4. Jazoning shaxsiyligi prinsipi bilan bogʻliqlik

Manba tadqiqotning normativ asoslaridan biri jazoning shaxsiyligi prinsipidir.

Bu prinsipning asosiy mantigʻi jinoyat va jazo munosabati hukm qilingan shaxsga qaratilishi, jazoning zarur boʻlmagan oqibatlari turmush oʻrtogʻi yoki oila aʼzolariga tarqalmasligidir.

Tadqiqot uzoq muddatli oila va er-xotin munosabatlarining toʻliq uzilishi faqat mahbusga emas, turmush oʻrtogʻiga ham amalda taʼsir qilishini va shu sabab ijro siyosatida oilaviy aloqalar imkon qadar saqlanishi kerakligini taʼkidlaydi.

5. Reabilitatsiya tushunchasi bilan bogʻliqlik

Reabilitatsiya jazoni ijro etishning faqat jazolovchi emas, balki shaxsning jamiyatda yana qonunga muvofiq yashashini qoʻllab-quvvatlovchi funksiyaga ega boʻlishidir.

Manba mualliflari er-xotin va oila aloqalarining davom etishini psixologik barqarorlik, ijtimoiy bogʻliqlik va jazodan keyingi qayta integratsiya nuqtai nazaridan foydali boʻlishi mumkin boʻlgan omil deb baholaydi.

Biroq bu tadqiqot reabilitatsiyani oʻlchaydigan qayta jinoyat sodir etish koʻrsatkichi, psixometrik baholash, xulq-atvor bali yoki nazorat guruhidan foydalanmaydi. Demak, taklif qilinayotgan taʼsir kattaligi ushbu tadqiqotda hisoblanmagan.

Jinsiy Mahrumlik Qamoqxona Zoʻravonligiga Sabab Boʻlishi Ushbu Tadqiqotda Isbotlanganmi?

Yoʻq. Manba tadqiqot jinsiy mahrumlik bilan tajovuzkorlik, zoʻravonlik va qamoqxona ichidagi ayrim xatti-harakatlar oʻrtasida aloqa oʻrnatgan eskiroq ikkilamchi nashrlarga tayangan; biroq tadqiqot oʻz tajribasi, nazorat guruhi yoki yangi dala maʼlumotini yaratmagan. Shu sabab “jinsiy mahrumlik qamoqxona zoʻravonligiga sabab boʻladi” degan qatʼiy sababiy xulosa ushbu tadqiqotdan chiqarib boʻlmaydi.

6. Manbaning zoʻravonlikka yondashuvi

Maqola qamoqxonadagi jinsiy mahrumlik jismoniy va psixologik zoʻriqishni oshirishi va bu tajovuzkor xatti-harakatlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini taʼkidlaydigan ikkilamchi manbalarga asoslanadi.

Manba shuningdek qamoqxona muhitida kuch, erkaklik va hukmronlik namoyishlari jismoniy yoki ogʻzaki zoʻravonlik bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini muhokama qiladi.

Biroq bu yerda ikki daraja ajratilishi kerak:

• Manba tadqiqot uzatayotgan nazariy/ikkilamchi izohlar.
• Mavjud maqolaning bevosita oʻlchagan natijalari.

Ikkinchi toifada yangi tajriba yoki oʻlchov yoʻq.

7. Jinsiy tajovuz bilan rozilikka asoslangan jinsiy xatti-harakat bir xil emas

Manba qamoqxona muhitidagi jinsiy tajovuzlarni alohida muammo sohasi sifatida muhokama qiladi.

Jinsiy tajovuz roziliksiz yoki bosim, kuch, tahdid yoxud majburlash ostida yuz beradigan jinsiy xatti-harakatdir. Rozilikka asoslangan jinsiy aloqa bilan huquqiy va ilmiy jihatdan bir xil toifa emas.

Maqola tajovuz qamoqxonadagi hokimiyat munosabatlari, kuch tengsizligi, qarzdorlik munosabatlari, jazolash va jinsiy qoniqish kabi turli sabablar bilan yuzaga kelishi mumkinligini bayon qiladi.

Tadqiqotchilar tayangan ikkilamchi manbalar mahbuslar qasosdan qoʻrqish, uyat yoki institutlarga ishonchsizlik sababli tajovuzlarni bildirmasligi mumkinligini ham muhokama qiladi.

8. “Yashirin son” nimani anglatadi?

Kriminologiyada “yashirin son” sodir boʻlgan boʻlsa-da, rasmiy statistika yoki shikoyat qaydlariga kirmagan jinoyat va hodisalarni anglatadi.

Manba tadqiqotda qamoqxona ichidagi jinsiy tajovuz haqida xabar berilmasligi hodisalarning haqiqiy tezligi rasmiy shikoyat qaydlaridan yuqori boʻlishi mumkinligi haqida noaniqlik tugʻdirishi taʼkidlanadi.

