Maqāṣid al-Syarī’ah бул изилдөөдө ислам укугунун адамдын жыргалчылыгын коргоого багытталган негизги максаттарын укуктук чечмелөө жана кайра түзүү куралы катары колдонгон ченемдик алкак болуп саналат. Изилдөө Индонезиянын 2004-жылдагы Үй-бүлөлүк Зомбулукту Жоюу жөнүндөгү Мыйзамынын психологиялык зомбулукка байланыштуу Article 7 жобосун Maqāṣid al-Syarī’ah көз карашынан талдап, укуктук аныктуулукту жана жабырлануучуну коргоону күчөтө турган дагы ачыгыраак моделди сунуштайт. Изилдөө ченемдик/сапаттык укуктук изилдөө болуп саналат; мыйзамдарга талдоо ыкмасы жана концептуалдык ыкма колдонулуп, укуктук материалдар сүрөттөмө-аналитикалык жана дедуктивдүү түрдө бааланган.

Макаланын негизги көйгөйү — Article 7 психологиялык зомбулукту коркуу, өзүнө ишенимдин жоголушу жана оор психологиялык азап сыяктуу натыйжалар менен байланыштырганы менен, авторлордун баалоосу боюнча бул түшүнүктөр практикада жетиштүү ачык, өлчөнүүчү жана ырааттуу көрсөткүчтөргө айландырылган эмес. Изилдөөчүлөр мындай бүдөмүктүк далилдөөдө жана укукту колдонууда ар түрдүү чечмелөөлөргө алып келиши мүмкүн деп эсептешет.

Изилдөө иштеп чыккан модель психологиялык зомбулуктун таасирлерин үч Maqāṣid деңгээлинде карайт. Ḍarūriyyāt адамдын жашоосун жана негизги бар болуусун сактоо үчүн зарыл деп эсептелген негизги муктаждыктарды; ḥājiyyāt жашоону ашыкча кыйынчылыктан жана азаптан коргой турган толуктоочу муктаждыктарды; taḥsīniyyāt болсо адеп-ахлакты, сылыктыкты, адамдык кадыр-баркты жана мамилелердин сапатын жакшырта турган толуктоочу баалуулуктарды билдирет.

Ḍarūriyyāt деңгээлинде изилдөө өзгөчө диний/руханий жашоону коргоо (ḥifẓ al-dīn), рухтун жана жашоонун бүтүндүгүн коргоо (ḥifẓ al-nafs), акылды коргоо (ḥifẓ al-ʿaql), тукумду/келечек муунду коргоо (ḥifẓ al-nasl), адамдын кадыр-баркы менен өзүн сыйлоосун коргоо (ḥifẓ al-ʿirḍ) жана мүлктү/экономикалык байлыкты коргоо (ḥifẓ al-māl) аркылуу коргоо матрицасын түзөт.

Булак психологиялык зомбулук психикалык ден соолукка, когнитивдик функцияларга, балдардын өнүгүүсүнө, адамдык кадыр-баркка, социалдык мамилелерге жана экономикалык иштөө жөндөмүнө терс таасирлер менен байланыштуу экенин көрсөткөн мурдагы академиялык адабияттарды ушул укуктук алкакка байланыштырат. Бирок бул таасирлер азыркы изилдөөдө жаңы катышуучуларга өлчөнгөн эмес. Изилдөөнүн өз салымы — мурдагы адабияттагы табылгаларды жана укуктук булактарды Maqāṣid алкагында ченемдик коргоо моделине айландыруу.

Авторлор жыйынтыгында психологиялык зомбулуктан коргоо жаза же санкция логикасы менен гана чектелбеши керектигин; алдын алуучу, укуктук/репрессивдүү жана калыбына келтирүүчү өлчөмдөр чогуу каралышы керектигин сунушташат. Мындан тышкары, Article 7 үчүн жүрүм-турумдун ачыгыраак көрсөткүчтөрүн, психологиялык таасирлерди узактыгы жана интенсивдүүлүгүнө жараша баалоону жана далилдин бир нече түрүн чогуу колдонууга багытталган кайра формулировкалоону сунушташат. Бул сунуштар азыркы мыйзамдын күчүндө турган тексти же азыртан милдеттүү түрдө колдонулуучу жаңы укуктук эрежелер эмес.

Изилдөөнүн негизги укуктук көйгөйү

Изилдөөнүн баштапкы чекити — психологиялык зомбулук физикалык зомбулуктай көрүнүктүү из калтырбаганы менен, жабырлануучунун психикалык бүтүндүгүнө, коопсуздук сезимине, чечим кабыл алуу жөндөмүнө, социалдык функцияларына жана үй-бүлөлүк мамилелерине олуттуу кесепет алып келиши мүмкүн. Авторлор Индонезиядагы Law Number 23 of 2004 concerning the Elimination of Domestic Violence, башкача айтканда PKDRT Law алкагындагы Article 7 бул зомбулуктун түрүн укуктук жактан тааный турганын, бирок практикада айрым түшүнүктөрдү конкреттештирүү кыйын экенин айтышат.

