Bu tədqiqat iqtisadi böhran, qənaət siyasətləri və kollektiv danışıqlar sistemlərindəki hüquqi dəyişikliklərdən sonra həmkarlar ittifaqlarının insana layiq gəliri təmin etmək üçün hansı yeni vasitələrə yönəldiyini araşdırır. Təminatlı minimum gəlir bu tədqiqatın çərçivəsində yalnız dövlət tərəfindən ödənilən sosial yardım deyil; əməkhaqqı minimumları, kollektiv danışıqlar, sosial müdafiə, yerli tənzimləmələr və dövlət satınalmalarında əmək şərtləri vasitəsilə gəlirin qorunmasına yönələn daha geniş hüquqi və institusional sahəni ifadə edir. İspaniya mərkəzli, lakin müqayisəli şəkildə Avropa, İsveçrə, Birləşmiş Krallıq, Niderland, Danimarka, ABŞ və Kanada nümunələrinə uzanan təhlil həmkarlar ittifaqlarının ənənəvi işəgötürən–həmkarlar ittifaqı danışıqlarından kənara çıxaraq dövlət idarələri, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları, məhəllə birlikləri və digər ictimai aktorlarla birlikdə hərəkət etdiyi yeni strateji sahəni göstərir. Müəlliflərin əsas sintezi üç meyl üzərində cəmlənir: formal kollektiv müqavilə mexanizmindən daha çox danışıqlar prosesinə əhəmiyyət verilməsi, danışıqlarda iştirak edən aktorların müxtəlifləşməsi və yerli və ya regional səviyyənin getdikcə daha vacib olması. Bununla yanaşı, tədqiqat bu strategiyaların yoxsulluğu hansı dərəcədə azaltdığını səbəb-nəticə baxımından sınaqdan keçirən eksperimental və ya ekonometrik araşdırma deyil; təqdim olunan rəqəmlər və nümunələr əsasən 2016-2018 dövründə əlçatan olmuş rəsmi statistika, qanunvericilik, məhkəmə presedentləri və müqayisəli təcrübələrə əsaslanır.

Tədqiqatın mərkəzindəki problem işləməyin öz-özlüyündə yetərli yaşayış gəlirinə zəmanət vermədiyi şəraitdə həmkarlar ittifaqlarının qoruyucu funksiyasını necə davam etdirə biləcəyidir. Mənbə xüsusilə 2008-ci ildən sonrakı Böyük Tənəzzül dövründə əməkhaqqına təzyiq, işləyən yoxsulluğu və kollektiv danışıqların parçalanması arasında formalaşan konteksti nəzərdən keçirir. Müəlliflərin yanaşmasında həll yalnız milli minimum əməkhaqqının səviyyəsini yüksəltmək deyil; yerli yaşayış əməkhaqqı təşəbbüsləri, xalq qanunvericilik təşəbbüsləri, referendumlar, üçtərəfli sazişlər və dövlət satınalmalarına sosial şərtlərin əlavə edilməsi də gəlir təminatının institusional alətləri kimi qiymətləndirilir.

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi: İşləmək niyə həmişə yetərli gəlir demək deyil?

Məqalənin çıxış nöqtəsi Avropada iqtisadi böhrandan sonra məşğulluqla yetərli gəlir arasındakı əlaqənin zəifləməsidir. Müəlliflər insanın işləməsinin artıq hər vəziyyətdə insana layiq yaşayış şərtlərini təmin edəcək gəlir əldə etməsi demək olmadığını; buna görə “işləyən yoxsulluğu” fenomeninin əhəmiyyət qazandığını vurğulayırlar. İşləyən yoxsulluğu insanın bir işdə çalışmasına baxmayaraq əldə etdiyi iqtisadi resursların yetərli yaşayış şərtlərini təmin etməyə kifayət etməməsi vəziyyətini ifadə edir.

Mənbədə göstərilən İspaniya Milli Statistika İnstitutunun məlumatına görə əməkhaqqının alıcılıq qabiliyyəti 2008-2015 arasında %8,6 azalmışdır. Eurostat məlumatında aşağı əməkhaqqılı işçilərin payı AB-28 üçün %17,2, Avro Bölgəsi üçün %15,9 göstərilir. Eurofound məlumatları isə işləyən yoxsulluğunun Avropa işçilərinin təxminən %10-na çatdığını göstərir. Müəlliflər qeyri-standart məşğulluq formalarının yayılmasını bu mənzərənin mühüm ünsürlərindən biri kimi təqdim edirlər.

Gəlir bölgüsündəki əks istiqamətli hərəkət də tədqiqatın sosial-iqtisadi fonunun bir hissəsidir. Mənbədə istifadə olunan 2017 Dünya Sərvət Hesabatına görə, 1 milyon ABŞ dollarından çox sərvəti olan yüksək xalis sərvətli şəxslərin sayı İspaniyada 2008-2016 dövründə 127,1 mindən 202,2 minə yüksəlmiş; bu təxminən %59 artıma uyğun gəlmişdir. Tədqiqat bu göstəricilərdən birbaşa səbəb-nəticə modeli qurmaq üçün deyil, böhrandan sonra əməkhaqqı və gəlir bölgüsünün fərqli istiqamətlərdə hərəkət etdiyini göstərmək üçün istifadə edir.

