Maqāṣid al-Syarī’ah, bu tədqiqatda İslam hüququnun insan mənafeyini qorumağa yönəlmiş əsas məqsədlərini hüquqi şərh və yenidən strukturlaşdırma vasitəsi kimi istifadə edən normativ çərçivədir. Tədqiqat İndoneziyanın 2004-cü il tarixli Məişət Zorakılığının Aradan Qaldırılması Qanununun psixoloji zorakılığa dair Article 7 müddəasını Maqāṣid al-Syarī’ah perspektivindən araşdıraraq hüquqi müəyyənliyi və zərərçəkənin müdafiəsini gücləndirəcək daha aydın model təklif edir. Tədqiqat normativ/keyfiyyət xarakterli hüquq araşdırmasıdır; qanunvericilik yanaşması və konseptual yanaşmadan istifadə edilmiş, hüquqi materiallar təsviri-analitik və deduktiv şəkildə qiymətləndirilmişdir.

Məqalənin əsas problemi ondan ibarətdir ki, Article 7 psixoloji zorakılığı qorxu, özünəinam itkisi və ağır psixoloji əzab kimi nəticələrlə əlaqələndirsə də, müəlliflərin qiymətləndirməsinə görə bu anlayışlar praktikada kifayət qədər aydın, ölçülə bilən və ardıcıl göstəricilərə çevrilməmişdir. Tədqiqatçılar bu qeyri-müəyyənliyin sübutetmə və hüququn tətbiqində fərqli şərhlərə səbəb ola biləcəyini müdafiə edirlər.

Tədqiqatın hazırladığı model psixoloji zorakılığın təsirlərini üç Maqāṣid səviyyəsində nəzərdən keçirir. Ḍarūriyyāt, insan həyatının və əsas varlığının qorunması üçün zəruri sayılan əsas ehtiyacları; ḥājiyyāt, həyatı həddindən artıq çətinlik və sıxıntıdan qoruyan tamamlayıcı ehtiyacları; taḥsīniyyāt isə əxlaqı, nəzakəti, insan ləyaqətini və münasibətlərin keyfiyyətini inkişaf etdirən tamamlayıcı dəyərləri ifadə edir.

Ḍarūriyyāt səviyyəsində tədqiqat xüsusilə dini/mənəvi həyatın qorunması (ḥifẓ al-dīn), ruhun və həyat bütövlüyünün qorunması (ḥifẓ al-nafs), ağlın qorunması (ḥifẓ al-ʿaql), nəslin/gələcək nəslin qorunması (ḥifẓ al-nasl), insan ləyaqəti və özünəhörmətin qorunması (ḥifẓ al-ʿirḍ) və malın/iqtisadi varlığın qorunması (ḥifẓ al-māl) əsasında müdafiə matrisi qurur.

Mənbə psixoloji zorakılığın psixi sağlamlıq, idraki funksiyalar, uşaqların inkişafı, insan ləyaqəti, sosial münasibətlər və iqtisadi funksionallıq üzərində mənfi təsirlərlə əlaqəli olduğuna dair əvvəlki akademik ədəbiyyatı bu hüquqi çərçivə ilə əlaqələndirir. Lakin bu təsirlər mövcud tədqiqatda yeni iştirakçılar üzərində ölçülməmişdir. Tədqiqatın öz töhfəsi əvvəlki ədəbiyyatda olan nəticələri və hüquqi mənbələri Maqāṣid çərçivəsində normativ müdafiə modelinə çevirməkdir.

Müəlliflər nəticədə psixoloji zorakılığa qarşı müdafiənin yalnız cəza və ya sanksiya məntiqi ilə məhdudlaşmamasını; profilaktik, hüquqi/repressiv və bərpaedici ölçülərin birlikdə nəzərdən keçirilməsini təklif edirlər. Bundan əlavə, Article 7 üçün daha aydın davranış göstəriciləri, psixoloji təsirlərin müddət və intensivliyinə görə qiymətləndirilməsi və birdən çox sübut növünün birlikdə istifadə edilməsinə yönəlmiş yenidən formullaşdırma təklif olunur. Bu təkliflər mövcud qanunun hazırkı mətni və ya hazırda icrası məcburi olan yeni hüquq qaydaları deyildir.

Tədqiqatın əsas hüquqi problemi

Tədqiqatın başlanğıc nöqtəsi ondan ibarətdir ki, psixoloji zorakılıq fiziki zorakılıq qədər görünən iz buraxmasa da, zərərçəkənin psixi bütövlüyü, təhlükəsizlik hissi, qərarvermə qabiliyyəti, sosial funksiyaları və ailə münasibətləri üzərində ciddi nəticələr yarada bilər. Müəlliflər İndoneziyadakı Law Number 23 of 2004 concerning the Elimination of Domestic Violence, yəni PKDRT Law çərçivəsində Article 7-nin bu zorakılıq formasını hüquqi olaraq tanıdığını, lakin praktikada bəzi anlayışların konkretləşdirilməsinin çətin olduğunu müdafiə edirlər.

