Ekran vaqti balli, ushbu tadqiqotda o‘quvchilarning telefon, kompyuter, planshet, televizor va shunga o‘xshash raqamli ekranlardan foydalanishiga oid tezlik va davomiylik xatti-harakatlarini 15 bandli yopiq savolnoma orqali ifodalovchi o‘lchov ballidir; bu bevosita “kuniga necha soat ekrandan foydalanildi” degan o‘lchov emas. Tadqiqot SMP Negeri 1 Semarangdagi 287 nafar yettinchi sinf o‘quvchisidan simple random sampling orqali tanlangan 74 o‘quvchida ekran vaqti balli, Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI) bilan o‘lchangan uyqu sifati va Nusantara Student Fitness Test (TKPN) bilan o‘lchangan jismoniy tayyorgarlik o‘rtasidagi munosabatlarni Pearson Product Moment korrelyatsiyasi yordamida o‘rgangan. Ekran vaqti bilan PSQI balli o‘rtasida zaif ijobiy bog‘liqlik aniqlangan (\(r=0.234,\ p=0.045\)); PSQI’da yuqori ball yomonroq uyqu sifatini bildirgani sababli, bu natija yuqoriroq ekran vaqti ballari yomonroq uyqu ballari bilan birga kuzatilishga moyilligini anglatadi. Ekran vaqti bilan jismoniy tayyorgarlik o‘rtasida esa manba tomonidan o‘rtacha daraja deb tasniflangan salbiy bog‘liqlik aniqlangan (\(r=-0.354,\ p=0.002\)). Tadqiqot korrelyatsion bo‘lgani uchun bu natijalar ekran ishlatishning uyqu buzilishi yoki past jismoniy tayyorgarlikka o‘zi sabab bo‘lishini isbotlamaydi.

O‘quvchilarning ekran vaqti savolnoma ballari 20 dan 43 gacha o‘zgargan; o‘rtacha 33,70 va standart og‘ish 5,233 deb hisoblangan. Manbaning o‘z o‘rtacha va standart og‘ishga asoslangan nisbiy tasnifida 27 o‘quvchi (%36,5) “Fair”, 23 o‘quvchi (%31,1) “High”, 13 o‘quvchi (%17,6) “Low”, 8 o‘quvchi (%10,8) “Very Low” va 3 o‘quvchi (%4,1) “Very High” toifasida. Bu toifalar sog‘liqni saqlash tashkilotlarining soat/kun ko‘rinishidagi ekran vaqti chegaralari emas; ular tadqiqot namunasining savolnoma ballari taqsimotidan kelib chiqqan.

PSQI ballari 1–14 oralig‘ida bo‘lgan, o‘rtacha 6,38 va standart og‘ish 3,105 aniqlangan. Table 8 bo‘yicha 24 o‘quvchi (%32,4) yaxshi, 50 o‘quvchi (%67,6) yomon uyqu sifati toifasida. PSQI global ball diapazoni 0–21 bo‘lib, tadqiqotda ≤5 yaxshi, >5 yomon uyqu sifati sifatida tasniflangan.

TKPN jismoniy tayyorgarlik kompozit ballari 1,5–3,3 oralig‘ida bo‘lgan; o‘rtacha 2,151 va standart og‘ish 0,4195 deb xabar qilingan. Manba jadvalidagi chastotalarga ko‘ra 45 o‘quvchi (%60,8) “Adequate”, 25 o‘quvchi matematik jihatdan taxminan %33,8 bilan “Poor”, 4 o‘quvchi (%5,4) esa “Good” toifasida. Biroq manbaning Table 10 jadvalida 25 kishilik “Poor” guruhining foizi xato ravishda %17,6 deb bosilgan; keyingi prose bo‘limida esa shu guruh foizi to‘g‘ri ravishda %33,8 deb berilgan.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi raqamli ekranlarning o‘smirlar kundalik hayotida tobora ko‘proq o‘rin egallashi va buning uyqu tartibi hamda jismoniy tayyorgarlik bilan qanday bog‘liqligi mahalliy maktab kontekstida yetarlicha ma’lum emasligidir. SMP Negeri 1 Semarangdagi dastlabki kuzatuvlarda o‘quvchilarda o‘qish paytida diqqatni jamlash va e’tibor qiyinligi hamda jismoniy faoliyat paytida charchoq kuzatilgani; o‘quvchilarning smartfondan foydalanish chastotasi, uyqu sifati va jismoniy tayyorgarlik darajasi esa hali o‘lchanmagani qayd etilgan.

Manba, shuningdek, maktabda Nusantara Student Fitness Test (TKPN) avval jismoniy tayyorgarlikni o‘lchash uchun ishlatilmaganini bildiradi.

Ekran vaqti nimani anglatadi?

Manba ekran vaqtini noutbuk, planshet, mobil telefon va televizor kabi ekranli qurilmalarda ko‘ngilochar, o‘qish yoki ijtimoiylashish maqsadlarida o‘tkazilgan vaqt deb ta’riflaydi. Biroq ushbu tadqiqotda ekran ishlatish to‘g‘ridan-to‘g‘ri xronometr, qurilma logi yoki soat/kun qiymati bilan emas, yopiq savolnoma balli bilan o‘lchangan.

Ushbu Tadqiqotdagi Ekran Vaqti Balli Kunlik Soatni Anglatadimi?