Biroq maqola oʻzining yashirin son boʻyicha bahosini hisoblamaydi.

9. Manbada keltirilgan eski dala maʼlumotlarini qanday oʻqish kerak?

Bu qiymatlardan “jinsiy mahrumlik bir jinsga yoʻnalishga sabab boʻladi” degan xulosa chiqarib boʻlmaydi. Manba jinsiy xatti-harakat va jinsiy yoʻnalishni ham doimo analitik jihatdan ajratmaydi.

Xuddi shuningdek, rozilikka asoslangan bir jinsdagi jinsiy xatti-harakatni jinsiy tajovuz bilan bir toifaga joylashtirish ilmiy yoki huquqiy jihatdan toʻgʻri emas.

10. Zaif guruhlar

Manba tayangan ikkilamchi adabiyot qamoqxonadagi ayrim shaxslar jinsiy tajovuzga koʻproq duchor boʻlishi mumkinligini muhokama qiladi.

Maqola ayniqsa yoshlar, jismonan zaif shaxslar, yangi mahbuslar, jismoniy yoki aqliy nogironligi boʻlgan shaxslar va qamoqxona ierarxiyasida himoyasiz mavqedagi mahbuslarni misol qiladi.

Bu roʻyxat xavfni baholash nuqtai nazaridan manba bayonidir; mavjud tadqiqot ushbu guruhlar uchun yangi xavf koʻrsatkichini hisoblamagan.

11. Qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvning oilaviy aloqalar bilan bogʻliqligi

Manba er-xotin uchrashuvining mahbusning oilaviy aloqalarini saqlashi nuqtai nazaridan ahamiyatini alohida taʼkidlaydi.

Mahbusning turmush oʻrtogʻidan uzoq muddat jismoniy va hissiy ajralishi faqat individual mahrumlik emas, balki nikoh munosabatlari va oila davomiyligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan ijro oqibati sifatida talqin qilinadi.

Shu sabab tadqiqotchilar er-xotin uchrashuvini faqat “jinsiy ehtiyoj” orqali emas, balki er-xotin oʻrtasidagi ijtimoiy va hissiy munosabatlarni saqlash orqali ham asoslaydi.

12. Qiyosiy jazoni ijro etish tizimlarida uch umumiy yondashuv

Manba tadqiqotning kirish qismidagi tasnifga koʻra mahbuslarning turmush oʻrtoqlari bilan jinsiy va xususiy munosabatlarini tartibga solish boʻyicha jazoni ijro etish tizimlari uch umumiy yondashuvni koʻrsatishi mumkin:

1. Huquq yoki amaliyotni ochiq tan oladigan va qonunchilikda tartibga soladigan tizimlar.
2. Bu imkoniyatni tan olmaydigan yoki rad etadigan tizimlar.
3. Qonunda ochiq tartibga solmay, masalani qamoqxona maʼmuriyati amaliyotiga qoldiradigan tizimlar.

Ushbu uchlik tasnif tadqiqotchilarning qiyosiy huquq doirasidir; dunyodagi barcha mamlakatlarning batafsil qonunchiligini qamrab oladigan global tasnif emas.

13. Saudiya Arabistoni misoli

Manba Saudiya Arabistonini arab mamlakatlari ichida qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvni erta davrda tartibga solgan misollardan biri sifatida koʻrsatadi.

Maqolada keltirilgan 1978-yildagi Ichki ishlar vazirligi tartibiga koʻra, qamoqxonada kamida uch oy boʻlgan hukm qilingan yoki hibsdagi shaxs turmush oʻrtogʻi bilan oyiga bir marta taxminan uch soatlik xususiy uchrashuvdan foydalanishi mumkinligi aytiladi.

Manbaga koʻra, 1990-yildagi keyingi tartib uchrashuv tezligini oyiga ikki martaga oshirgan; koʻp xotinlilik holatida oyiga toʻrt uchrashuvgacha imkon berilishi va uchrashuvlar boshqa tashrifchilardan alohida maxsus joyda oʻtkazilishini belgilagan.

Maqola tizimning erkak mahbuslar orqali tartibga solinishini gender tengligi nuqtai nazaridan tanqid qiladi.

Bu maʼlumotlar mavjud manbada keltirilgan tarixiy qonunchilik maʼlumotlaridir; Saudiya Arabistoni qonunchiligining 2026-yildagi holati haqida mustaqil tasdiq emas.

14. Iordaniya misoli

Manba 2004-yildagi Iordaniya Correctional and Rehabilitation Centers Law muayyan shartlarga javob beradigan hukm qilingan shaxslarga turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv imkonini berishini bildiradi.