Mənbə Article 7-nin psixoloji zorakılığı qorxu, özünəinam itkisi və ağır psixoloji əzab kimi nəticələrlə məhdudlaşdırdığını bildirir. Tədqiqatçıların tənqidi psixoloji zorakılığın hüquqda ümumiyyətlə mövcud olmaması deyil. Problem “özünəinam itkisi” və ya “ağır psixoloji əzab” kimi nəticələrin hansı davranış, müddət, intensivlik və sübut şərtlərində hüquqi həddi keçdiyinin daha aydınlaşdırılmasına ehtiyac olmasıdır.

Mənbənin istifadə etdiyi 2025-ci il boşanma məlumatı necə oxunmalıdır?

Məqalənin giriş hissəsində İndoneziya üçün 2025-ci ildə təxminən 438.168 boşanma hadisəsinin olduğu və 282.326 hadisənin, yəni təxminən %64,4-nün davamlı mübahisə, dava və həyat yoldaşları arasındakı uyğunsuzluq kateqoriyaları ilə əlaqələndirildiyi bildirilir. Bu rəqəmlər tədqiqatın yaratdığı yeni məlumat deyil; mənbədə Badan Pusat Statistik Indonesia məlumatına istinadla verilmiş fon məlumatıdır.

Müəlliflər bu yüksək mübahisə nisbətini uzunmüddətli psixoloji münaqişələrin əhəmiyyətinə işarə edən kontekst kimi şərh edirlər. Lakin həmin 282.326 hadisənin hamısının hüquqi baxımdan sübut edilmiş “psixoloji zorakılıq hadisəsi” olduğu nəticəsi bu statistikadan çıxarıla bilməz. Mübahisə və ya boşanma səbəbi ilə Article 7 çərçivəsində sübut edilmiş psixoloji zorakılıq eyni hüquqi kateqoriya deyildir.

Tədqiqat boşluğu nədir?

Mənbəyə görə məişət zorakılığı ədəbiyyatının bir hissəsi zorakılığın formaları, hadisələrin sayı və zərərçəkənlər üzərində psixoloji-sosial nəticələrlə maraqlanarkən; Maqāṣid al-Syarī’ah ədəbiyyatı əsasən ḍarūriyyāt, ḥājiyyāt və taḥsīniyyāt kimi nəzəri səviyyələri və ya al-Shāṭibī, Ibn ʿĀshūr və Jasser Auda kimi mütəfəkkirlərin yanaşmalarını araşdırır.

Tədqiqatçılar bu iki sahənin İndoneziyanın pozitiv hüququndakı psixoloji zorakılıq normasını operativ hala gətirmək məqsədilə kifayət qədər inteqrasiya edilmədiyini müdafiə edirlər. Tədqiqatın orijinallıq iddiası Article 7 ilə Maqāṣid al-Syarī’ah arasında yalnız nəzəri deyil, praktikaya yönəlmiş hüquqi model qurmağa cəhd etməsidir.

Maqāṣid al-Syarī’ah Bu Tədqiqatda Nə Deməkdir?

Maqāṣid al-Syarī’ah, tədqiqatda hüquq qaydalarının yalnız formal olaraq mövcud olmasını deyil, insanın əsas mənafelərini qorumasını və zərərin qarşısını almasını əsas götürən normativ İslam hüquq nəzəriyyəsi çərçivəsidir; tədqiqatçılar bu çərçivədən Article 7-ni dini cəza normasına çevirmək üçün deyil, psixoloji zorakılıq qurbanlarının müdafiəsində daha aydın hüquqi göstəricilər hazırlamaq üçün istifadə edirlər.

Maṣlaḥah və mafsadah nədir?

Maṣlaḥah, tədqiqat kontekstində insan üçün fayda, yaxşılıq və qorunmalı olan mənafeyi ifadə edir. Mafsadah isə zərər, pozulma və ya insanın qorunmalı olan əsas dəyərlərini zədələyən vəziyyəti bildirir.

Mənbə Maqāṣid məntiqinin iki istiqamətini xüsusilə önə çıxarır: jalb al-maṣāliḥ, yəni faydanın həyata keçirilməsi; darʾ al-mafāsid, yəni zərərin qarşısının alınması və ya aradan qaldırılması. Tədqiqatçılara görə psixoloji zorakılığın qarşısını alan və zərərçəkənin sağalmasını dəstəkləyən hüquqi tənzimləmə bu iki məqsədi birlikdə daşımalıdır.

Ḍarūriyyāt nədir?

Ḍarūriyyāt, insan həyatının və ictimai nizamın əsas səviyyədə qorunması üçün əvəzolunmaz sayılan ehtiyac və dəyərlərdir. Mənbə bu səviyyədən psixoloji zorakılığın ən ağır və əsas nəticələrini təsnif etmək üçün istifadə edir.

Tədqiqatda klassik beşli qoruma sahəsinə əlavə olaraq insan ləyaqəti/özünəhörmət ölçüsü də ayrıca müzakirə olunur. Beləliklə mənbədə psixoloji zorakılığın təsirləri altı başlıq altında görünən hala gətirilir.

Bu cədvəl eksperimental “təsir cədvəli” deyildir. Psixoloji zorakılığın göstərilən sahələrlə əlaqəsinə dair mənbə ədəbiyyatın və Maqāṣid hüquq nəzəriyyəsinin müəlliflər tərəfindən aparılmış normativ sintezidir.