Yo‘q. Ushbu tadqiqotdagi ekran vaqti o‘zgaruvchisi 15 bandli, to‘rt variantli savolnomadan olingan umumiy balldir; namuna uchun minimum 20, maksimum 43 va o‘rtacha 33,70 deb xabar qilingan. Tadqiqot bu 74 o‘quvchining o‘rtacha kunlik ekran ishlatishini soat yoki daqiqalarda e’lon qilmagani sababli 33,70 ballni “33,7 soat”, “3,37 soat” yoki boshqa vaqt birligiga aylantirish ilmiy jihatdan noto‘g‘ri bo‘ladi.

Ekran vaqti savolnomasining tuzilishi

Savolnoma Google Forms orqali o‘tkazilgan. Jami 15 band ikki ko‘rsatkich atrofida tuzilgan:

• Frequency / tezlik: ijobiy bandlar 2, 5, 6, 9, 10; salbiy bandlar 1, 3, 4, 7, 8.
• Duration / davomiylik: ijobiy band 14; salbiy bandlar 11, 12, 13, 15.

To‘rt variantli o‘zgartirilgan Likert shkalasida manba ballashni quyidagicha beradi:

Manba alohida bandlarning matnlarini e’lon qilmagani sababli har bir savoldagi yuqori yoki past ball real ekran ishlatish xatti-harakati bilan qanday mos kelishini mustaqil ravishda tekshirish mumkin emas. Shunga qaramay, maqola umumiy ballni ekran vaqti darajasi sifatida tasniflaydi.

Manba savolnoma asoslangan oldingi vosita uchun validity qiymatini 0,782 va reliability qiymatini 0,967 deb keltiradi. Bular hozirgi 74 kishilik namunada qayta hisoblangan tasdiqlash koeffitsiyentlari sifatida berilmagan; manba oldingi instrument tadqiqotiga havola qiladi.

Ekran vaqti toifalari qanday tuzildi?

Manba ekran vaqti toifalarini tashqi sog‘liq chegarasi bilan emas, hozirgi namunaning o‘rtachasi \(M=33.70\) va standart og‘ishi \(SD=5.233\) asosida tuzadi:

• Very Low: \(X\le M-1.5SD\)
• Low: \(M-1.5SD<X\le M-0.5SD\)
• Fair: \(M-0.5SD<X\le M+0.5SD\)
• High: \(M+0.5SD<X\le M+1.5SD\)
• Very High: \(X>M+1.5SD\)

Manba qiymatlarini qo‘yilganda chegaralar taxminan:

\[ 25.85,\quad31.08,\quad36.32,\quad41.55 \]

bo‘ladi.

Masalan, birinchi chegara:

\[ 33.70-1.5(5.233)=25.8505\approx25.85 \]

ko‘rinishidadir.

“Fair” yoki “High” so‘zlari bu yerda o‘quvchilarning ekran vaqti mutlaq ravishda sog‘lom yoki nosog‘lom ekanini anglatmaydi. Bular hozirgi namunaning ball taqsimotiga ko‘ra belgilangan nisbiy toifalardir.

Uyqu sifati qanday o‘lchandi?

Uyqu sifati Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI) bilan o‘lchangan. PSQI tadqiqotda o‘quvchilarning oldingi bir oylik uyqu tajribasini yetti komponent bo‘yicha umumlashtiradigan uyqu sifatini o‘lchash vositasidir.

Manbada ko‘rsatilgan komponentlar:

1. Subyektiv uyqu sifati.
2. Uyquga ketish kechikishi / sleep latency.
3. Uyqu davomiyligi.
4. Uyqu samaradorligi.
5. Uyqu buzilishlari.
6. Uyqu dori vositasidan foydalanish.
7. Kunduzgi funksional buzilish.

Har bir komponent yakunda 0–3 oralig‘ida ballanadi va yetti komponent yig‘indisi global PSQI ballini hosil qiladi:

\[ PSQI_{\text{global}}=C_1+C_2+C_3+C_4+C_5+C_6+C_7 \]

Bu ko‘rsatish komponentlarni yig‘ish mantiqini tushuntirish uchundir. Global ball 0–21 oralig‘ida.

PSQI Balli Oshganda Nega Uyqu Sifati Yomonlashgan Deb Hisoblanadi?

PSQI teskari yo‘nalishda talqin qilinadigan uyqu sifati o‘lchovidir: global ballning oshishi ko‘proq uyqu muammolari va yomonroq uyqu sifatini anglatadi. Ushbu tadqiqotda ≤5 ball yaxshi, >5 ball yomon uyqu sifati deb tasniflangani sababli ekran vaqti balli bilan PSQI o‘rtasidagi musbat \(r=0.234\) koeffitsiyent “yuqoriroq ekran balli bilan yaxshiroq uyqu” emas, balki “yuqoriroq ekran balli bilan yuqoriroq va shu sababli yomonroq PSQI balli birga kuzatiladi” deb o‘qilishi kerak.

Manbaning Table 8 jadvali va usul bo‘limi:

• \(\le5\): yaxshi uyqu sifati,
• \(>5\): yomon uyqu sifati

tasnifidan foydalanadi.