Maqola bu imkoniyat kamida bir yillik qamoq jazosiga hukm qilingan shaxslar bilan cheklanishini va vaqtincha hibsdagilarni qamrab olmasligini tanqid qiladi.

Manba matni haqida izoh: Inglizcha PDFda uchrashuv oʻtkaziladigan joy uchun “Central Bank” iborasi ishlatilgan. Qamoqxona kontekstida bu ibora maʼno jihatdan muammoli koʻrinadi; manbada nima nazarda tutilgani aniq boʻlmagani uchun bu yerda jimgina boshqa muassasa nomi bilan almashtirilmagan.

15. Quvayt misoli

Manbaga koʻra, Quvayt Ichki ishlar vazirligi 13 aprel 2016-yilda “Family Home Project” doirasida ayrim mahbuslarning oilalari bilan xususiy yashash hududida uchrashishiga oid dastur eʼlon qilgan.

Maqolada keltirilgan shartlar orasida:

• Quvayt fuqarosi boʻlish,
• erkak yoki ayol mahbus boʻlish,
• yengilroq jinoyatlar uchun hukm qilingan boʻlish,
• yaxshi xulq koʻrsatish,
• jazoning toʻrt oyini oʻtagan boʻlish,
• qamoqxona ijtimoiy faoliyatlarida qatnashish

mavjud.

Davlat xavfsizligi jinoyatlari, qotillik va giyohvand modda kontrabandasi kabi ayrim jinoyat toifalari dasturdan tashqarida qoldirilgani; mos deb topilgan shaxslarga oyiga bir marta, bir kundan uch kungacha xususiy turar joy boʻlinmasida oilaviy uchrashuv imkoniyati berilgani manbada aytiladi.

16. Misr misoli

Manba 1956-yildagi Misr Prison Organization Law 2022-yildagi oʻzgarishga qaramay qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvni ochiq tartibga solmaganini taʼkidlaydi.

Biroq ayrim davrlarda va ayrim muassasalarda, masalan manbada Tora Prison misoli keltirilib, bunday amaliyot uchrashi mumkinligi ilgari suriladi.

Bu boʻlimning asosi maqola bibliografiyasidagi internet nashridir; mamlakat miqyosidagi tizimli amaliyot maʼlumoti emas.

17. Jazoir misoli

Maqolaning asosiy milliy konteksti Jazoirdir.

Tadqiqotchilar Jazoir jazoni ijro etish huquqida mahbuslarning tashrif huquqlari tartibga solingan boʻlsa-da, qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv alohida huquq sifatida tartibga solinmaganini taʼkidlaydi.

Manba buni ham konservativ ijtimoiy yondashuv, ham amaliyot uchun zarur maxsus joylarning yoʻqligi bilan bogʻlaydi.

Xulosa boʻlimida tadqiqotchilar qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvni bevosita tan olishdan tashqari, Jazoir huquqida mavjud vaqtinchalik chiqish ruxsati mexanizmlari yoki jazoni boʻlib ijro etish oilaviy hayotni himoya qilish maqsadida koʻrib chiqilishi mumkinligini taklif qiladi.

Islom Huquqida Mahbusning Turmush Oʻrtogʻi Bilan Xususiy Uchrashuviga Doir Yagona Qarash Bormi?

Yoʻq. Manba tadqiqot Islom huquqidagi yondashuvni uch qarash asosida bayon qiladi: muayyan shartlar bilan turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvga ruxsat beruvchi qarash, buni qamoq jazosining maqsadiga mos kelmasligi sababli qabul qilmaydigan qarash va asl qoida ruxsat ekanini, biroq jamoat manfaatlari yoki aniq ijro sharoitlari talab qilsa cheklanishi mumkinligini taʼkidlaydigan qarash. Shu sabab manba Islom huquqida butunlay yagona yondashuv borligini koʻrsatmaydi.

18. Birinchi qarash: Shartlar mavjud boʻlsa ruxsat

Manbaga koʻra, hanafiy va hanbaliy huquqshunoslarning koʻpchiligi hamda ayrim molikiy va shofiʼiy qarashlar tegishli joy boʻlsa va mahbus talab qilsa, turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv mumkin boʻlishi mumkinligini qabul qiladi.

Bu qarash oila va er-xotin huquqlari qamoq jazosi bilan butunlay yoʻqolmaydi degan fikrga asoslanadi.

19. Ikkinchi qarash: Qamoq maqsadiga mos kelmagani uchun taqiq

Manba ayrim molikiy va hanafiy huquqshunoslar qamoq shaxsning harakat va ayrim shaxsiy erkinliklarini cheklashga qaratilgani sababli bu imkoniyatga qarshi chiqqanini bildiradi.

Bu qarashda turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv jazoning tiyuvchi va cheklovchi xususiyati bilan toʻqnashishi mumkinligi ilgari suriladi.