Ḥifẓ al-Dīn: mənəvi həyatın qorunması

Mənbə davamlı alçaltma, təhdid, təzyiq və emosional manipulyasiya kimi psixoloji zorakılıq formalarının şəxsin daxili rahatlığını və mənəvi fokuslanmasını poza biləcəyini müdafiə edir. Bu qiymətləndirmə Maqāṣid perspektivində ḥifẓ al-dīn ilə əlaqələndirilmişdir.

Burada “psixoloji zorakılığa məruz qalan hər kəsin inancı mütləq zəifləyər” şəklində deterministik nəticə çıxarıla bilməz. Məqalə psixoloji sıxıntı ilə mənəvi/dini mübarizə arasındakı əlaqəni əvvəlki ədəbiyyata əsaslanaraq hüquqi-nəzəri çərçivəyə yerləşdirir.

Ḥifẓ al-Nafs: ruhi və fiziki bütövlüyün qorunması

Mənbə alçaltma, qorxutma və həddindən artıq nəzarət kimi davranışları xroniki anksiyete, ağır stress və depressiya kimi psixi sağlamlıq problemləri ilə əlaqələndirən əvvəlki tədqiqatlardan istifadə edir. Bundan əlavə, uzunmüddətli psixoloji stressin yuxu problemləri, yorğunluq və digər psixosomatik nəticələrlə əlaqəli ola biləcəyini müzakirə edir.

Bu tədqiqat heç bir iştirakçının kortizol səviyyəsini, yuxu keyfiyyətini, immun sistemini və ya psixiatrik diaqnozunu ölçməmişdir. Buna görə sözügedən sağlamlıq təsirləri mövcud məqalənin birbaşa klinik nəticələri deyildir.

Ḥifẓ al-ʿAql: idraki funksiyaların qorunması

Tədqiqatçılar uzunmüddətli psixoloji təzyiqin konsentrasiya, yaddaş, obyektiv məlumat emalı və qərarvermə qabiliyyəti ilə əlaqəli problemlər yarada biləcəyinə dair ədəbiyyatı ḥifẓ al-ʿaql çərçivəsinə yerləşdirirlər.

Mənbə həmçinin zərərçəkənin davamlı mənfi ifadələri daxilləşdirməsi nəticəsində özünü dəyərsiz və ya daim günahkar görməsi kimi idraki təhriflərin yarana biləcəyini müzakirə edir. Yenə də bu hissə bu məqalənin yaratdığı neyropsixoloji ölçmələrdən deyil, ikincil ədəbiyyatın normativ hüquqi şərhindən ibarətdir.

Ḥifẓ al-Nasl və Ḥifẓ al-ʿIrḍ: uşaqlar, nəsillər və insan ləyaqəti

Mənbə psixoloji baxımdan təhlükəsiz olmayan ailə mühitinin uşaqların emosional inkişafına, münasibət nümunələrinə və sonrakı həyatdakı sosial davranışlarına təsir edə biləcəyinə dair əvvəlki tədqiqatları ḥifẓ al-nasl başlığı altında qiymətləndirir.

Ḥifẓ al-ʿirḍ isə insan ləyaqəti, şərəf və özünəhörmətin qorunması ilə əlaqələndirilmişdir. Davamlı alçaltma, təhqir və dəyərsizləşdirici davranışların şəxsin özünüqavrayışını və sosial güvənini zədələyə biləcəyi müdafiə olunur.

Ḥifẓ al-Māl: iqtisadi ölçü niyə modelə daxil edilib?

Psixoloji zorakılıq yalnız emosional problem kimi nəzərdən keçirilmir. Mənbə uzunmüddətli psixoloji sıxıntının iş motivasiyası, məhsuldarlıq və maliyyə qərarverməsi üzərində mənfi təsirlərlə əlaqəli ola biləcəyini; həmçinin bəzi məişət zorakılığı formalarının pula çıxışın məhdudlaşdırılması və ya iqtisadi nəzarətlə birlikdə görünə biləcəyini bildirir.

Beləliklə ḥifẓ al-māl, zərərçəkənin yalnız mövcud pulunun qorunması deyil, iqtisadi müstəqilliyinin, məhsuldarlığının və ailə aktivlərini idarə etmək qabiliyyətinin də qorunması kimi şərh olunur.

Ḍarūriyyāt, Ḥājiyyāt və Taḥsīniyyāt Arasındakı Fərq Nədir?

Tədqiqatda ḍarūriyyāt həyatın və əsas insani bütövlüyün əvəzolunmaz qoruma səviyyəsini, ḥājiyyāt insanı həyatı daraldan və funksionallığı pozan çətinliklərdən qoruyan ikinci səviyyəni, taḥsīniyyāt isə insan münasibətlərini əxlaq, hörmət, mərhəmət və ləyaqət baxımından inkişaf etdirən tamamlayıcı səviyyəni ifadə edir; müəlliflər psixoloji zorakılığın yüngül görünən formalarının belə ḥājiyyāt və taḥsīniyyāt səviyyəsində problem yarada biləcəyini, intensiv və davamlı hala gəldikdə isə əsas ḍarūriyyāt sahələrinə də təsir göstərə biləcəyini müdafiə edirlər.