Biroq natijalar izohidagi bir jumlada yaxshi uyqu guruhi “<5” deb yozilgan. Aynan 5 ball olgan ishtirokchilar uchun bu ifoda usul va Table 8 dagi “≤5” chegarasi bilan bir xil emas. Maqolaning asosiy tasnif jadvali va usul bo‘limi o‘zaro mos bo‘lgani sababli Verianla sonli natijalarni “≤5 yaxshi / >5 yomon” shaklida olib boradi; prose farqi manba ichidagi nomuvofiqlik sifatida saqlanadi.

Manba Indonesian adaptation uchun Cronbach's \(\alpha=0.8\), concurrent validity \(r=0.89\), sensitivity 1,0 va specificity 0,81 qiymatlarini oldingi tadqiqotdan keltiradi. Bular hozirgi 74 o‘quvchining yangi psychometric validation natijalari emas.

PSQI ning manbada tushuntirilgan savol tuzilishi

Manba PSQI “10 savoldan 9 savolga qisqartirilganini” bildiradi; ammo bu moslashtirish qaysi asl savolni olib tashlagani yoki hozirgi tadqiqotda instrument modification uchun alohida validlik tadqiqoti o‘tkazilgan-o‘tkazilmagani tushuntirilmagan. Shu sababli qo‘llanmaning to‘liq savol shaklini manbadan qayta tiklab bo‘lmaydi.

Jismoniy tayyorgarlik qanday o‘lchandi?

Jismoniy tayyorgarlik Nusantara Student Fitness Test (TKPN) bilan baholangan. Manba TKPN ni o‘quvchilarning jismoniy tayyorgarlik holatini o‘lchash va tahlil qilish uchun ishlatiladigan test batareyasi deb ta’riflaydi.

Tadqiqotda ishlatilgan to‘rt komponent:

1. V Sit and Reach: bel va hamstring moslashuvchanligini baholaydi.
2. 60 Second Sit-Up: 60 soniyada bajarilgan takrorlar soni orqali qorin mushaklari ish faoliyatini baholaydi.
3. 30 Second Squat Thrust: 30 soniyalik ketma-ket holat o‘zgarishlari orqali chidamlilik, tana nazorati, muvozanat, koordinatsiya va chaqqonlik bilan bog‘liq ishlashni baholaydi.
4. PACER: 20 metrlik borib-kelish yugurishini tobora tezlashib boradigan ritmda davom ettirishga asoslangan aerob yurak-qon tomir chidamliligi testidir.

Har bir komponentning xom balli TKPN ballash qo‘llanmasiga ko‘ra o‘zgartirilgan, so‘ng komponent ballarining o‘rtachasi olinib har bir o‘quvchi uchun bitta kompozit jismoniy tayyorgarlik balli hosil qilingan.

Manba TKPN uchun oldingi adabiyotdan validity coefficient \(r=0.76\) qiymatini keltiradi; hozirgi tadqiqot namunasida qayta hisoblangan validity yoki reliability qiymati e’lon qilinmagan.

Jismoniy tayyorgarlik natijalari

Table 10 dagi foiz xatosi

“Poor” guruhi uchun:

\[ \frac{25}{74}\times100\approx33.78\%\approx33.8\% \]

bo‘ladi. Manbaning Table 10 jadvalidagi %17,6 qiymati chastotaga mos kelmaydi; darhol keyingi matnda %33,8 yozilishi ham buni tasdiqlaydi. Verianla manba jadvalidagi bosma xatoni yashirmaydi va to‘g‘ri qiymatni manbaning o‘zi o‘rniga yangi tajriba natijasi sifatida ko‘rsatmaydi; faqat chastotaning arifmetik ekvivalentini ko‘rsatadi.

Manba bir paragrafda o‘rtacha 2,151 qiymatini “moderate range” deb ta’riflar ekan, Table 10 dagi 2–2,9 toifasining nomi “Adequate”dir. Bu ikki inglizcha tavsif ham manbada mavjud; Verianla ularni bitta yangi toifaga aylantirmaydi.

Namuna qanday belgilandi?

Tadqiqot populyatsiyasi SMP Negeri 1 Semarangdagi 287 nafar yettinchi sinf o‘quvchisidir. Manba simple random sampling ishlatilganini va har bir o‘quvchining tanlanish uchun teng imkoniyatga ega bo‘lganini bildiradi.

Namuna hajmi Slovin formulasi va %10 xato chegarasi yordamida 74 deb belgilangan.

Manba Slovin formulasining o‘zini yozmagan. Usul matematikasini tushuntirish uchun qo‘llanadigan standart shakl quyidagicha; bu tenglama tadqiqotning alohida natijasi emas:

\[ n=\frac{N}{1+Ne^2} \]

Bu yerda:

• \(n\): namuna hajmi,
• \(N\): populyatsiya hajmi,
• \(e\): qabul qilingan xato chegarasi.

Manba qiymatlari ishlatilsa:

\[ n=\frac{287}{1+287(0.10)^2} =\frac{287}{3.87} \approx74.16 \]

va tadqiqot buni 74 o‘quvchi sifatida qo‘llagan.

%10 xato chegarasi manba tomonidan vaqt va resurs cheklovlari doirasida maqbul deb hisoblangan. Bu tanlov kichikroq xato chegarasiga qaraganda kichikroq namuna hajmini talab qiladi; Verianla bu qarorni o‘zgartirmaydi.