Kollektiv danışıqların zəifləməsi niyə mərkəzi problemdir?

Kollektiv danışıqlar həmkarlar ittifaqlarının əməkhaqqı və digər əmək şərtlərini işəgötürənlərlə kollektiv şəkildə müəyyən etdiyi əsas institusional mexanizmlərdən biridir. Məqalə Avropadakı bəzi əmək hüququ islahatlarının danışıqları sektor səviyyəsindən müəssisə səviyyəsinə doğru mərkəzsizləşdirdiyini və danışıqlar vahidlərini parçalanmış hala gətirdiyini bildirir. İspaniya nümunəsində müəssisə səviyyəli sazişlərə üstünlük verilməsi, kollektiv müqavilələrin başa çatdıqdan sonrakı təsirinin məhdudlaşdırılması və müəyyən şərtlərdə mövcud müqavilə müddəalarından kənara çıxmağa imkan verən mexanizmlər həmkarlar ittifaqlarının əməkhaqqı müəyyənləşdirmə gücünə təsir edən tənzimləmələr sırasında qiymətləndirilir.

Bu dəyişiklik yalnız hüquqi texnika məsələsi deyil. Müəlliflərin sualı budur ki, klassik kollektiv danışıqların əhatəsi və ya effektivliyi azalanda həmkarlar ittifaqları işçilərin gəlirini hansı başqa institusional yollarla qoruya bilər. Beləliklə təhlil yalnız iş yeri və ya sektor müqaviləsinə deyil, bələdiyyələrə, regional idarələrə, referendumlara, xalq qanunvericilik təşəbbüslərinə və dövlət satınalmalarına qədər genişlənir.

Təminatlı Minimum Gəlir Bu Tədqiqatda Nələri Əhatə Edir?

Təminatlı minimum gəlir tədqiqatda iki əlaqəli sahəyə yayılan gəlir qorunması çərçivəsidir: məşğulluq sahəsində əməkhaqqının minimum səviyyəsinin kollektiv danışıqlar və ya hüquqi əməkhaqqı hədləri ilə qorunması və sosial müdafiə sahəsində əmək gəlirinin olmadığı və ya kifayət etmədiyi hallarda dövlət tərəfindən gəlir dəstəyinin verilməsi. Məqalənin özünəməxsus yanaşması həmkarlar ittifaqlarının hər iki sahədə də yalnız klassik kollektiv müqavilə tərəfi kimi deyil, müxtəlif ictimai və sosial aktorlarla əməkdaşlıq edən aktor kimi rol oynaya biləcəyini göstərməsidir.

İspaniyadakı əməkhaqqı həddinin sərhədləri

İspaniyada milli minimum əməkhaqqının mövcudluğuna baxmayaraq, mənbə xeyli sayda insanın aşağı ümumi əməkhaqqı gəlirinə malik olduğunu göstərir. İspaniya Vergi İdarəsinin 2016 məlumatlarını təqdim edən mənbə Cədvəl 1-də ümumilikdə 17.888.520 muzdlu işçi yer alır. Onlardan 3.744.384 nəfərin illik əməkhaqqı gəliri milli minimum əməkhaqqının 0-0,5 misli, 2.339.133 nəfərinki isə 0,5-1 misli aralığında göstərilmişdir. Bu iki qrup birlikdə 6.083.517 nəfərə çatır.

Bu cədvəli şərh edərkən əməkhaqqı intervalı ilə qanunla müəyyən edilmiş saatlıq və ya aylıq əməkhaqqı dərəcəsini bir-biri ilə qarışdırmamaq lazımdır. Cədvəl şəxslərin il ərzində ümumi əməkhaqqı və maaş gəlirlərini milli minimum əməkhaqqına nisbətdə təsnif edir. Qısamüddətli iş, ilin yalnız bir hissəsində məşğulluq və ya digər iş formaları ümumi illik gəlirə təsir göstərə bilər. Mənbə tədqiqatı bu məlumatdan əməkhaqqı bölgüsündəki həssaslığı göstərmək üçün istifadə edir.

Gəlir təminatının sosial müdafiə ölçüsü: Kataloniya nümunəsi

Məqalə həmkarlar ittifaqı strategiyasının sosial təminat və sosial müdafiə sahəsinə genişlənməsini Kataloniyadakı renda garantida de ciutadania nümunəsi üzərindən müzakirə edir. Mənbədə nəzərdən keçirilən tənzimləmə yoxsulluq həddinin altında qalmanın qarşısını almağa yönələn minimum gəliri hüquq əsaslı şəkildə qurmaq təşəbbüsüdür. Tənzimləmənin formalaşması prosesində vətəndaş platformaları, məhəllə təşkilatları və CCOO, CO.BAS, UGT ilə USOC kimi həmkarlar ittifaqları tərəfindən dəstəklənən xalq qanunvericilik təşəbbüsündən istifadə edilmişdir.