Ḥājiyyāt: həyatı ağırlaşdıran təzyiq və sıxıntı

Mənbə ḥājiyyāt səviyyəsini birbaşa həyatı aradan qaldıran təhlükələrdən daha çox şəxsin həyatını sağlam və funksional şəkildə davam etdirməsini çətinləşdirən yüklər vasitəsilə izah edir. Kiçildici sözlər, kənarlaşdırma, emosional tərk edilmə və ya davamlı narahatlıq kimi davranışlar ağır fiziki iz buraxmasa belə şəxsin təhlükəsizlik, aidiyyət və hörmət ehtiyacını zədələyə bilər.

Müəlliflərin modelində yüngül görünən davranışların nəzərdən qaçırılmaması vacibdir; çünki davamlılıq və intensivlik artdıqda daha ağır psixoloji nəticələrə çevrilə biləcəyi müdafiə olunur.

Taḥsīniyyāt: münasibət etikası və insan ləyaqəti

Taḥsīniyyāt səviyyəsi birbaşa sağ qalma məsələsindən daha çox münasibətin əxlaqi keyfiyyətinə fokuslanır. Mənbə burada mərhəmət, hörmət, empatiya, nəzakət və insan ləyaqətinin qorunmasını ön plana çıxarır.

Bu perspektivdə psixoloji zorakılıq yalnız “qanunu pozan davranış” kimi deyil, eyni zamanda ailə daxilində münasibətlərin keyfiyyətini və qarşılıqlı insani dəyəri zədələyən etik problem kimi şərh edilir.

Maqāṣid al-ʿĀmmah: fərddən kənar ictimai müdafiə

Maqāṣid al-ʿĀmmah, Maqāṣid-in fərdi faydanın fövqündə ümumi ictimai fayda, ədalət, insan ləyaqəti və ictimai nizam ölçüsünü ifadə edən çərçivəsidir. Mənbə psixoloji zorakılığın yalnız zərərçəkənlə məhdudlaşmaya biləcəyini; ailə, icma və sosial münasibətlər üzərində daha geniş nəticələr yarada biləcəyini müdafiə edir.

Buna görə müəlliflər hüquqi tənzimləmə ilə yanaşı hüquq savadlılığı, bərabər münasibət təhsili, zorakılıqsız münasibət dəyərlərinin mənimsənilməsi, erkən aşkarlama, məsləhət və ictimai təhsil kimi profilaktik vasitələri də modelin bir hissəsi kimi müzakirə edirlər.

Maqāṣid al-Usrah nədir?

Maqāṣid al-Usrah, ailə institutunun məqsədlərini və ailə daxilində insani münasibətlərin qorunmasını Maqāṣid perspektivindən qiymətləndirən çərçivədir. Mənbə ailəni rahatlıq (sakīnah), sevgi (mawaddah) və mərhəmət (raḥmah) üzərində qurulması nəzərdə tutulan münasibət sahəsi kimi nəzərdən keçirir.

Tədqiqatçılar Article 7-nin psixoloji müdafiə funksiyasını bu ailə məqsədləri ilə əlaqələndirərək hüquqi müdafiənin yalnız cəzalandırma deyil, təhlükəsiz ailə mühitinin davam etdirilməsi baxımından da oxuna biləcəyini müdafiə edirlər.

İḥsān, amānah və raḥmah modeldə necə istifadə olunur?

İḥsān, yalnız minimum hüquqi öhdəliyi yerinə yetirmək əvəzinə münasibətdə yaxşılığı və yaxşı davranışı gücləndirən etik prinsip kimi istifadə olunur. Mənbə bunu ailə üzvlərinin bir-birini alçaltmaması, zərər verməməsi və qarşılıqlı olaraq dəyərli hiss etdirən mühit yaratması ilə əlaqələndirir.

Amānah, ailə münasibətlərinin məsuliyyət və etibar daşıdığı fikrini təmsil edir. Tədqiqatçılar həyat yoldaşı və uşaqların psixoloji təhlükəsizliyinin qorunmasını da bu məsuliyyətin bir hissəsi hesab edirlər.

Raḥmah, mərhəmət və şəfqət ölçüsüdür. Mənbə bu dəyəri həddindən artıq nəzarət, hökmranlıq və psixoloji təzyiqin qarşısında empatiya və emosional həssaslıqla əlaqələndirir.

Lā ḍarar wa lā ḍirār və al-ḍarar yuzāl nə ifadə edir?

Mənbə psixoloji zorakılığa qarşı müdafiəni zərər verməmək və yaranmış zərəri aradan qaldırmaq prinsipləri ilə də əlaqələndirir. Lā ḍarar wa lā ḍirār zərər verməkdən və zərərə zərərlə cavab vermək məntiqindən qaçınmanı; al-ḍarar yuzāl isə yaranmış zərərin aradan qaldırılmalı olduğu hüquqi-etik prinsipi təmsil edir.

Müəlliflərin hazırladığı profilaktik, hüquqi müdaxilə və bərpaedici müdafiə modeli bu zərərin qarşısını alma və aradan qaldırma məntiqi ilə əlaqələndirilir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat hüququ normalar, prinsiplər və doktrinalar toplusu kimi nəzərdən keçirən keyfiyyət xarakterli normativ hüquq araşdırmasıdır. Tədqiqatçılar sahə müsahibəsi və ya eksperiment aparmaq əvəzinə məcburi hüquq normalarını və əlaqəli akademik ədəbiyyatı təhlil edirlər.