Manbada “nazorat o‘zgaruvchilari” qanday ko‘rib chiqildi?

Usul bo‘limida jins, jismoniy faollik darajasi va qurilmadan foydalanish maqsadi — akademik yoki akademik bo‘lmagan — potensial nazorat o‘zgaruvchilari sifatida ko‘rsatiladi.

Biroq natijalar bo‘limida:

• partial correlation,
• ko‘p omilli regression,
• ANCOVA,
• stratified correlation,
• jins bo‘yicha kichik guruh tahlili,
• jismoniy faollik bo‘yicha adjusted coefficient,
• qurilmadan foydalanish maqsadi bo‘yicha adjusted coefficient

xabar qilinmagan.

Shu sababli e’lon qilingan \(r=0.234\) va \(r=-0.354\) koeffitsiyentlari ushbu o‘zgaruvchilarga ko‘ra tuzatilgan ta’sirlar sifatida taqdim etilmasligi kerak.

Gipotezalar

Ha₃ uchun muhim hisobot chegarasi mavjud. Manbaning Table 12 jadvali faqat ikki korrelyatsiyani beradi: ekran vaqti–uyqu sifati va ekran vaqti–jismoniy tayyorgarlik. Uyqu sifati–jismoniy tayyorgarlik uchun alohida Pearson koeffitsiyenti va uch o‘zgaruvchili simultaneous/multiple correlation modeli xabar qilinmagan. Shu sababli Ha₃ so‘zma-so‘z barcha juft bog‘liqliklar alohida testlar bilan tasdiqlangan deb aytib bo‘lmaydi.

Pearson Korrelyatsiya Koeffitsiyenti Nimani O‘lchaydi?

Pearson Product Moment korrelyatsiya koeffitsiyenti \(r\), ikki miqdoriy o‘zgaruvchi o‘rtasidagi chiziqli munosabatning yo‘nalishi va nisbiy kuchini -1 dan +1 gacha umumlashtiradi; \(r>0\) birga ortish tendensiyasini, \(r<0\) esa biri ortganda ikkinchisining kamayish tendensiyasini ko‘rsatadi, biroq korrelyatsiyaning mavjudligi o‘z-o‘zicha bir o‘zgaruvchi ikkinchisiga sabab bo‘lishini isbotlamaydi.

Manbada ishlatilgan formula:

\[ r= \frac{n\sum xy-(\sum x)(\sum y)} {\sqrt{\left[n\sum x^2-(\sum x)^2\right]\left[n\sum y^2-(\sum y)^2\right]}} \]

Bu yerda:

• \(r\): Pearson korrelyatsiya koeffitsiyenti.
• \(n\): namuna soni; ushbu tadqiqotda \(n=74\).
• \(x\): birinchi o‘zgaruvchining kuzatuv qiymatlari.
• \(y\): ikkinchi o‘zgaruvchining kuzatuv qiymatlari.
• \(\sum xy\): moslashtirilgan \(x\) va \(y\) qiymatlari ko‘paytmalarining yig‘indisi.
• \(\sum x^2\) va \(\sum y^2\): o‘zgaruvchilar kvadratlarining yig‘indisi.

Surat qismi ikki o‘zgaruvchining birga o‘zgarishi haqidagi axborotni tashiydi, maxraj esa bu umumiy o‘zgarishni ikki o‘zgaruvchining jami tarqalishiga nisbatan masshtablaydi. Natija shu tariqa o‘zgaruvchilarning asl birliklaridan mustaqil, -1 dan +1 gacha standartlashtirilgan bog‘liqlik koeffitsiyentiga aylanadi.

Korrelyatsiya koeffitsiyentining belgisi

\(r>0\) bo‘lganda o‘zgaruvchilardan biri oshgani sari ikkinchisi ham oshishga moyil bo‘ladi. Biroq shkalada “yuqori ball” nimani anglatishi alohida tekshirilishi kerak. PSQI bunga yaxshi misol: yuqori PSQI yomonroq uyquni anglatgani sababli musbat korrelyatsiya sog‘liq nuqtai nazaridan ijobiy emas.

\(r<0\) bo‘lganda o‘zgaruvchilardan biri oshganda ikkinchisi kamayishga moyil bo‘ladi. Ekran vaqti–jismoniy tayyorgarlik uchun \(r=-0.354\), yuqoriroq ekran vaqti ballari pastroq jismoniy tayyorgarlik ballari bilan birga kuzatilish tendensiyasini ko‘rsatadi.

Normallik testi

Uch p-qiymatning barchasi 0,05 dan yuqori. Manba shu sababli normal taqsimot farazi yetarli deb baholagan va parametrik Pearson korrelyatsiyasidan foydalanish mumkin degan.

Jismoniy tayyorgarlik uchun \(p=0.052\) qiymati 0,05 chegarasiga juda yaqin, biroq manba tomonidan baribir >0,05 bo‘lgani uchun normal deb tasniflangan.

Linearity qanday tekshirildi?

Manba 8-sahifada ikkita scatterplot e’lon qilgan. Birinchi scatterplot ekran vaqti bilan uyqu balli o‘rtasida yaqqol egri chiziqli bo‘lmagan taqsimotni, ikkinchisi esa ekran vaqti bilan jismoniy tayyorgarlik o‘rtasida salbiy chiziqli tendensiyani ko‘rsatadi. Mualliflar buni Pearson korrelyatsiyasi uchun linearity farazi qo‘llab-quvvatlangan deb talqin qiladilar.