Булак Article 7 психологиялык зомбулукту коркуу, өзүнө ишенимди жоготуу жана оор психологиялык азап сыяктуу натыйжалар аркылуу чектээрин билдирет. Изилдөөчүлөрдүн сыны психологиялык зомбулук укукта таптакыр жок дегенде эмес. Маселе — “өзүнө ишенимди жоготуу” же “оор психологиялык азап” сыяктуу натыйжалар кайсы жүрүм-турум, мөөнөт, интенсивдүүлүк жана далил шарттарында укуктук босогодон өтөрүн ачыгыраак кылуу зарылдыгында.

Булак колдонгон 2025-жылдагы ажырашуу маалыматын кантип окуу керек?

Макаланын кириш бөлүгүндө Индонезияда 2025-жылы болжол менен 438.168 ажырашуу болгонун жана 282.326 учур, башкача айтканда болжол менен %64,4ү туруктуу пикир келишпестик, жаңжал жана жубайлардын ортосундагы шайкешсиздик категориялары менен байланышканы айтылат. Бул сандар изилдөө түзгөн жаңы маалымат эмес; булакта Badan Pusat Statistik Indonesia маалыматына шилтеме менен берилген фондук маалымат.

Авторлор мындай жогорку пикир келишпестик үлүшүн узакка созулган психологиялык чыр-чатактардын маанилүүлүгүн көрсөткөн контекст катары чечмелешет. Бирок ошол 282.326 учурдун баары укуктук жактан далилденген “психологиялык зомбулук учурлары” деген жыйынтыкты бул статистикадан чыгарууга болбойт. Пикир келишпестик же ажырашуунун себеби менен Article 7 алкагында далилденген психологиялык зомбулук бир эле укуктук категория эмес.

Изилдөө боштугу деген эмне?

Булакка ылайык, үй-бүлөлүк зомбулук боюнча адабияттардын бир бөлүгү зомбулуктун түрлөрүнө, учурлардын санына жана жабырлануучуларга болгон психологиялык-социалдык кесепеттерге көңүл бурса; Maqāṣid al-Syarī’ah адабияты негизинен ḍarūriyyāt, ḥājiyyāt жана taḥsīniyyāt сыяктуу теориялык деңгээлдерди же al-Shāṭibī, Ibn ʿĀshūr жана Jasser Auda сыяктуу ойчулдардын ыкмаларын карайт.

Изилдөөчүлөр бул эки тармак Индонезиянын позитивдүү укугундагы психологиялык зомбулук нормасын операциялык деңгээлге чыгаруу үчүн жетиштүү интеграцияланган эмес деп эсептешет. Изилдөөнүн жаңылык дооматы Article 7 менен Maqāṣid al-Syarī’ah ортосунда теориялык гана эмес, практикада колдонууга багытталган укуктук модель түзүүгө аракет кылганында.

Maqāṣid al-Syarī’ah Бул Изилдөөдө Эмнени Билдирет?

Maqāṣid al-Syarī’ah бул изилдөөдө укуктук эрежелердин формалдуу түрдө гана бар болушуна эмес, адамдын негизги кызыкчылыктарын коргоого жана зыянды алдын алууга негизделген ченемдик ислам укук теориясынын алкагы; изилдөөчүлөр бул алкакты Article 7ни диний жаза нормасына айлантуу үчүн эмес, психологиялык зомбулуктун жабырлануучуларын коргоодо ачыгыраак укуктук көрсөткүчтөрдү иштеп чыгуу үчүн колдонушат.

Maṣlaḥah жана mafsadah деген эмне?

Maṣlaḥah изилдөө контекстинде адам үчүн пайда, жакшылык жана корголууга тийиш болгон кызыкчылыкты билдирет. Mafsadah болсо зыянды, бузулууну же адамдын корголууга тийиш болгон негизги баалуулуктарын жабыркаткан абалды түшүндүрөт.

Булак Maqāṣid логикасынын эки багытын өзгөчө белгилейт: jalb al-maṣāliḥ, башкача айтканда пайданы ишке ашыруу; darʾ al-mafāsid, башкача айтканда зыянды алдын алуу же четтетүү. Изилдөөчүлөрдүн пикиринде психологиялык зомбулукту алдын ала турган жана жабырлануучунун калыбына келишин колдогон укуктук жөнгө салуу ушул эки максатты тең камтышы керек.

Ḍarūriyyāt деген эмне?

Ḍarūriyyāt адамдын жашоосун жана коомдук тартипти негизги деңгээлде сактоо үчүн зарыл деп эсептелген муктаждыктар жана баалуулуктар. Булак бул деңгээлди психологиялык зомбулуктун эң оор жана негизги кесепеттерин классификациялоо үчүн колдонот.

Изилдөөдө классикалык беш коргоо тармагына кошумча катары адамдык кадыр-барк/өзүн сыйлоо өлчөмү да өзүнчө талкууланат. Ошентип булакта психологиялык зомбулуктун таасирлери алты багытта көрүнүктүү кылынат.

Бул таблица эксперименттик “таасир таблицасы” эмес. Бул психологиялык зомбулуктун көрсөтүлгөн тармактар менен байланышы боюнча булак адабият менен Maqāṣid укук теориясынын авторлор тарабынан жасалган ченемдик синтези.