Statute approach nə edir?

Statute approach, tədqiqat sualı ilə bağlı mövcud qanun və tənzimləmələrin sistemli şəkildə araşdırılmasıdır. Tədqiqatda Article 7 və əlaqəli tənzimləmələr normaların iyerarxiyası, tənzimləmələr arasındakı üfüqi-şaquli uyğunluq və normaların ardıcıllığı baxımından qiymətləndirilmişdir.

Conceptual approach nə edir?

Conceptual approach, hüquq mətninin yalnız hərfi ifadəsinə bağlı qalmadan hüquq nəzəriyyələri, prinsiplər və doktrinal anlayışlar vasitəsilə şərh edilməsidir. Bu tədqiqatda Maqāṣid al-Syarī’ah mövcud Article 7-nin zərərçəkəni müdafiə məqsədini daha aydın və operativ hala gətirmək üçün istifadə edilən konseptual çərçivədir.

Das Sein və Das Sollen fərqi

Mənbə metod bölməsində tədqiqatın yalnız mövcud hüququn nə olduğunu izah etməklə kifayətlənmədiyini, hüququn necə olmalı olduğuna dair təklif də hazırladığını bildirir. Hüquq nəzəriyyəsində das Sein, mövcud olanı; das Sollen isə olmalı olan normativ nizamı ifadə edir.

Bu fərq bütün məqaləni anlamaq üçün vacibdir. Article 7-nin mövcud tənzimlənməsi das Sein tərəfindədir; müəlliflərin daha aydın davranış göstəriciləri, ağırlıq təsnifatı və sübut kombinasiyası təklifi isə das Sollen, yəni normativ islahat təklifidir.

Müəlliflər Article 7 Üçün Dəqiq Nə Təklif Edirlər?

Müəlliflər Article 7-nin psixoloji zorakılığı qəsdən, təkrarlanan və ya sistemli söz, davranış və ya hərəkətsizlik formaları; bunların yaratdığı obyektiv olaraq müəyyən edilə bilən psixoloji nəticələr; sıxıntının müddət, intensivlik və funksiya itkisinə görə qiymətləndirilməsi və birdən çox sübut növünün birlikdə nəzərdən keçirilməsi yolu ilə daha aydın hala gətirilməsini təklif edirlər; bu çərçivə tədqiqatın hüquq islahatı təklifidir və mövcud Article 7-nin qüvvədə olan mətninin eynisi kimi oxunmamalıdır.

Təklif olunan davranış göstəriciləri

Mənbə nəticədən dərhal əvvəlki yenidən formullaşdırma bölməsində aşağıdakı davranış növlərini nümunə göstərir:

• şifahi alçaltma və ya kiçiltmə,
• təhdid və qorxutma,
• sosial təcrid və ya azadlığın məhdudlaşdırılması kimi həddindən artıq nəzarət,
• emosional manipulyasiya,
• psixoloji/emosional etinasızlıq.

Bu siyahının müəlliflərin islahat təklifinin bir hissəsi olduğu unudulmamalıdır. Məqalə bu bəndlərin hamısının mövcud Article 7-də məhz bu formada yazıldığını demir.

Təklif olunan nəticə göstəriciləri

Müəlliflər psixoloji zorakılığın hüquqi qiymətləndirilməsində yalnız davranışa deyil, zərərçəkən üzərində obyektiv şəkildə müəyyən edilə bilən təsirlərə də baxılmasını təklif edirlər. Mənbədə nümunə göstərilən təsirlər anksiyete, qorxu və depressiya kimi emosional pozuntular; düşünmə və qərarvermə bacarığının azalması; özünəinam itkisi; psixoloji asılılıq və çarəsizlikdir.

Bu təklif “bu əlamətlərdən biri olan hər kəs ailədaxili psixoloji zorakılığın qurbanıdır” şəklində tibbi və ya hüquqi avtomatik diaqnostika qaydası deyildir. Müəlliflərin məqsədi hüquq tətbiqində abstrakt anlayışların daha konkret qiymətləndirmə parametrlərinə çevrilməsidir.

Yüngül, orta və ağır təsnifatı

Tədqiqat psixoloji sıxıntının yüngül, orta və ağır səviyyələrdə qiymətləndirilməsini və təsnifatın hadisənin müddəti, intensivliyi və zərərçəkənin zehni/sosial funksiyaları üzərindəki təsiri ilə əlaqələndirilməsini təklif edir.

Mənbə bu üç səviyyə üçün təsdiqlənmiş klinik bal hədləri və ya standart şkala vermir. Buna görə Verianla tərəfindən “yüngül = bu bal, orta = bu bal” formasında yeni hədlər yaradılmır.

Təklif olunan sübut yanaşması

Tədqiqatçılar sübutetmənin tək bir sübuta bağlanmamalı olduğunu müdafiə edirlər. Təklif olunan struktur zərərçəkənin ifadəsi, şahidlər, kommunikasiya qeydləri və psixoloq və ya psixiatr qiymətləndirmələrinin hakim tərəfindən bütöv şəkildə nəzərdən keçirilməsini əhatə edir.