Manba alohida formal linearity-test F yoki p-qiymatini xabar qilmaydi. Shu sababli linearity baholashi e’lon qilingan scatterplotlarning vizual talqiniga asoslanadi.

74 o‘quvchining xom \(x,y\) koordinatalari e’lon qilinmagani sababli Verianla scatterplot nuqtalarini qayta yaratmaydi. Buning o‘rniga quyidagi vizual exact korrelyatsiya koeffitsiyentlari va yo‘nalishlarini ko‘rsatadi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Usulning texnik xulosasi

Asosiy korrelyatsiya natijalari

R² Ushbu Tadqiqotda Nimani Anglatadi?

Ushbu tadqiqotdagi \(R^2=r^2\), oddiy ikki o‘zgaruvchili Pearson munosabatida ikki o‘zgaruvchi chiziqli tarzda baham ko‘radigan dispersiya ulushini umumlashtiradi; \(r=0.234\) uchun taxminan %5,48, \(r=-0.354\) uchun taxminan %12,53 olinadi, ammo korrelyatsion dizayn tufayli bu ulushlar “ekran vaqti uyqu sifatining %5,48 iga yoki jismoniy tayyorgarlikning %12,53 iga sabab bo‘ldi” deb talqin qilinmasligi kerak.

Korrelyatsiya koeffitsiyentining kvadrati:

\[ R^2=r^2 \]

ko‘rinishidadir.

Uyqu sifati uchun:

\[ (0.234)^2=0.054756 \]

\[ 0.054756\times100\approx5.48\% \]

Jismoniy tayyorgarlik uchun:

\[ (-0.354)^2=0.125316 \]

\[ 0.125316\times100\approx12.53\% \]

\(r\) ning belgisi kvadratga oshirilganda yo‘qoladi. Shu sababli \(R^2\) bog‘liqlik yo‘nalishini emas, chiziqli bog‘liqlik kattaligi bilan bog‘liq umumiy dispersiya ulushini ifodalaydi. Yo‘nalishni tushunish uchun \(r\) ning o‘ziga qarash kerak.

Manba nega “contribution” deydi?

Table 13 ustun sarlavhasi “Contribution (%)” bo‘lib, muhokama/natija bo‘limlarida ekran vaqtining uyqu va jismoniy tayyorgarlikni ma’lum foizlarda “accounted for”, “affected” yoki “influenced” qilgani kabi kuchliroq sababiy iboralar ishlatiladi.

Biroq tadqiqot:

• ekran vaqtini eksperimental ravishda o‘zgartirmagan,
• o‘quvchilarni past/yuqori ekran vaqti aralashuviga randomize qilmagan,
• vaqt ketma-ketligini ko‘rsatuvchi longitudinal kuzatuv o‘tkazmagan,
• xabar qilingan ehtimoliy confounderlarni adjusted model bilan nazorat qilmagan.

Shu sababli Verianla “%5,48 sababiy hissa” yoki “%12,53 sababiy ta’sir” degan xulosa chiqarmaydi.

Korrelyatsiya Sababiylikni Isbotlaydimi?

Yo‘q. Ushbu tadqiqot faqat bir xil o‘quvchi guruhida ekran vaqti savolnoma balli PSQI va TKPN ballari bilan qanday birga o‘zgarishini ko‘rsatadi; ekran ishlatishni eksperimental o‘zgartirmagani, randomizatsiya yoki vaqt ketma-ket aralashuv qilmagani va xabar qilingan nazorat o‘zgaruvchilarini adjusted modelda ko‘rsatmagani sababli ekran vaqtining o‘zi yomon uyqu yoki past jismoniy tayyorgarlikka sabab bo‘lishi isbotlanmagan.

Uyqu bog‘liqligining talqini

\(r=0.234\) mutlaq qiymat bo‘yicha zaif bog‘liqlikni anglatadi. Bundan tashqari, \(p=0.045\) qo‘llangan 0,05 ahamiyatlilik chegarasidan biroz past.

Statistik ahamiyatlilik bog‘liqlik kuchli degani emas. Manba ham keyingi muhokama bo‘limida bu bog‘liqlikni weak/low deb ta’riflaydi.

Manba muhokamasida akademik stress, atrof-muhit sharoitlari, turmush tarzi, tungi odatlar, ekran ishlatish maqsadi va vaqti kabi boshqa omillar tilga olinadi. Bular hozirgi tadqiqotda ta’siri alohida hisoblangan o‘zgaruvchilar emas.

Manba, shuningdek, ko‘k yorug‘lik ta’siri va melatonin/circadian rhythm mexanizmini adabiyotga asoslangan ehtimoliy izoh sifatida muhokama qiladi. Tadqiqot o‘quvchilarda melatoninni o‘lchamagan va circadian rhythm biomarkerini yig‘magan; bu mexanizm hozirgi ma’lumotlar to‘plamining bevosita o‘lchangan natijasi emas.

Jismoniy tayyorgarlik bog‘liqligining talqini

\(r=-0.354\), yuqoriroq ekran vaqti balli bilan pastroq TKPN kompozit balli birga kuzatilish tendensiyasini ko‘rsatadi. Manba bu bog‘liqlik uyqu bog‘liqligidan kuchliroq va mild-to-moderate/moderate oralig‘ida ekanini bildiradi.