20. Uchinchi qarash: Aslida huquq, biroq manfaat talab qilsa cheklanishi mumkin

Manba ayrim shofiʼiy huquqshunoslarga nisbat berilgan uchinchi yondashuvda mahbusning er-xotin munosabatini davom ettirishi qoida tariqasida qonuniy huquq ekanini; biroq jamoat manfaatlari yoki jazoni ijro etishning maxsus ehtiyojlari sabab cheklanishi mumkinligini bildiradi.

Bu qarash mutlaq huquq bilan mutlaq taqiq oʻrtasida shartli yondashuvni taklif qiladi.

21. Manbaning oʻz fiqhiy sintezi

Tadqiqotchilar turli qarashlarni bayon qilgach, manbada murojaat qilingan huquqiy adabiyotning muhim qismi turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvni mahbus uchun faqat koʻngilochar imkoniyat emas, balki inson qadr-qimmati, oilaviy hayot va psixologik muvozanat bilan bogʻliq talab sifatida baholashini taʼkidlaydi.

Biroq bu xulosa barcha mazhablar va huquqshunoslar oʻrtasida yakdillik borligini anglatmaydi; maqolaning oʻzi qarama-qarshi qarashlarni batafsil bayon qiladi.

22. Tarixiy Islom huquqi misollari

Manba mavzu zamonaviy jazoni ijro etish huquqi bilan paydo boʻlmaganini koʻrsatish uchun ilk Islom tarixiga oid misollarga ham murojaat qiladi.

Maqola Hazrat Umar davrida bir mahbusga turmush oʻrtogʻini ziyorat qilishga ruxsat berilgani va Imom Molik davriga oid shunga oʻxshash huquqiy bahoga ishora qiladi.

Bu tarixiy daʼvolar maqolaning ikkilamchi manbalaridan olingan; mavjud tadqiqot tarixiy birlamchi manbalarni tekshirmaydi.

Mahbuslarning Er-Xotin va Oilaviy Hayotni Davom Ettirishi Uchun Qaysi Modellar Qoʻllanadi?

Manba tadqiqot mexanizmlarni ikki asosiy guruhga ajratadi: jazoni ijro etish muassasasi ichida amalga oshiriladigan er-xotin/oila uchrashuvlari va mahbusga muayyan shartlar bilan muassasa tashqarisida boʻlish imkonini beradigan tizimlar. Muassasa ichidagi modellar qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv va oilaviy uchrashuv; muassasa tashqarisidagi modellar esa vaqtinchalik chiqish ruxsati va jazoni uzlukli/boʻlib ijro etishdir.

23. Qamoqxona ichidagi qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv

Manba taʼrifida bu tizim mahbusning turmush oʻrtogʻini maxsus tayyorlangan xonada muayyan muddat davomida maxfiylik sharoitida qabul qilishiga asoslanadi.

Manbada odatiy shartlar sifatida:

• yaxshi xulq,
• qonuniy nikoh munosabatining rasmiy hujjat bilan tasdiqlanishi,
• oldindan belgilangan tashrif muddati,
• tashrifdan oldingi xavfsizlik tekshiruvi,
• taqiqlangan buyumlarning muassasaga kirishini oldini olishga qaratilgan nazorat

sanab oʻtiladi.

Maqola namunaviy model uchun uchrashuv muddati ikki soatdan kam boʻlmasligi va oyiga kamida bir marta oʻtkazilishi kerakligini bildirgan ikkilamchi adabiyotga asoslanadi. Bu shartlar barcha mamlakatlar uchun universal standart emas.

24. Oilaviy uchrashuv

Oilaviy uchrashuv faqat er-xotin oʻrtasidagi xususiy munosabatga emas, balki mahbusning turmush oʻrtogʻi va bolalari bilan oilaviy hayotga oʻxshash muhitda uzoqroq vaqt oʻtkazishiga qaratilgan.

Manba maxsus kvartira yoki oilaviy boʻlinmalardan foydalanish mumkinligini va uchrashuvlar bir necha soatdan bir necha kungacha davom etishi mumkinligini bildiradi.

Manba ichidagi izoh muammosi: Xuddi shu boʻlimda oilaviy uchrashuv jazoni ijro etish muassasasi ichidagi kvartiralarda oʻtkazilishi aytilgan boʻlsa-da, mahbusning ikki yoki uch kun muassasadan chiqishi mumkinligi ham yozilgan. Bu ikki amaliy model manbada aniq ajratilmagan; Verianla bu boʻshliqni taxmin bilan toʻldirmaydi.

25. Vaqtinchalik chiqish ruxsati

Vaqtinchalik chiqish ruxsati mahbusning jazosi davom etayotgan paytda muayyan oilaviy, sogʻliq yoki ijtimoiy sabablar bilan cheklangan muddatga jazoni ijro etish muassasasidan tashqarida boʻlishiga imkon beradigan tizimdir.