Bu, “bu dörd sübutun hamısı mövcud hüquqda hər iş üzrə məcburidir” demək deyildir. Mənbə burada hüquq tətbiqini gücləndirməyə yönəlmiş normativ sübutetmə modeli təklif edir.

Profilaktik, Repressiv/Hüquqi və Bərpaedici Müdafiə Arasındakı Fərq Nədir?

Tədqiqatda profilaktik müdafiə psixoloji zorakılıq baş verməzdən əvvəl məlumatlılıq və sağlam münasibət mühiti yaratmağı, repressiv/hüquqi müdafiə baş vermiş pozuntuya aydın və mütənasib hüquqi cavab verməyi, bərpaedici müdafiə isə zərərçəkənin psixoloji və sosial sağalmasını dəstəkləməyi ifadə edir; müəlliflər effektiv zərərçəkən müdafiəsi üçün bu üç ölçünün bir-birinin alternativi deyil, tamamlayıcısı olması gərəkdiyini müdafiə edirlər.

Profilaktik ölçü

Profilaktik yanaşmanın əsas məqsədi zorakılıq baş verdikdən sonra yalnız cəzalandırmaq deyil, psixoloji zorakılığın yaranma ehtimalını azaldacaq sosial və hüquqi mühit qurmaqdır. Mənbə hüquq savadlılığı, bərabər münasibət təhsili, zorakılıqsız dəyərlərin mənimsənilməsi, erkən aşkarlama, nikahdan əvvəl və sonra yönləndirmə, icma liderlərinin töhfəsi və ictimai təhsili bu kontekstdə müzakirə edir.

Repressiv / hüquqi müdaxilə ölçüsü

Mənbədə darʾ al-mafāsid, yaranmış zərərə qarşı hüquqi müdaxiləni dəstəkləyən prinsip kimi şərh olunur. Müəlliflər davranışın sərhədlərinin daha aydın müəyyənləşdirilməsini, sanksiyanın mütənasib və tətbiq oluna bilən olmasını və zərərçəkənin hüquqi müdafiəyə çıxış əldə etməsini müdafiə edirlər.

“Repressiv” burada zərərçəkəni və ya cəmiyyəti basqı altında saxlamaq mənasına gəlmir; ingiliscə mənbədə istifadə olunan repressive terminini, baş vermiş pozuntuya qarşı hüquqi sanksiya və məsuliyyət mexanizmini ifadə edən qarşılıqdır.

Bərpaedici / iṣlāḥ ölçüsü

Iṣlāḥ, tədqiqat kontekstində yalnız mübahisəni bağlamaq deyil, ədalətlə birlikdə zərərin aradan qaldırılması və zərərçəkənin vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasını hədəfləyən bərpaedici yanaşmanı ifadə edir.

Mənbə psixoloji məsləhət, peşəkar dəstək və sosial dəstəyi zərərçəkənin təhlükəsizlik hissini, emosional dayanıqlılığını və həyat funksionallığını yenidən qurmağa yönəlmiş vasitələr kimi müzakirə edir.

Bu modelin psixoloji sağalma baxımından nə dərəcədə effektiv olduğu bu tədqiqatda ölçülməmişdir. Tədqiqatın nəticə bölməsi də məhkəmə tətbiqi və zərərçəkənin bərpa xidmətlərində empirik doğrulamanın gələcək tədqiqatlarda aparılmalı olduğunu bildirir.

Retributive justice ilə restorative justice necə birləşdirilir?

Mənbə bir tərəfdən təqsirkarın məsuliyyətini və hüquqi sanksiyanı vurğulayan retributive justice yanaşmasını, digər tərəfdən zərərçəkənin sağalmasını vurğulayan restorative justice yanaşması ilə tarazlaşdırmağa çalışır.