Manba ehtimoliy izoh sifatida yuqori ekran ishlatish kamroq jismoniy faollik bilan birga bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi. Biroq hozirgi hisobotda o‘quvchilarning jismoniy faollik darajasini nazorat qiladigan adjusted regression e’lon qilinmagani sababli “ekran vaqti jismoniy faollikning o‘rnini egalladi va fitnessni pasaytirdi” zanjiri isbotlangan mexanizm emas.

Uchinchi gipotezaning talqin chegarasi

Ha₃ uch o‘zgaruvchi “o‘zaro” bog‘liq ekanini ilgari suradi. Biroq natijalar jadvalida:

• ekran vaqti ↔ PSQI,
• ekran vaqti ↔ jismoniy tayyorgarlik

bog‘liqliklari mavjud.

Quyidagilar xabar qilinmagan:

• PSQI ↔ jismoniy tayyorgarlik uchun Pearson r,
• uch o‘zgaruvchili multiple correlation,
• mediation analysis,
• path analysis,
• structural equation model.

Shu sababli manbada Ha₃ qabul qilingan bo‘lsa-da, “uch o‘zgaruvchining barcha juft bog‘lanishlari ko‘rsatildi” yoki “ekran vaqti → uyqu → jismoniy tayyorgarlik yo‘l modeli tasdiqlandi” degan xulosaga kelib bo‘lmaydi.

Tadqiqot bevosita qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• SMP Negeri 1 Semarangdagi 74 nafar yettinchi sinf o‘quvchisida ekran vaqti savolnoma balli bilan PSQI o‘rtasida \(r=0.234,\ p=0.045\) bog‘liqlik mavjud.
• PSQI yo‘nalishi sababli yuqoriroq ekran vaqti balli yuqoriroq, ya’ni yomonroq uyqu sifati balli bilan birga kuzatilishga moyil.
• Ekran vaqti savolnoma balli bilan jismoniy tayyorgarlik kompozit balli o‘rtasida \(r=-0.354,\ p=0.002\) bog‘liqlik mavjud.
• O‘quvchilarning %67,6 qismi manba tasnifida yomon uyqu toifasida.
• Ekran vaqti savolnoma ballari taqsimotida eng katta guruh %36,5 bilan “Fair” toifasidir.
• TKPN toifasida eng katta guruh 45 o‘quvchi bilan “Adequate” toifasidir.
• Manbaning Table 13 jadvali ikki korrelyatsiya uchun \(r^2\) qiymatlarini taxminan %5,48 va %12,53 deb xabar qiladi.

Tadqiqot bevosita qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• Ekran ishlatish yomon uyquga sabab bo‘lishi isbotlanmagan.
• Ekran ishlatish jismoniy tayyorgarlikni bevosita pasaytirishi isbotlanmagan.
• Ekran vaqtini kamaytirish PSQIni ma’lum miqdorda yaxshilashi sinovdan o‘tkazilmagan.
• Ekran vaqtini kamaytirish TKPN ballini ma’lum miqdorda oshirishi sinovdan o‘tkazilmagan.
• O‘quvchilarning o‘rtacha kunlik ekran soati xabar qilinmagan.
• Ekran ishlatishning akademik va akademik bo‘lmagan qismlari uchun alohida korrelyatsiya xabar qilinmagan.
• Jins ta’siri adjusted model bilan xabar qilinmagan.
• Jismoniy faollik darajasi adjusted model bilan xabar qilinmagan.
• Uyqu sifati bilan jismoniy tayyorgarlik o‘rtasidagi bevosita Pearson korrelyatsiyasi xabar qilinmagan.
• Uyqu sifati ekran vaqti bilan jismoniy tayyorgarlik o‘rtasida vositachi ekani ko‘rsatilmagan.
• Ko‘k yorug‘lik, melatonin yoki circadian rhythm bu o‘quvchilarda bevosita o‘lchanmagan.
• Natijalarni boshqa maktablar, yosh guruhlari yoki mamlakatlarga ayni kattalikda umumlashtirish mumkinligi ko‘rsatilmagan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

Uch xil o‘lchov sohasini birgalikda ko‘rib chiqish: Ekran xatti-harakati, uyqu va jismoniy tayyorgarlik bir xil o‘quvchi namunasida o‘rganilgan.

Jismoniy tayyorgarlik faqat o‘z-o‘zini bildirish bilan o‘lchanmagani: TKPN ichida V Sit and Reach, sit-up, squat thrust va PACER kabi jismoniy testlar ishlatilgan.

Ehtimollik asosidagi namuna olish: Manba simple random sampling ishlatilganini bildiradi.

O‘lchov yo‘nalishini talqin qilish imkoniyati: PSQI va TKPN natijalari uchun ishlatilgan shkalalar aniq ko‘rsatilgan.

Normallik va scatterplot tekshiruvi: Pearson tahlilidan oldin normality natijalari va chiziqli bog‘liqlikni vizual baholovchi scatterplotlar xabar qilingan.

Asosiy uslubiy cheklovlar

Bitta maktab konteksti: Namuna faqat SMP Negeri 1 Semarang o‘quvchilaridan iborat.

Korrelyatsion dizayn: Sababiylikni o‘rnatib bo‘lmaydi.