Ḥifẓ al-Dīn: руханий жашоону коргоо

Булак туруктуу кемсинтүү, коркутуу, басым жана эмоциялык манипуляция сыяктуу психологиялык зомбулуктун формалары адамдын ички тынчтыгын жана руханий көңүлүн бузушу мүмкүн деп эсептейт. Бул баалоо Maqāṣid көз карашында ḥifẓ al-dīn менен байланышкан.

Бул жерден “психологиялык зомбулукка кабылган ар бир адамдын ишеними сөзсүз алсырайт” деген детерминисттик жыйынтык чыгарууга болбойт. Макала психологиялык кыйналуу менен руханий/диний күрөштүн ортосундагы байланышты мурдагы адабиятка таянып укуктук-теориялык алкакка жайгаштырат.

Ḥifẓ al-Nafs: психикалык жана физикалык бүтүндүктү коргоо

Булак кемсинтүү, коркутуу жана ашыкча көзөмөл сыяктуу жүрүм-турумдарды өнөкөт тынчсыздануу, оор стресс жана депрессия сыяктуу психикалык ден соолук көйгөйлөрү менен байланыштырган мурдагы изилдөөлөрдү колдонот. Ошондой эле узакка созулган психологиялык стресс уйку көйгөйлөрү, чарчоо жана башка психосоматикалык кесепеттер менен байланыштуу болушу мүмкүн экенин талкуулайт.

Бул изилдөө бир да катышуучунун кортизол деңгээлин, уйку сапатын, иммундук системасын же психиатриялык диагнозун өлчөгөн эмес. Ошондуктан бул ден соолук таасирлери ушул макаланын түз клиникалык табылгалары эмес.

Ḥifẓ al-ʿAql: когнитивдик функцияларды коргоо

Изилдөөчүлөр узакка созулган психологиялык басым көңүл топтоо, эс тутум, объективдүү маалыматты иштетүү жана чечим кабыл алуу жөндөмү менен байланышкан көйгөйлөрдү жаратышы мүмкүн деген адабиятты ḥifẓ al-ʿaql алкагына жайгаштырышат.

Булак ошондой эле жабырлануучу туруктуу терс сөздөрдү ички кабыл алып, өзүн кадырсыз же дайыма күнөөлүү деп көрө башташы сыяктуу когнитивдик бурмалоолор пайда болушу мүмкүн экенин талкуулайт. Бул бөлүк да ушул макала түзгөн нейропсихологиялык өлчөөлөрдөн эмес, экинчи даражадагы адабияттын ченемдик укуктук чечмелөөсүнөн турат.

Ḥifẓ al-Nasl жана Ḥifẓ al-ʿIrḍ: балдар, муундар жана адамдык кадыр-барк

Булак психологиялык жактан коопсуз эмес үй-бүлөлүк чөйрө балдардын эмоциялык өнүгүүсүнө, мамиле үлгүлөрүнө жана кийинки жашоосундагы социалдык жүрүм-турумуна таасир этиши мүмкүн деген мурдагы изилдөөлөрдү ḥifẓ al-nasl башатынын астында баалайт.

Ḥifẓ al-ʿirḍ болсо адамдык кадыр-баркты, абийирди жана өзүн сыйлоону коргоо менен байланышкан. Туруктуу кемсинтүү, мазактоо жана кадырсыздандыруучу жүрүм-турум адамдын өзү жөнүндө түшүнүгүн жана социалдык ишенимин жабыркатышы мүмкүн деп айтылат.

Ḥifẓ al-Māl: экономикалык өлчөм эмнеге моделге киргизилген?

Психологиялык зомбулук эмоциялык көйгөй катары гана каралбайт. Булак узакка созулган психологиялык кыйналуу иштөө мотивациясына, өндүрүмдүүлүккө жана каржылык чечим кабыл алууга терс таасирлер менен байланыштуу болушу мүмкүн экенин; ошондой эле үй-бүлөлүк зомбулуктун айрым формалары акчага жетүүнү чектөө же экономикалык көзөмөл менен кошо болушу мүмкүн экенин белгилейт.

Ошентип ḥifẓ al-māl жабырлануучунун колундагы акчасын гана коргоо эмес, анын экономикалык көз карандысыздыгын, өндүрүмдүүлүгүн жана үй-бүлөлүк активдерди башкаруу жөндөмүн да коргоо катары чечмеленет.

Ḍarūriyyāt, Ḥājiyyāt жана Taḥsīniyyāt Ортосундагы Айырма Эмне?

Изилдөөдө ḍarūriyyāt жашоонун жана негизги адамдык бүтүндүктүн алмашкыс коргоо деңгээлин, ḥājiyyāt адамды жашоону тарыткан жана функцияны бузган кыйынчылыктардан коргой турган экинчи деңгээлди, taḥsīniyyāt болсо адамдардын мамилелерин адеп-ахлак, урмат, мээрим жана кадыр-барк жагынан жакшырта турган толуктоочу деңгээлди билдирет; авторлор психологиялык зомбулуктун жеңил көрүнгөн түрлөрү да ḥājiyyāt жана taḥsīniyyāt деңгээлинде көйгөй жаратышы мүмкүн экенин, ал эми интенсивдүү жана туруктуу болгондо негизги ḍarūriyyāt тармактарына да таасир этиши мүмкүн экенин айтышат.