Müəlliflərin normativ modeli “ya cəzalandır, ya sağalt” şəklində ikili seçim etmir. Təqsirkar baxımından hüquqi məsuliyyət, zərərçəkən baxımından təhlükəsizlik və sağalma eyni müdafiə sisteminin fərqli vəzifələri kimi nəzərdən keçirilir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Article 7 psixoloji zorakılığı hüquqi olaraq tanıyır; tədqiqatçılar praktikada istifadə olunan bəzi göstəricilərin daha aydın və ölçülə bilən hala gətirilməsini zəruri hesab edirlər.
• Maqāṣid al-Syarī’ah tədqiqatda psixoloji zorakılığı din, ruh/həyat, ağıl, nəsil, ləyaqət və iqtisadi varlıq kimi çoxsaylı qoruma sahələri üzrə təhlil etmək üçün istifadə olunur.
• Mənbə ədəbiyyatı psixoloji zorakılığı psixi sağlamlıq, idraki funksiyalar, sosial münasibətlər, uşaqların inkişafı, insan ləyaqəti və iqtisadi funksionallıqla əlaqəli mənfi nəticələrlə bağlayır.
• Ḥājiyyāt səviyyəsi yüngül və orta səviyyəli psixoloji təzyiqlərin həyatın işləməsini çətinləşdirməsini; taḥsīniyyāt səviyyəsi isə münasibət etikası, hörmət və mərhəmətin zədələnməsini izah etmək üçün istifadə edilmişdir.
• Müəlliflər zərərçəkən müdafiəsinin profilaktik, hüquqi/repressiv və bərpaedici ölçüləri birlikdə əhatə etməli olduğunu müdafiə edirlər.
• Müəlliflər Article 7 üçün daha aydın davranış və nəticə göstəricilərinin hazırlanmasını təklif edirlər.
• Müəlliflər psixoloji sıxıntının müddət, intensivlik və sosial/zehni funksiyalar üzərində təsirinə görə qiymətləndirilməsini təklif edirlər.
• Müəlliflər sübutetmənin zərərçəkən ifadəsi, şahid, kommunikasiya qeydləri və ekspert qiymətləndirməsi kimi birdən çox məlumat mənbəyi ilə dəstəklənməsini təklif edirlər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Təklif olunan Maqāṣid əsaslı modelin məhkəmələrdə daha uğurlu olduğu empirik olaraq sınaqdan keçirilməmişdir.
• Təklif olunan modelin zərərçəkənlərin psixi sağlamlığını nə qədər yaxşılaşdırdığına dair klinik təsir ölçməsi yoxdur.
• Yüngül, orta və ağır psixoloji zorakılıq üçün təsdiqlənmiş ədədi hədd və ya psixometrik bal yaradılmamışdır.
• 2025-ci il boşanma hadisələrinin hamısının psixoloji zorakılığın nəticəsi olduğu göstərilməmişdir.
• Psixoloji zorakılıq yaşayan hər şəxsdə depressiya, idraki pozuntu, iqtisadi itki və ya mənəvi böhran yaranacağı sübut edilmir.
• Mənbədə nəzərdən keçirilən sağlamlıq təsirləri bu tədqiqatın öz klinik və ya epidemioloji ölçmələri deyildir.
• Tədqiqat İndoneziyadan kənar hüquq sistemlərinə avtomatik tətbiq oluna bilən modeli təsdiqləməmişdir.
• Müəlliflərin islahat təklifi mövcud Article 7-nin qüvvədə olan mətni ilə eyni şey deyildir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyəti

Mənbə nəticə bölməsində tədqiqatın normativ yanaşma ilə məhdud olduğunu açıq şəkildə bildirir. Başqa sözlə, tədqiqatçılar təklif etdikləri modelin real məhkəmə qərarlarında, hüquq-mühafizə tətbiqində, zərərçəkən dəstək mərkəzlərində və ya psixoloji bərpa xidmətlərində necə işlədiyini ölçməmişlər.

Buna görə hüquqi model nəzəri baxımdan geniş olsa da, tətbiq effektivliyi ayrıca empirik tədqiqat tələb edir. Mənbənin gələcək tədqiqat təklifi də Maqāṣid əsaslı psixoloji müdafiənin məhkəmə tətbiqi və zərərçəkən bərpa xidmətlərində effektivliyinin araşdırılmasıdır.

Bu tədqiqatda niyə düstur yoxdur?

Tədqiqat riyazi, eksperimental və ya statistik model deyildir. Hüquq normaları, nəzəri anlayışlar və akademik ədəbiyyat arasında doktrinal əlaqə quran normativ hüquq araşdırmasıdır. Buna görə p dəyəri, güvən intervalı, təsir ölçüsü, reqressiya tənliyi və ya klinik bal düsturu bildirilməmişdir.

Mənbədə olmayan tənlik əlavə etmək hüquqi anlayışları süni şəkildə kəmiyyətləşdirmək mənasına gələcəyi üçün Verianla tərəfindən hər hansı düstur yaradılmamışdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Domestic Violence Law and Maqāṣid al-Syarī’ah in Protecting Families from Psychological Violence

Müəlliflər: Iffaty Nasyi’ah, Muhammad Nasrulloh, Zummy Humairoh, Fakhruddin Fakhruddin, Rafeah Saidon.

Müəllif sırası: Mənbədəki sıra olduğu kimi qorunmuşdur.

Məsul müəllif: PDF corresponding email olaraq iffaty.nasyiah@syariah.uin-malang.ac.id ünvanını verir; bu ünvan Iffaty Nasyi’ah-a aiddir.

Affiliasiyalar: Iffaty Nasyi’ah, Muhammad Nasrulloh və Fakhruddin Fakhruddin — Universitas Islam Negeri Maulana Malik Ibrahim Malang, Indonesia; Zummy Humairoh — Ma’had Aly Al-Zamachsyari Malang, Indonesia; Rafeah Saidon — Universiti Teknologi MARA, Shah Alam, Malaysia.

Jurnal: Unnes Law Journal.

Nəşriyyatçı: Faculty of Law, Universitas Negeri Semarang.

Cild / nömrə: Vol. 12 Issue 1 (2026).

Səhifələr: 119–164.

DOI: 10.15294/ulj.v12i1.48249.

Rəsmi DOI bağlantısı: https://doi.org/10.15294/ulj.v12i1.48249

Rəsmi məqalə səhifəsi: https://journal.unnes.ac.id/journals/ulj/article/view/48249

Onlayn nəşr tarixi: 17 May 2026.

Məqalə növü: Research Article; keyfiyyət/normativ hüquq araşdırması.

Rəy prosesi: Rəyli jurnal məqaləsidir. Unnes Law Journal double-blind peer review sistemindən istifadə etdiyini bildirir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0).