Manba Jazoirdagi Law No. 05-04 ning 129-moddasiga tayangan holda ayrim yaxshi xulqli mahbuslar eng koʻpi oʻn kun davomida qoʻriqlovsiz chiqish ruxsatidan foydalanishi mumkinligini bildiradi.

Maqolaning muhim farqi shuki, koʻplab ijro tizimlarida vaqtinchalik chiqish mutlaq mahbus huquqi emas, shartlar yuzaga kelganda maʼmuriyat tomonidan berilishi mumkin boʻlgan imtiyoz boʻlishi mumkin.

26. Jazoni boʻlib ijro etish

Jazoni boʻlib yoki uzlukli ijro etish qamoq jazosining yagona va uzluksiz davr oʻrniga muayyan vaqt boʻlaklarida oʻtalishidir.

Manba dam olish kunlari yoki rasmiy bayram davrlarida jazoni ijro etish kabi modellarni misol keltiradi.

Bu usulning maqsadi shaxsning sogʻliq, oila, kasb yoki ijtimoiy hayotidagi muayyan aloqalarni butunlay uzmasdan qamoq jazosini ijro etishdir.

Maqola Fransiya jinoyat-protsessual qonunchiligiga oid bir qoidaga ishora qiladi va qolgan jazo muddati muayyan shartlarda qismlarga boʻlinishi mumkinligini bildiradi. Manba qoidaning raqamini inglizcha matnda “Chapter 1-720” shaklida koʻrsatadi; bu havolaning texnik yozilishi alohida tasdiqlanmagan.

27. Toʻrt model oʻrtasidagi asosiy farq

28. Inson qadr-qimmati va mahbus huquqlari

Manbaning huquq siyosati yondashuvi jazoni ijro etish shaxsning inson maqomini yoʻq qilmaydi degan fikrga asoslanadi.

Mahbus erkinligining cheklanishi ijro talab qilmaydigan barcha boshqa huquqlar ham yoʻqolishi kerak degani emas.

Biroq qaysi huquqlar qamoqxonada qanday va qaysi darajada amalga oshirilishi xavfsizlik, tartib, boshqalarning huquqlari va tegishli huquqiy tizim bilan birga baholanadi.

29. “Xalqaro shartnomalar bu huquqni tan oladi” daʼvosining chegarasi

Manba xulosa boʻlimida turmush oʻrtogʻi bilan jinsiy hayotni davom ettirishni koʻplab xalqaro hujjatlar qoʻllab-quvvatlaydigan sogʻliq va inson huquqlari yondashuvi bilan bogʻlaydi.

Biroq maqola biror muayyan xalqaro shartnomaning modda raqami yoki sud talqinini tahlil qilib, mustaqil “conjugal visitation huquqi”ni belgilamaydi.

Shu sabab Verianla bayonida tadqiqot xalqaro huquqda bu huquq qatʼiy va universal tan olinganini isbotlovchi tadqiqot sifatida koʻrsatilmaydi.

30. Manbaning reabilitatsiya daʼvosining chegarasi

Tadqiqotchilar qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv psixologik muvozanatni saqlashi, oilaviy aloqalarni davom ettirishi va reabilitatsiya dasturlarida ishtirokni osonlashtirishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Biroq manba:

• qayta jinoyat sodir etish koʻrsatkichi,
• qamoqxona zoʻravonligi koʻrsatkichi,
• intizomiy jazo soni,
• psixologik shkala natijasi,
• oila yaxlitligi bali,
• nazorat guruhi

ishlatmaydi.

Shu sabab amaliyotning reabilitatsiyaga taʼsiri tadqiqotda miqdoriy yoki sababiy tarzda oʻlchanmagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

31. Tadqiqotning tadqiqot tuzilishi

Manbada alohida “Methods” boʻlimi yoʻq.

Maqolaning tadqiqot savoli va boʻlim tuzilishi koʻrib chiqilganda, tadqiqot qonunchilik, Islom huquqidagi qarashlar va qamoqxona boʻyicha ikkilamchi adabiyotni qiyoslaydigan doktrinal va qiyosiy huquq tahlili xususiyatiga ega.

Mualliflar tadqiqotni ikki asosiy boʻlimga ajratgan:

1. Jinsiy mahrumlikka nisbat berilgan qamoqxona ichidagi xulq-atvor oqibatlarini oʻrganish.
2. Qiyosiy jazoni ijro etish tizimlarida er-xotin/jinsiy hayot qaysi usullar bilan tartibga solinishini oʻrganish.

32. Yangi empirik maʼlumot bormi?

Yoʻq.