Ḥājiyyāt: жашоону оорлоткон басым жана кыйналуу

Булак ḥājiyyāt деңгээлин түздөн-түз өмүрдү жок кылуучу коркунучтар аркылуу эмес, адамдын жашоосун саламат жана функциялуу түрдө улантуусун кыйындаткан жүктөр аркылуу түшүндүрөт. Кемсинткен сөздөр, четтетүү, эмоциялык таштап кетүү же туруктуу тынчсыздандыруу сыяктуу жүрүм-турумдар оор физикалык из калтырбаса да, адамдын коопсуздукка, таандык болууга жана урматка болгон муктаждыгын жабыркатышы мүмкүн.

Авторлордун моделинде жеңил көрүнгөн жүрүм-турумдарды көз жаздымда калтырбоо маанилүү; анткени туруктуулук жана интенсивдүүлүк өскөн сайын алар оорураак психологиялык кесепеттерге айланышы мүмкүн деп айтылат.

Taḥsīniyyāt: мамиле этикасы жана адамдык кадыр-барк

Taḥsīniyyāt деңгээли түздөн-түз аман калуу маселесине эмес, мамиленин адеп-ахлактык сапатына көңүл бурат. Булак бул жерде мээримди, урматты, эмпатияны, сылыктыкты жана адамдык кадыр-баркты коргоону биринчи орунга коёт.

Бул көз карашта психологиялык зомбулук “мыйзамды бузган жүрүм-турум” катары гана эмес, үй-бүлөдөгү мамиленин сапатын жана өз ара адамдык баалуулукту жабыркаткан этикалык көйгөй катары да чечмеленет.

Maqāṣid al-ʿĀmmah: жеке адамдан тышкары коомдук коргоо

Maqāṣid al-ʿĀmmah Maqāṣidдин жеке пайдадан тышкары жалпы коомдук пайда, адилеттүүлүк, адамдык кадыр-барк жана коомдук тартип өлчөмүн билдирген алкак. Булак психологиялык зомбулук жабырлануучу менен гана чектелбестен, үй-бүлөгө, коомчулукка жана социалдык мамилелерге кеңири кесепеттерди алып келиши мүмкүн деп эсептейт.

Ошондуктан авторлор укуктук жөнгө салуудан тышкары укуктук сабаттуулук, тең мамиле боюнча билим берүү, зомбулуксуз мамиле баалуулуктарын өздөштүрүү, эрте аныктоо, кеңеш берүү жана коомдук билим берүү сыяктуу алдын алуучу каражаттарды да моделдин бөлүгү катары талкуулашат.

Maqāṣid al-Usrah деген эмне?

Maqāṣid al-Usrah үй-бүлө институтунун максаттарын жана үй-бүлөдөгү адамдык мамилелерди коргоону Maqāṣid көз карашынан баалаган алкак. Булак үй-бүлөнү тынчтык (sakīnah), сүйүү (mawaddah) жана мээрим (raḥmah) үстүнө курулууга тийиш болгон мамиле мейкиндиги катары карайт.

Изилдөөчүлөр Article 7нин психологиялык коргоо функциясын ушул үй-бүлөлүк максаттар менен байланыштырып, укуктук коргоону жаза берүү гана эмес, коопсуз үй-бүлөлүк чөйрөнү сактоо жагынан да окууга болот деп эсептешет.

Iḥsān, amānah жана raḥmah моделде кантип колдонулат?

Iḥsān минималдуу укуктук милдетти аткаруу менен чектелбестен, мамиледе жакшылыкты жана жакшы жүрүм-турумду күчөткөн этикалык принцип катары колдонулат. Булак муну үй-бүлө мүчөлөрүнүн бири-бирин кемсинтпеши, зыян келтирбеши жана бири-бирин баалуу сездирген чөйрө түзүшү менен байланыштырат.

Amānah үй-бүлөлүк мамилелер жоопкерчилик жана ишеним алып жүрөт деген ойду билдирет. Изилдөөчүлөр жубайдын жана балдардын психологиялык коопсуздугун сактоону да ушул жоопкерчиликтин бир бөлүгү катары көрүшөт.

Raḥmah мээрим жана боорукердик өлчөмү. Булак бул баалуулукту ашыкча көзөмөл, үстөмдүк жана психологиялык басымга каршы эмпатия жана эмоциялык сезимталдык менен байланыштырат.

Lā ḍarar wa lā ḍirār жана al-ḍarar yuzāl эмнени билдирет?

Булак психологиялык зомбулуктан коргоону зыян келтирбөө жана пайда болгон зыянды жок кылуу принциптери менен да байланыштырат. Lā ḍarar wa lā ḍirār зыян келтирүүдөн жана зыянга зыян менен жооп берүүдөн качууну; al-ḍarar yuzāl болсо пайда болгон зыян жоюлушу керек деген укуктук-этикалык принципти билдирет.