Əsas hüquq mənbəyi: Law Number 23 of 2004 concerning the Elimination of Domestic Violence, xüsusilə psixoloji zorakılığa dair Article 7 və əlaqəli tənzimləmələr.

Tədqiqat yanaşması: Statute approach və conceptual approach.

Hüquqi materiallar: Birincil olaraq məcburi qanun və tənzimləmələr; ikincil olaraq akademik ədəbiyyat, hüquq kitabları, tədqiqat mətnləri və əlaqəli elmi işlər.

Mənbələrin toplanması: Sənədləşdirmə / library research.

Təhlil: Təsviri-analitik araşdırma və deduktiv məntiq.

İnsan iştirakçı: Yoxdur.

Eksperiment və ya sahə tədqiqatı: Yoxdur.

Nümunə: Yoxdur; tədqiqat empirik iştirakçı nümunəsindən istifadə etmir.

Statistik təhlil: Yoxdur.

Riyazi düstur: Yoxdur.

Mənbə Cədvəl 1: Psixoloji zorakılığın ḥifẓ al-dīn, ḥifẓ al-nafs, ḥifẓ al-ʿaql, ḥifẓ al-nasl, ḥifẓ al-ʿirḍ və ḥifẓ al-māl üzərində mənfi təsirləri ilə psixoloji müdafiənin mənbədə təklif olunan müsbət dəyərlərini müqayisə edir.

Mənbə Cədvəl 2: ḥājiyyāt, taḥsīniyyāt və Maqāṣid al-ʿĀmmah səviyyələrini psixoloji zorakılığın təsirləri, müdafiə dəyərləri və hüquqi tətbiq nəticələri ilə əlaqələndirir.

Əsas normativ təklif: Article 7-nin psixoloji zorakılığa dair davranış, nəticə, ağırlıq və sübutetmə göstəricilərini daha aydın hala gətirəcək şəkildə yenidən strukturlaşdırılması.

Təklif olunan davranış nümunələri: Şifahi alçaltma, təhdid və qorxutma, sosial təcrid və ya azadlığı məhdudlaşdıran həddindən artıq nəzarət, emosional manipulyasiya və psixoloji etinasızlıq.

Təklif olunan təsir nümunələri: Anksiyete, qorxu və depressiya kimi emosional pozuntular; düşünmə/qərarvermə qabiliyyətində azalma; özünəinam itkisi; psixoloji asılılıq və çarəsizlik.

Təklif olunan ağırlıq yanaşması: Yüngül, orta və ağır səviyyələrin müddət, intensivlik və zehni/sosial funksiyaya təsir əsasında qiymətləndirilməsi. Mənbə bu səviyyələr üçün ədədi klinik hədd vermir.

Təklif olunan sübut yanaşması: Zərərçəkənin ifadəsi, şahidlər, kommunikasiya qeydləri və psixoloq/psixiatr rəylərinin bütöv şəkildə qiymətləndirilməsi. Bu struktur tədqiqatın islahat təklifidir.

Əsas elmi şərh sərhədi: Tədqiqat hüquqi və nəzəri sintez aparır. Məqalədə göstərilən psixoloji, idraki, sosial və iqtisadi təsirlərin əksəriyyəti əvvəlki elmi ədəbiyyatdan götürülmüş əlaqələrdir və mövcud tədqiqatın yeni empirik ölçmələri deyildir.

2025-ci il boşanma məlumatının sərhədi: Mənbə 438.168 boşanmanı və 282.326 davamlı mübahisə/dava/uyğunsuzluq hadisəsini fon məlumatı kimi istifadə edir. İkinci rəqəm hüquqi baxımdan sübut edilmiş psixoloji zorakılıq hadisələrinin sayı deyildir.

Məhdudiyyət: Normativ yanaşma səbəbindən modelin sahədə, məhkəmədə və ya zərərçəkən bərpa xidmətlərində effektivliyi empirik şəkildə araşdırılmamışdır.

Gələcək tədqiqat: Maqāṣid əsaslı psixoloji müdafiə yanaşmasının məhkəmə tətbiqi və zərərçəkən bərpa xidmətlərində real effektivliyinin empirik şəkildə araşdırılması təklif olunur.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqatın xarici maliyyələşdirmə almadığı bildirilmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirmişlər.

Generative AI bəyanatı: Müəlliflər OpenAI ChatGPT-dən yalnız dilin yaxşılaşdırılması və mətnin oxunaqlılığının artırılması məqsədilə istifadə etdiklərini; AI vasitəsinin tədqiqat dizaynı, məlumat təhlili, nəticələrin şərhi və ya müəllifliyə töhfə vermədiyini; yaradılan nəticələri özlərinin nəzərdən keçirib doğruladıqlarını bildiriblər.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca Data Availability Statement bildirilmir; tədqiqat yeni empirik məlumat dəsti yaratmayan normativ hüquq araşdırmasıdır.

Etika komitəsi: Mənbədə ayrıca insan tədqiqatı üzrə etika komitəsi/IRB təsdiqi bildirilmir; tədqiqat insan iştirakçılardan məlumat toplamır.

Müəllif töhfələri: Mənbədə ayrıca CRediT/müəllif töhfələri cədvəli bildirilmir.