Manbada:

• yangi namuna,
• soʻrovnoma,
• intervyu,
• tajriba,
• statistik test,
• p qiymati,
• ishonch oraligʻi,
• regressiya,
• taʼsir kattaligi,
• klinik baholash

mavjud emas.

33. Manbalar tuzilishi

Maqola bibliografiyasi ikki kitob, uch akademik maqola va bir internet manbasidan iborat.

Tadqiqot tizimli adabiyot sharhi emas. Maʼlumotlar bazasi qidiruv strategiyasi, kiritish/chiqarish mezoni, manba sifatini baholash yoki dalillarni darajalash haqida hisobot berilmagan.

34. Birinchi asosiy xulosa: Inson qadr-qimmati bilan ijro oʻrtasidagi muvozanat

Manba zamonaviy ijro siyosati faqat qasos yoki azob yetkazish maqsadida emas, balki reabilitatsiya va jamiyatga qayta integratsiya maqsadida tuzilishi kerakligini taʼkidlaydi.

Mahbusning inson huquqlari jazoni ijro etish muassasasida ham himoya qilinishi kerakligi tadqiqotning normativ boshlangʻich nuqtasidir.

35. Ikkinchi asosiy xulosa: Mamlakatlar oʻrtasida yagona model yoʻq

Qiyosiy misollar mahbuslarning er-xotin va oilaviy hayotini davom ettirishiga doir yagona jazoni ijro etish modeli mavjud emasligini koʻrsatadi.

Baʼzi tizimlar bevosita xususiy er-xotin uchrashuvini tartibga soladi, boshqalari oilaviy uy yoki uzoq muddatli oilaviy tashrif modelidan foydalanadi; ayrimlari esa bu huquqni ochiq tan olmaydi.

36. Uchinchi asosiy xulosa: Amaliyot moddiy infratuzilmaga muhtoj

Qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvning qonunda tan olinishi oʻz-oʻzidan yetarli emas.

Maxfiylikni saqlash mumkin boʻlgan xavfsiz joylar, tashrif tartiblari, shaxsni va nikohni tasdiqlash hamda qamoqxona xavfsizlik tizimi yaratilishi kerak.

Manba ayniqsa jismoniy joy yoʻqligini huquqning amalga oshmasligining amaliy sabablaridan biri sifatida muhokama qiladi.

37. Toʻrtinchi asosiy xulosa: Oilaviy munosabatning jazoni ijro etishdagi oʻrni

Manba oilaviy aloqalarni reabilitatsiya jarayonining qoʻllab-quvvatlovchi unsurlaridan biri sifatida baholaydi.

Turmush oʻrtogʻi va oila bilan aloqani saqlash hukm qilingan shaxsning jazodan keyin jamiyatga qaytishiga yordam berishi mumkinligi taʼkidlanadi.

Biroq bu fikr tadqiqotda uzoq muddatli qayta integratsiya yoki qayta jinoyat sodir etish tahlili bilan sinovdan oʻtkazilmagan.

38. Beshinchi asosiy xulosa: Islom huquqida qarashlar farqi mavjud

Manba ayrim Islom huquqshunoslari qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvni huquq sifatida qoʻllab-quvvatlashini, ayrimlari qamoq maqsadiga zid deb qabul qilmasligini, ayrimlari esa jamoat manfaatlari talab qilmasa ruxsat berilishi kerakligini taʼkidlaydi.

Shu sabab “Islom huquqi qatʼiy ravishda yagona yondashuvni qabul qiladi” degan xulosa manbadan chiqarilmaydi.

39. Tadqiqotchilarning Jazoir uchun asosiy takliflari

Xulosa boʻlimida tadqiqotchilar ayniqsa Jazoir boʻyicha uch islohot yoʻnalishini taklif qiladi:

1. Mahbusning turmush oʻrtogʻi bilan jinsiy/oilaviy hayotni muayyan shartlarda davom ettirishiga doir aniq huquqiy tartib yaratish.
2. Bevosita qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv qabul qilinmasa, vaqtinchalik chiqish ruxsati yoki boʻlib ijro etishdan samaraliroq foydalanish.
3. Jazoni ijro etish muassasalarida xususiy uchrashuvni xavfsiz va inson qadr-qimmatiga mos tarzda oʻtkazish mumkin boʻlgan maxsus jismoniy joylar yaratish.

Manba shuningdek bunday islohotlarni amalga oshirish uchun siyosiy iroda zarurligini taʼkidlaydi.

40. Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan va isbotlamaydigan xulosalar

41. Tadqiqotning kuchli tomonlari

Tadqiqotning kuchli tomonlaridan biri sezgir va koʻplab jazoni ijro etish bahslarida ikkinchi planda qoladigan oila va er-xotin munosabatini toʻgʻridan-toʻgʻri huquq siyosati mavzusiga aylantirganidir.