Авторлор иштеп чыккан алдын алуучу, укуктук кийлигишүү жана калыбына келтирүүчү коргоо модели ушул зыянды алдын алуу жана жоюу логикасы менен байланышкан.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Изилдөө укукту нормалардын, принциптердин жана доктриналардын жыйындысы катары караган сапаттык ченемдик укуктук изилдөө. Изилдөөчүлөр талаа маегин же эксперимент жүргүзүүнүн ордуна милдеттүү укуктук нормаларды жана тиешелүү академиялык адабиятты талдашат.

Statute approach эмне кылат?

Statute approach изилдөө суроосуна байланышкан учурдагы мыйзамдарды жана жөнгө салууларды системалуу изилдөө. Изилдөөдө Article 7 жана тиешелүү жөнгө салуулар нормалардын иерархиясы, жөнгө салуулардын ортосундагы горизонталдык-вертикалдык шайкештик жана нормалардын ырааттуулугу жагынан бааланган.

Conceptual approach эмне кылат?

Conceptual approach укуктук тексттин сөзмө-сөз маанисине гана байланып калбастан, укук теориялары, принциптер жана доктриналдык түшүнүктөр аркылуу чечмелениши. Бул изилдөөдө Maqāṣid al-Syarī’ah учурдагы Article 7нин жабырлануучуну коргоо максатын ачыгыраак жана операциялык кылуу үчүн колдонулган концептуалдык алкак.

Das Sein жана Das Sollen айырмасы

Булак метод бөлүмүндө изилдөө учурдагы укук кандай экенин түшүндүрүү менен гана чектелбестен, укук кандай болушу керектиги боюнча да сунуш иштеп чыкканын билдирет. Укук теориясындагы das Sein бар болгон нерсени; das Sollen болсо болушу керек болгон ченемдик тартипти билдирет.

Бул айырма макаланын баарын түшүнүү үчүн маанилүү. Article 7нин учурдагы жөнгө салынышы das Sein тарабында; авторлордун жүрүм-турумдун ачыгыраак көрсөткүчтөрү, оордук классификациясы жана далилдердин айкалышы боюнча сунушу болсо das Sollen, башкача айтканда ченемдик реформанын сунушу.

Авторлор Article 7 Үчүн Так Эмне Сунушташат?

Авторлор Article 7 психологиялык зомбулукту атайылап, кайталанган же системалуу сөз, жүрүм-турум же аракетсиздик формалары; алар жараткан объективдүү аныкталуучу психологиялык натыйжалар; кыйналууну узактыгына, интенсивдүүлүгүнө жана функциянын жоголушуна жараша баалоо жана далилдин бир нече түрүн бирге кароо аркылуу ачыгыраак кылууну сунушташат; бул алкак изилдөөнүн укуктук реформа сунушу болуп саналат жана учурдагы Article 7нин күчүндө турган тексти катары окулбашы керек.

Сунушталган жүрүм-турум көрсөткүчтөрү

Булак жыйынтыктын алдында турган кайра формулировкалоо бөлүмүндө төмөнкү жүрүм-турум түрлөрүн мисал келтирет:

• оозеки кемсинтүү же басынтуу,
• коркутуу жана үркүтүү,
• социалдык обочолонтуу же эркиндикти чектөө сыяктуу ашыкча көзөмөл,
• эмоциялык манипуляция,
• психологиялык/эмоциялык кайдыгерлик.

Бул тизме авторлордун реформа сунушунун бир бөлүгү экенин унутпоо керек. Макала бул пункттардын баары учурдагы Article 7де дал ушул формада жазылган деп айтпайт.

Сунушталган натыйжа көрсөткүчтөрү

Авторлор психологиялык зомбулукту укуктук баалоодо жүрүм-турумга гана эмес, жабырлануучуга объективдүү аныкталуучу таасирлерге да көңүл бурууну сунушташат. Булакта мисал келтирилген таасирлер — тынчсыздануу, коркуу жана депрессия сыяктуу эмоциялык бузулуулар; ой жүгүртүү жана чечим кабыл алуу жөндөмүнүн төмөндөшү; өзүнө ишенимдин жоголушу; психологиялык көз карандылык жана үмүтсүздүк.

Бул сунуш “бул белгилердин бири бар ар бир адам үй-бүлөлүк психологиялык зомбулуктун жабырлануучусу” деген медициналык же укуктук автоматтык диагноз эрежеси эмес. Авторлордун максаты — укукту колдонууда абстракттуу түшүнүктөрдү конкреттүүрөөк баалоо параметрлерине айландыруу.

Жеңил, орто жана оор классификациясы

Изилдөө психологиялык кыйналууну жеңил, орто жана оор деңгээлдерде баалоону жана классификацияны окуянын узактыгы, интенсивдүүлүгү жана жабырлануучунун акыл-эс/социалдык функцияларына тийгизген таасири менен байланыштыруу сунушун берет.

Булак бул үч деңгээл үчүн тастыкталган клиникалык балл босоголорун же стандарттык шкаланы бербейт. Ошондуктан Verianla тарабынан “жеңил = мындай балл, орто = мындай балл” деген жаңы босоголор түзүлбөйт.

Сунушталган далилдөө ыкмасы

Изилдөөчүлөр далилдөө бир гана далилге байланып калбашы керек деп эсептешет. Сунушталган түзүм жабырлануучунун баянын, күбөлөрдү, байланыш жазууларын жана психолог же психиатрдын баалоолорун сот тарабынан комплекстүү кароону камтыйт.