%10 namuna xato chegarasi: Namuna hajmi nisbatan keng bo‘lgan ushbu xato chegarasi bilan hisoblangan.

Ekran ishlatishning o‘z-o‘zini bildirishga asoslanishi: Qurilma loglaridan obyektiv davomiylik o‘lchovi ishlatilmagan.

Haqiqiy soat/kun ma’lumotining yo‘qligi: Natijalar savolnoma balli orqali olingan.

Nazorat o‘zgaruvchilarining xabar qilinmagani: Jins, jismoniy faollik va foydalanish maqsadi usul bo‘limida tilga olingan bo‘lsa-da, adjusted analysis ko‘rsatilmagan.

PSQI moslashtirish tafsilotlari cheklangan: Manba 10 savoldan 9 savolga qisqartirilganini bildiradi, ammo qaysi savol va qaysi tasdiqlash jarayoni bilan o‘zgartirilganini tushuntirmaydi.

PSQI cutoff prose farqi: Usul/Table 8 da ≤5 yaxshi deyiladi, prose bo‘limida esa <5 ifodasi mavjud.

Jismoniy tayyorgarlik Table 10 foiz xatosi: 25 o‘quvchilik Poor toifasi jadvalda %17,6, prose ichida va matematik jihatdan %33,8.

Uchinchi gipotezaning to‘liq bo‘lmagan analitik qamrovi: Uyqu–jismoniy tayyorgarlik korrelyatsiyasi va uch o‘zgaruvchili model xabar qilinmagan.

Formal linearity testi yo‘q: Manba scatterplotlarga asoslangan vizual baholashni amalga oshirgan; alohida linearity test statistic xabar qilinmagan.

Outlier tahlili ko‘rsatilmagan: Pearson korrelyatsiyasiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan chet kuzatuvlar bo‘yicha maxsus tahlil xabar qilinmagan.

Amaliyot nuqtai nazaridan nima deyish mumkin?

Manba maktab va oilalarga o‘quvchilarning raqamli qurilmalardan foydalanishini muvozanatli boshqarishni, ayniqsa uxlashdan oldin ekran ishlatishga e’tibor berishni va kundalik maktab tartibiga jismoniy faollikni qo‘shishni tavsiya qiladi.

Bu tavsiyalar manba mualliflarining natijalar va oldingi adabiyotga tayangan amaliy talqinlaridir. Hozirgi tadqiqot bu tavsiyalar qo‘llangandan keyin uyqu yoki jismoniy tayyorgarlik qanchalik yaxshilanishini sinovdan o‘tkazadigan intervention study emas.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: The Correlation Between Screen Time, Sleep Quality, and Physical Fitness Among Grade VII Students.

Mualliflar: Niko Bagaskara, Hijrah Maulidiah Afifah.

Mualliflar tartibi: Manba PDF va rasmiy journal metadata tartibi saqlangan.

Teng hissa: Manbada equal-contribution bayonoti yo‘q.

Corresponding author: Niko Bagaskara.

Muassasa: Department of Physical Education, Health, and Recreation, Faculty of Sports Science, Universitas Negeri Semarang, Semarang, Indonesia.

Jurnal: ACTIVE: Journal of Physical Education, Sport, Health and Recreation.

Platforma / nashriyot muassasasi: Universitas Negeri Semarang (UNNES) Scientific Journals.

Jild / son: 15(2), 2026.

Sahifalar: 446–456.

Article ID: 44623.

DOI: 10.15294/active.v15i2.44623.

Rasmiy nashr sanasi: 29 aprel 2026.

Manba turi: Miqdoriy korrelyatsion tadqiqot maqolasi.

Taqriz: Jurnalning amaldagi siyosati kamida ikki ekspert taqrizchi bilan blind peer review jarayonini ko‘rsatadi.

Litsenziya: Amaldagi journal copyright notice: CC BY 4.0.

Rasmiy havola: ACTIVE jurnalidagi Article ID 44623 qayd sahifasi.

Preprint: Manba PDF va tasdiqlangan rasmiy qaydda alohida preprint ma’lumoti mavjud emas.

PDF ISSN qaydi: p-ISSN 2460-724X; e-ISSN 2252-6773.

Joriy rasmiy journal metadata: Online ISSN 2460-724X; Print ISSN 2252-6773. PDF dagi p/e yorliqlari joriy metadata bilan teskari ko‘rinadi.

Manba kalit so‘zlari: Screen time; Sleep quality; PDF da “Pysical fitness” yozuvi mavjud. Rasmiy metadata da “Physical Fitnees” yozuvi ham ko‘rinadi. Bu imlo farqlari manba identifikatsiyasini o‘zgartirmasdan qayd etilgan.

Tadqiqot sohasi: O‘smirlar salomatligi, jismoniy tarbiya, uyqu va raqamli ekran xatti-harakati.

Tadqiqot joyi: SMP Negeri 1 Semarang.

Populyatsiya: 287 nafar yettinchi sinf o‘quvchisi.

Namuna: 74 o‘quvchi.

Namuna olish usuli: Simple random sampling.

Namuna hisobi: Slovin yondashuvi; %10 margin of error.

Ekran vaqti o‘lchovi: Google Forms orqali 15 bandli yopiq, o‘zgartirilgan to‘rt variantli Likert tipidagi savolnoma.