Ikkinchi kuchli tomon faqat bitta mamlakat tartibiga cheklanmay, turli amaliy modellarni qiyoslaganidir.

Uchinchi kuchli tomon masalaga faqat pozitiv huquq nuqtai nazaridan emas, balki Islom huquqi va jazoni ijro etish siyosatining reabilitatsiya maqsadi nuqtai nazaridan ham yondashganidir.

Toʻrtinchi kuchli tomon er-xotin uchrashuvidan tashqari vaqtinchalik chiqish va boʻlib ijro etish kabi muqobil mexanizmlarni ham muhokama qilganidir.

42. Tadqiqotning cheklovlari

Birinchi cheklov: Tadqiqotning oʻz empirik maʼlumotlar toʻplami mavjud emas.

Ikkinchi cheklov: Jinsiy mahrumlik bilan xatti-harakat oʻrtasidagi kuchli sababiy ifodalar asosan ikkilamchi va ayrimlari ancha eski manbalarga tayanadi.

Uchinchi cheklov: Rozilikka asoslangan bir jinsdagi jinsiy xatti-harakat, jinsiy yoʻnalish va jinsiy tajovuz oʻrtasidagi konseptual farq manbada doimo yetarlicha aniq emas.

Toʻrtinchi cheklov: Manbada keltirilgan ayrim eski prevalans maʼlumotlarining birlamchi tadqiqot usuli yetarlicha tushuntirilmagan.

Beshinchi cheklov: Qiyoslangan mamlakatlar qonunchiligining dolzarbligi tizimli va rasmiy qonunchilik tekshiruvi bilan koʻrsatilmagan.

Oltinchi cheklov: Iordaniya boʻlimidagi “Central Bank” iborasi kontekst jihatidan noaniq koʻrinadi.

Yettinchi cheklov: Oilaviy uchrashuv boʻlimida qamoqxona ichidagi maxsus kvartira modeli bilan muassasadan tashqariga chiqish modeli bir izohda aralashib ketgan.

Sakkizinchi cheklov: Xalqaro inson huquqlari hujjatlari mahbusning jinsiy hayotiga doir mustaqil huquqni tan oladi degan daʼvo batafsil shartnoma tahlili bilan koʻrsatilmagan.

Toʻqqizinchi cheklov: Reabilitatsiya taʼsiri qayta jinoyat sodir etish, xulq-atvor natijasi yoki nazoratli qiyoslash bilan oʻlchanmagan.

43. Umumiy ilmiy-huquqiy baholash

Benmessaoud Hayet va Larouci Rachidning tadqiqoti mahbusning er-xotin va oilaviy munosabatlarini jazoni ijro etish huquqining ikkilamchi mavzusi sifatida emas, balki inson qadr-qimmati va reabilitatsiya muhokamasining bir qismi sifatida koʻradigan qiyosiy huquq tahlilidir.

Manbaning asosiy huquq siyosati yondashuvi shuki, qamoq jazosi shaxs erkinligini cheklaydi, biroq jazoni ijro etish zarur qilmaydigan barcha insoniy munosabatlarni butunlay yoʻq qilish jazoning maqsadi bilan avtomatik ravishda izohlanmaydi.

Tadqiqotchilar shuning uchun qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuvni oilaviy aloqalar va mahbusning psixologik-ijtimoiy barqarorligini qoʻllab-quvvatlashi mumkin boʻlgan vosita sifatida himoya qiladi.

Biroq manba tadqiqotning eng muhim metodologik chegarasi shundaki, u himoya qilayotgan reabilitatsiya va xulq-atvor taʼsirlarini oʻzi empirik tarzda oʻlchamaydi. Ayniqsa jinsiy mahrumlik bilan tajovuzkorlik yoki bir jinsdagi jinsiy xatti-harakat oʻrtasidagi aloqalar maqola tayanadigan eskiroq ikkilamchi manbalar talqiniga asoslanadi.

Shu sabab tadqiqotni qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv taʼsirini tajriba yoʻli bilan “isbotlagan” tadqiqot sifatida emas; ushbu institut nega inson huquqlari, oilaviy munosabatlar, Islom huquqi va qiyosiy jazoni ijro etish siyosati nuqtai nazaridan muhokama qilinishi kerakligini asoslaydigan normativ huquq tadqiqoti sifatida oʻqish kerak.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl akademik nashrning bibliografik identifikatsiyasi

Asl sarlavha: Activating the legal seclusion system as a mechanism for rehabilitating detainees under comparative penal systems

Mualliflar: Benmessaoud Hayet; Larouci Rachid.

Birinchi muallif muassasasi: University of Abdelhamid Ibn Badis, Mostaganem, Algeria.

Ikkinchi muallif muassasasi: Faculty of Legal and Political Sciences, University of Nouakchott, Mauritania.

Jurnal: The International Tax Journal.