Бул “бул төрт далилдин баары учурдагы укукта ар бир иш үчүн милдеттүү” дегенди билдирбейт. Булак бул жерде укукту колдонууну күчөтүүгө багытталган ченемдик далилдөө моделин сунуштайт.

Алдын Алуучу, Репрессивдүү/Укуктук жана Калыбына Келтирүүчү Коргоонун Айырмасы Эмне?

Изилдөөдө алдын алуучу коргоо психологиялык зомбулук пайда боло электе маалымдуулукту жана саламат мамиле чөйрөсүн түзүүнү, репрессивдүү/укуктук коргоо болуп өткөн укук бузууга ачык жана өлчөмдүү укуктук жооп берүүнү, калыбына келтирүүчү коргоо болсо жабырлануучунун психологиялык жана социалдык калыбына келишин колдоону билдирет; авторлор натыйжалуу жабырлануучуну коргоо үчүн бул үч өлчөм бири-бирине альтернатива эмес, бири-бирин толуктоочу болушу керек деп эсептешет.

Алдын алуучу өлчөм

Алдын алуучу ыкманын негизги максаты зомбулук пайда болгондон кийин гана жазалоо эмес, психологиялык зомбулуктун пайда болуу ыктымалдыгын азайта турган социалдык жана укуктук чөйрө түзүү. Булак укуктук сабаттуулукту, тең мамиле боюнча билим берүүнү, зомбулуксуз баалуулуктарды кабыл алууну, эрте аныктоону, никеге чейинки жана кийинки багыт берүүнү, коомчулук лидерлеринин салымын жана коомдук билим берүүнү ушул контекстте талкуулайт.

Репрессивдүү / укуктук кийлигишүү өлчөмү

Булакта darʾ al-mafāsid пайда болгон зыянга каршы укуктук кийлигишүүнү колдогон принцип катары чечмеленет. Авторлор жүрүм-турумдун чектерин ачыгыраак аныктоону, санкциянын өлчөмдүү жана колдонулуучу болушун жана жабырлануучунун укуктук коргоого жетишин жакташат.

“Репрессивдүү” бул жерде жабырлануучуну же коомду басуу дегенди билдирбейт; англис тилиндеги булакта колдонулган repressive термини болуп өткөн укук бузууга каршы укуктук санкция жана жоопкерчилик механизмин билдирет.

Калыбына келтирүүчү / iṣlāḥ өлчөмү

Iṣlāḥ изилдөө контекстинде талашты жөн гана жабуу эмес, адилеттүүлүк менен бирге зыянды жоюуну жана жабырлануучунун абалын жакшыртууну көздөгөн калыбына келтирүүчү ыкманы билдирет.

Булак психологиялык кеңеш берүүнү, кесиптик колдоону жана социалдык колдоону жабырлануучунун коопсуздук сезимин, эмоциялык туруктуулугун жана жашоо функцияларын кайра калыбына келтирүүгө багытталган каражаттар катары талкуулайт.

Бул моделдин психологиялык калыбына келүү жагынан канчалык натыйжалуу экени ушул изилдөөдө өлчөнгөн эмес. Изилдөөнүн жыйынтык бөлүмү да сот практикасында жана жабырлануучуну калыбына келтирүү кызматтарында эмпирикалык текшерүү келечектеги изилдөөдө жүргүзүлүшү керек экенин белгилейт.

Retributive justice менен restorative justice кантип айкалыштырылат?

Булак бир жагынан укук бузуучунун жоопкерчилигин жана укуктук санкцияны баса белгилеген retributive justice ыкмасын, экинчи жагынан жабырлануучунун калыбына келишин баса белгилеген restorative justice ыкмасы менен тең салмактоого аракет кылат.