Ekran vaqti instrument validity: Manbaning oldingi tadqiqotdan keltirgan qiymati 0,782.

Ekran vaqti instrument reliability: Manbaning oldingi tadqiqotdan keltirgan qiymati 0,967.

Uyqu o‘lchovi: Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI).

PSQI global balli: 0–21.

Asosiy PSQI cutoff: ≤5 yaxshi; >5 yomon uyqu sifati.

PSQI prose farqi: Natijalar izohida yaxshi uyqu uchun <5 yozilgan; usul va Table 8 da ≤5 ishlatiladi.

PSQI oldingi psychometric ma’lumotlari: Cronbach's α=0,8; concurrent validity r=0,89; sensitivity=1,0; specificity=0,81.

Jismoniy tayyorgarlik o‘lchovi: Nusantara Student Fitness Test (TKPN).

TKPN komponentlari: V Sit and Reach; 60 Second Sit-Up; 30 Second Squat Thrust; PACER.

TKPN validity: Manba oldingi adabiyotdan 0,76 koeffitsiyentini keltiradi.

Screen time descriptives: N=74; minimum=20; maximum=43; mean=33,70; SD=5,233.

Screen-time toifalari: Very Low 8 (%10,8); Low 13 (%17,6); Fair 27 (%36,5); High 23 (%31,1); Very High 3 (%4,1).

Sleep-quality descriptives: N=74; minimum=1; maximum=14; mean=6,38; SD=3,105.

Uyqu taqsimoti: Yaxshi 24 (%32,4); yomon 50 (%67,6).

Physical-fitness descriptives: N=74; minimum=1,5; maximum=3,3; mean=2,151; SD=0,4195.

Physical-fitness toifalari: Very Poor 0; Poor 25; Adequate 45; Good 4; Very Good 0.

Table 10 manba ichidagi foiz muammosi: Poor chastotasi 25 bo‘lsa-da jadvalda %17,6 deb bosilgan; 25/74 taxminan %33,8 va prose bo‘limi ham %33,8 ni beradi.

Normallik testi: Kolmogorov–Smirnov.

Physical Fitness normality: p=0,052.

Sleep Quality normality: p=0,200.

Screen Time normality: p=0,097.

Linearity: Manbaning 8-sahifasidagi scatterplotlarning vizual baholanishiga asoslanadi; alohida formal linearity statistic xabar qilinmagan.

Asosiy statistika: Pearson Product Moment correlation.

Ahamiyatlilik chegarasi: α=0,05.

Screen Time – Sleep Quality: r=0,234; p=0,045.

Screen Time – Physical Fitness: r=-0,354; p=0,002.

Coefficient of determination: r²≈0,054756 = %5,48; r²≈0,125316 = %12,53.

R² talqin chegarasi: Manba “contribution/affected” tilidan foydalansa-da, tadqiqot korrelyatsion bo‘lgani uchun foizlar sababiy ta’sir foizi sifatida taqdim etilmagan.

H0₁ / Ha₁: Manba Ha₁ ni qabul qilgan.

H0₂ / Ha₂: Manba Ha₂ ni qabul qilgan.

H0₃ / Ha₃: Manba Ha₃ ni qabul qilgan; biroq sleep quality–physical fitness uchun alohida r va uch o‘zgaruvchili multivariate model xabar qilinmagan.

Manbada ko‘rsatilgan nazorat o‘zgaruvchilari: Gender, physical activity level va gadget use purpose.

Adjusted analysis: Bu nazorat o‘zgaruvchilariga ko‘ra partial correlation yoki regression natijasi xabar qilinmagan.

Outlier tahlili: Alohida xabar qilinmagan.

Funding: Maqola matnida alohida funding statement mavjud emas.

Conflict of Interest: Maqola matnida alohida conflict-of-interest statement mavjud emas.

Data Availability: Maqola matnida alohida data-availability statement mavjud emas.

CRediT / Author Contributions: Maqola matnida alohida CRediT/muallif hissasi bo‘limi mavjud emas.

Etika qo‘mitasi: Maqola matnida alohida institutional ethics approval statement mavjud emas.

Axborotli rozilik: Maqola matnida alohida informed-consent statement mavjud emas. Bu yetishmovchilik o‘z-o‘zicha etik buzilish deb talqin qilinmagan.

Asosiy uslubiy cheklovlar: Bitta maktab; korrelyatsion dizayn; %10 margin of error; ekran ishlatishning o‘z-o‘zini bildirish savolnomasi bilan o‘lchanishi; haqiqiy soat/kun ma’lumotining yo‘qligi; nazorat o‘zgaruvchilarining adjusted analysis ichida ko‘rsatilmagani; PSQI cutoff prose farqi; Table 10 foiz xatosi; uchinchi gipotezaning barcha munosabatlar uchun alohida tahlil bilan qo‘llab-quvvatlanmagani; formal linearity statistic va outlier analysis xabar qilinmagani.

Asosiy ilmiy talqin: Tadqiqot ushbu 74 o‘quvchida yuqoriroq ekran vaqti savolnoma balli yuqoriroq PSQI balli va pastroq jismoniy tayyorgarlik balli bilan birga kuzatilish tendensiyasini ko‘rsatadi. Tadqiqot ekran vaqti bu ikki natijani o‘zi keltirib chiqarishini isbotlamaydi.