Nashriyot: Panel Publishers.

Jild / son: 53(3), 2026.

Sahifalar: 1550–1557.

Print ISSN: 0097-7314.

Online ISSN: 3066-2370.

DOI: Manba PDF va rasmiy maqola qaydida DOI koʻrsatilmagan.

Rasmiy maqola sahifasidagi nashr sanasi: 10-06-2026.

Topshirilgan sana: 23 noyabr 2025.

Tahrir sanasi: 25 fevral 2026.

Qabul sanasi: 5 may 2026.

Rasmiy nashr havolasi: https://internationaltaxjournal.online/index.php/itj/article/view/670

Litsenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0).

Manba turi: Doktrinal/normativ va qiyosiy jazoni ijro etish huquqi tahlili.

Taqriz holati: Jurnalning rasmiy saytida ushbu maqola uchun ochiq va mustaqil ravishda tasdiqlash mumkin boʻlgan taqriz jarayoni haqida maʼlumot aniqlanmadi. Shu sabab taqriz holati aniq belgilanmagan.

Masʼul muallif: Manba PDFda alohida “corresponding author” belgisi mavjud emas.

Moliyalashtirish: Manbada alohida moliyalashtirish bayonoti yoʻq.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Manbada alohida manfaatlar toʻqnashuvi bayonoti yoʻq.

Maʼlumotlar mavjudligi: Manbada alohida maʼlumotlar mavjudligi boʻlimi yoʻq; tadqiqot yangi empirik maʼlumotlar toʻplamini yaratmaydi.

Muallif hissalari: Manbada alohida CRediT/muallif hissalari boʻlimi yoʻq.

Tadqiqotning metodologik tuzilishi

Manbada alohida va batafsil metod boʻlimi yoʻq. Tadqiqot savoli, qoʻllangan mamlakat qonunchiligi, Islom huquqidagi qarashlar, kitoblar va akademik maqolalar birgalikda baholanganda, tadqiqot doktrinal va qiyosiy huquq tahlili xususiyatiga ega ekanligi anglashiladi.

Birinchi boʻlimda jinsiy mahrumlikka nisbat berilgan qamoqxona ichidagi xulq-atvor oqibatlari, ikkinchi boʻlimda esa qiyosiy jazoni ijro etish tizimlarida er-xotin va oilaviy munosabatlarni davom ettirish mexanizmlari koʻrib chiqilgan.

Yangi soʻrov, intervyu, tajriba yoki miqdoriy statistik tahlil oʻtkazilmagan.

Manbada keltirilgan eski raqamli tadqiqotlarning maqomi

1982 California tadqiqoti, 1983-yilda 17 qamoqxonani qamrab olgani aytilgan tadqiqot va jamiyat/qamoqxona uchun berilgan %2–%15 taqqoslash mavjud tadqiqotning maʼlumotlar toʻplami emas. Bu raqamlar maqola tayanadigan ikkilamchi manbalardan olingan.

Shu sabab Verianla maqolasi ushbu nisbatlarni joriy prevalans maʼlumoti, sababiy dalil yoki tadqiqotchilarning oʻz oʻlchovi sifatida taqdim etmagan.

Manba ichidagi terminologik va matniy noaniqliklar

Legal seclusion: Inglizcha ibora solitary confinement maʼnosini ham anglatishi mumkinligi sabab Oʻzbekchada “qonuniy turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv” deb kontekstlashtirildi.

Iordaniya misoli: Manbaning inglizcha matnida uchrashuv joyi uchun “Central Bank” deb yozilgan. Bu ibora kontekstga mos kelmasa-da, asl manbadagi noaniqlik jimgina tuzatilmagan.

Oilaviy uchrashuv: Manba bir xil izohda ham qamoqxona ichidagi oilaviy kvartiralar, ham mahbusning ikki yoki uch kun muassasadan chiqishi haqida soʻz yuritadi. Ikki model oʻrtasidagi chegara manbaning oʻzida aniq emas.

Xalqaro huquq daʼvosi: Manba koʻplab xalqaro hujjatlar mahbusning jinsiy hayotini qoʻllab-quvvatlashini ilgari suradi; biroq aniq shartnoma moddalarini tahlil qilmagani sababli bu daʼvo mustaqil huquqiy tasdiq sifatida taqdim etilmagan.

Ilmiy va huquqiy foydalanish chegarasi: Muayyan mamlakatda mahbusning turmush oʻrtogʻi bilan xususiy uchrashuv huquqi mavjud yoki mavjud emasligi, qaysi mahbuslarni qamrab olishi, joriy tashrif muddatlari, ijro shartlari va konstitutsiyaviy/xalqaro huquq maqomini aniqlash uchun tegishli mamlakatning amaldagi rasmiy qonunchiligi alohida oʻrganilishi kerak.