Авторлордун ченемдик модели “же жазала, же калыбына келтир” деген экилик тандоо жасабайт. Укук бузуучунун көз карашынан укуктук жоопкерчилик, жабырлануучунун көз карашынан коопсуздук жана калыбына келүү бир эле коргоо системасынын ар башка милдеттери катары каралат.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Article 7 психологиялык зомбулукту укуктук жактан тааныйт; изилдөөчүлөр практикада колдонулган айрым көрсөткүчтөрдү ачыгыраак жана өлчөнүүчү кылуу зарыл деп эсептешет.
• Maqāṣid al-Syarī’ah изилдөөдө психологиялык зомбулукту дин, рух/жашоо, акыл, тукум, кадыр-барк жана экономикалык байлык сыяктуу бир нече коргоо тармагы аркылуу талдоо үчүн колдонулат.
• Булак адабият психологиялык зомбулукту психикалык ден соолук, когнитивдик функция, социалдык мамилелер, балдардын өнүгүүсү, адамдык кадыр-барк жана экономикалык функциялуулук менен байланышкан терс натыйжаларга байланыштырат.
• Ḥājiyyāt деңгээли жеңил жана орто деңгээлдеги психологиялык басымдардын жашоонун иштешин кыйындатышын; taḥsīniyyāt деңгээли болсо мамиле этикасынын, урматтын жана мээримдин бузулушун түшүндүрүү үчүн колдонулган.
• Авторлор жабырлануучуну коргоо алдын алуучу, укуктук/репрессивдүү жана калыбына келтирүүчү өлчөмдөрдү бирге камтышы керек деп эсептешет.
• Авторлор Article 7 үчүн жүрүм-турум жана натыйжанын ачыгыраак көрсөткүчтөрүн иштеп чыгууну сунушташат.
• Авторлор психологиялык кыйналууну узактыгы, интенсивдүүлүгү жана социалдык/акыл-эс функциясына тийгизген таасири боюнча баалоону сунушташат.
• Авторлор далилдөөнү жабырлануучунун баяны, күбө, байланыш жазуулары жана эксперттик баалоо сыяктуу бир нече маалымат булагы менен бекемдөөнү сунушташат.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Сунушталган Maqāṣid негизиндеги моделдин соттордо ийгиликтүүрөөк экени эмпирикалык түрдө сыналган эмес.
• Сунушталган модель жабырлануучулардын психикалык ден соолугун канчалык жакшыртары боюнча клиникалык таасир өлчөөсү жок.
• Жеңил, орто жана оор психологиялык зомбулук үчүн тастыкталган сандык босого же психометрикалык балл түзүлгөн эмес.
• 2025-жылдагы ажырашуу учурларынын баары психологиялык зомбулуктун натыйжасы экени көрсөтүлгөн эмес.
• Психологиялык зомбулукту башынан өткөргөн ар бир адамда депрессия, когнитивдик бузулуу, экономикалык жоготуу же руханий кризис пайда болору далилденбейт.
• Булакта талкууланган ден соолук таасирлери бул изилдөөнүн өзүнүн клиникалык же эпидемиологиялык өлчөөлөрү эмес.
• Изилдөө Индонезиядан тышкаркы укуктук системаларга автоматтык колдонууга боло турган моделди тастыктаган эмес.
• Авторлордун реформа сунушу учурдагы Article 7нин күчүндө турган тексти менен бирдей нерсе эмес.

Изилдөөнүн негизги чектөөсү

Булак жыйынтык бөлүмүндө изилдөө ченемдик ыкма менен чектелгенин ачык айтат. Башкача айтканда, изилдөөчүлөр өздөрү сунуштаган модель чыныгы сот чечимдеринде, укук коргоо практикасында, жабырлануучуларды колдоо борборлорунда же психологиялык калыбына келтирүү кызматтарында кандай иштээрин өлчөгөн эмес.

Ошондуктан укуктук модель теориялык жактан кеңири болгону менен, колдонуудагы натыйжалуулугу өзүнчө эмпирикалык изилдөөнү талап кылат. Булактын келечектеги изилдөө сунушу да Maqāṣid негизиндеги психологиялык коргоонун сот практикасындагы жана жабырлануучуну калыбына келтирүү кызматтарындагы натыйжалуулугун изилдөө болуп саналат.

Бул изилдөөдө эмнеге формула жок?

Изилдөө математикалык, эксперименттик же статистикалык модель эмес. Бул укуктук нормалар, теориялык түшүнүктөр жана академиялык адабияттын ортосунда доктриналдык байланыш түзгөн ченемдик укуктук изилдөө. Ошондуктан p мааниси, ишеним аралыгы, таасир өлчөмү, регрессия теңдемеси же клиникалык балл формуласы билдирилген эмес.

Булакта жок теңдемени кошуу укуктук түшүнүктөрдү жасалма түрдө санга айландыруу дегенди билдирмек, ошондуктан Verianla тарабынан эч кандай формула түзүлгөн эмес.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталыш: Domestic Violence Law and Maqāṣid al-Syarī’ah in Protecting Families from Psychological Violence

Авторлор: Iffaty Nasyi’ah, Muhammad Nasrulloh, Zummy Humairoh, Fakhruddin Fakhruddin, Rafeah Saidon.

Авторлордун тартиби: Булактагы тартип өзгөртүлбөй сакталган.

Жооптуу автор: PDF corresponding email катары iffaty.nasyiah@syariah.uin-malang.ac.id дарегин берет; бул дарек Iffaty Nasyi’ahка таандык.

Аффилиациялар: Iffaty Nasyi’ah, Muhammad Nasrulloh жана Fakhruddin Fakhruddin — Universitas Islam Negeri Maulana Malik Ibrahim Malang, Indonesia; Zummy Humairoh — Ma’had Aly Al-Zamachsyari Malang, Indonesia; Rafeah Saidon — Universiti Teknologi MARA, Shah Alam, Malaysia.

Журнал: Unnes Law Journal.

Басмачы: Faculty of Law, Universitas Negeri Semarang.

Том / сан: Vol. 12 Issue 1 (2026).

Барактар: 119–164.

DOI: 10.15294/ulj.v12i1.48249.

Расмий DOI шилтемеси: https://doi.org/10.15294/ulj.v12i1.48249

Расмий макала барагы: https://journal.unnes.ac.id/journals/ulj/article/view/48249

Онлайн жарыяланган дата: 17 Май 2026.

Макаланын түрү: Research Article; сапаттык/ченемдик укуктук изилдөө.

Рецензиялоо: Рецензияланган журнал макаласы. Unnes Law Journal double-blind peer review системасын колдоно турганын билдирет.

Лицензия: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0).

Негизги укуктук булак: Law Number 23 of 2004 concerning the Elimination of Domestic Violence, өзгөчө психологиялык зомбулукка байланышкан Article 7 жана тиешелүү жөнгө салуулар.

Изилдөө ыкмасы: Statute approach жана conceptual approach.

Укуктук материалдар: Негизги катары милдеттүү мыйзамдар жана жөнгө салуулар; экинчи даражада академиялык адабият, укук китептери, изилдөө тексттери жана тиешелүү илимий эмгектер.

Булактарды топтоо: Документтештирүү / library research.

Талдоо: Сүрөттөмө-аналитикалык кароо жана дедуктивдүү логика.

Адам катышуучу: Жок.

Эксперимент же талаа изилдөөсү: Жок.

Үлгү: Жок; изилдөө эмпирикалык катышуучу үлгүсүн колдонбойт.

Статистикалык талдоо: Жок.

Математикалык формула: Жок.

Булак Таблица 1: Психологиялык зомбулуктун ḥifẓ al-dīn, ḥifẓ al-nafs, ḥifẓ al-ʿaql, ḥifẓ al-nasl, ḥifẓ al-ʿirḍ жана ḥifẓ al-māl тармактарына болгон терс таасирлерин психологиялык коргоонун булакта сунушталган оң баалуулуктары менен салыштырат.

Булак Таблица 2: ḥājiyyāt, taḥsīniyyāt жана Maqāṣid al-ʿĀmmah деңгээлдерин психологиялык зомбулуктун таасирлери, коргоо баалуулуктары жана укуктук колдонуу натыйжалары менен байланыштырат.

Негизги ченемдик сунуш: Article 7нин психологиялык зомбулукка байланышкан жүрүм-турум, натыйжа, оордук жана далилдөө көрсөткүчтөрүн ачыгыраак кылып кайра түзүлүшү.

Сунушталган жүрүм-турум мисалдары: Оозеки кемсинтүү, коркутуу жана үркүтүү, социалдык обочолонтуу же эркиндикти чектеген ашыкча көзөмөл, эмоциялык манипуляция жана психологиялык кайдыгерлик.

Сунушталган таасир мисалдары: Тынчсыздануу, коркуу жана депрессия сыяктуу эмоциялык бузулуулар; ой жүгүртүү/чечим кабыл алуу жөндөмүнүн төмөндөшү; өзүнө ишенимдин жоголушу; психологиялык көз карандылык жана үмүтсүздүк.

Сунушталган оордук ыкмасы: Жеңил, орто жана оор деңгээлдерди узактык, интенсивдүүлүк жана акыл-эс/социалдык функцияга таасирине жараша баалоо. Булак бул деңгээлдер үчүн сандык клиникалык босого бербейт.

Сунушталган далилдөө ыкмасы: Жабырлануучунун баянын, күбөлөрдү, байланыш жазууларын жана психолог/психиатрдын пикирлерин комплекстүү баалоо. Бул түзүм изилдөөнүн реформа сунушу.

Негизги илимий чечмелөө чеги: Изилдөө укуктук жана теориялык синтез жүргүзөт. Макалада айтылган психологиялык, когнитивдик, социалдык жана экономикалык таасирлердин көбү мурдагы илимий адабияттардан алынган байланыштар болуп, азыркы изилдөөнүн жаңы эмпирикалык өлчөөлөрү эмес.

2025-жылдагы ажырашуу маалыматынын чеги: Булак 438.168 ажырашууну жана 282.326 туруктуу пикир келишпестик/жаңжал/шайкешсиздик учурларын фондук маалымат катары колдонот. Бул экинчи сан укуктук жактан далилденген психологиялык зомбулук учурларынын саны эмес.

Чектөө: Ченемдик ыкмага байланыштуу моделдин талаадагы, соттогу же жабырлануучуну калыбына келтирүү кызматтарындагы натыйжалуулугу эмпирикалык түрдө изилденген эмес.

Келечектеги изилдөө: Maqāṣid негизиндеги психологиялык коргоо ыкмасынын сот практикасында жана жабырлануучуну калыбына келтирүү кызматтарында чыныгы натыйжалуулугун эмпирикалык түрдө изилдөө сунушталат.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо албаганы билдирилген.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Generative AI билдирүүсү: Авторлор OpenAI ChatGPTни тилди жакшыртуу жана тексттин окулушун көтөрүү максатында гана колдонушканын; AI куралы изилдөө дизайнына, маалымат талдоого, табылгаларды чечмелөөгө же авторлукка салым кошпогонун; алынган жыйынтыктарды өздөрү карап чыгып, тастыкташканын белгилешкен.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Булакта өзүнчө Data Availability Statement билдирилген эмес; изилдөө жаңы эмпирикалык маалымат топтомун түзбөгөн ченемдик укуктук изилдөө.

Этика комитети: Булакта адам катышкан изилдөө боюнча өзүнчө этика комитети/IRB уруксаты билдирилген эмес; изилдөө адам катышуучулардан маалымат чогултпайт.

Авторлордун салымы: Булакта өзүнчө CRediT/авторлордун салымы таблицасы билдирилген эмес.