Mənbənin araşdırdığı mərhələdə bu hüquq üçün aylıq 664 EUR və ildə 12 ödəniş əsas götürülmüşdür; dəstək şəxsin mövcud gəlirini bu səviyyəyə tamamlayacaq şəkildə hazırlanmışdır. Mənbə eyni dövrdə 2018 milli minimum əməkhaqqını 735,90 EUR, aktiv işə yerləşdirmə gəlirini isə 430,27 EUR göstərir. Bu rəqəmlər cari sosial yardım və ya əməkhaqqı səviyyələri kimi deyil, tədqiqatın nəzərdən keçirdiyi tarixi tənzimləmə çərçivəsi kimi oxunmalıdır.

Həmkarlar İttifaqlarının Yeni Strategiyalarında Üç Ortaq Meyl Hansılardır?

Tədqiqatın müqayisəli sintezinə görə yeni həmkarlar ittifaqı strategiyaları üç ortaq meyl göstərir: birincisi, hüquqi alətin formasından daha çox tərəflər arasında real danışıqlar və razılaşma prosesi əhəmiyyət qazanır; ikincisi, həmkarlar ittifaqı və işəgötürən təşkilatlarından ibarət klassik ikitərəfli struktur dövlət idarələrini, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarını, vətəndaş platformalarını və yerli icmaları əhatə edəcək şəkildə genişlənir; üçüncüsü, milli səviyyə yeganə fəaliyyət sahəsi olmaqdan çıxır və bələdiyyə, şəhər, kanton və ya region səviyyəsi əməkhaqqı və gəlir siyasətlərinin tətbiq edilə bildiyi mühüm təbəqəyə çevrilir.

Yerli ittifaqlar və icma əsaslı danışıqlar

ABŞ-dakı icma faydaları sazişləri tədqiqatda klassik iş yeri sərhədlərindən kənara çıxan həmkarlar ittifaqı strategiyalarının nümunələrindən biridir. Bu modellərdə həmkarlar ittifaqları yerli icma təşkilatları ilə birlikdə hərəkət edərək yaşayış əməkhaqqı, peşə təhsili, yerli işə qəbul, əməyin təhlükəsizliyi, sağlamlıq təminatı və iş təminatı kimi məsələlərə təsir göstərməyə çalışmışdır. Məqalə eyni zamanda bu strukturların məhdudiyyətinə də diqqət çəkir: iş yeri əsaslı daimi təmsilçilik və həmrəylik münasibətlərinin yerini daha zəif koalisiyaların tutması üzvlük bağlılığının və uzunmüddətli təşkilati davamlılığın necə təmin ediləcəyi sualını doğurur.

Balear Adaları: Üçtərəfli saziş yolu ilə əməkhaqqı artımı

İspaniyada önə çıxarılan nümunələrdən biri 28 sentyabr 2017-ci ildə Balear Hökuməti, Mallorca otel işəgötürənləri federasiyası və CCOO ilə UGT-nin müvafiq turizm təşkilatları arasında imzalanmış üçtərəfli sazişdir. Mənbəyə görə saziş 2018-2021 dövründə otel və restoran xidmətlərində ümumilikdə %17 əməkhaqqı artımı nəzərdə tutmuşdur: 2018-də %5, 2019-da %5, 2020-də %3,5 və 2021-də %3,5. Müəlliflər baxımından bu nümunənin əhəmiyyəti yalnız artım nisbətində deyil, yerli dövlət orqanının ənənəvi işəgötürən–həmkarlar ittifaqı münasibətinə üçüncü aktor kimi qoşulmasındadır.

Minimum əməkhaqqının milli səviyyədən yerli səviyyəyə keçirilməsi

Məqalə yaşayış xərcləri fərqli olan yerlərdə vahid milli əməkhaqqı həddinin kifayətliliyinin müzakirə oluna biləcəyini göstərir. İsveçrədə kanton səviyyəli referendumlar, Birləşmiş Krallıqdakı London Living Wage və Barselona metropoliten ərazisində şəhər əməkhaqqı müzakirələri bu baxımdan nəzərdən keçirilir.

İsveçrədə Neuchâtel kantonundakı prosesin sonunda İsveçrə Federal Məhkəməsinin 21 iyul 2017 tarixli ATF 143 I 403 qərarı kantonun minimum əməkhaqqı tənzimləməsinin qüvvəyə minməsinə imkan vermişdir. Mənbədə başlanğıc səviyyə saatlıq 19,78 CHF və aylıq 3.100 EUR-dan çox ekvivalent kimi göstərilir. Məhkəmənin yanaşmasında minimum əməkhaqqının yoxsulluqla mübarizə və insan ləyaqətinin qorunması ilə əlaqəli sosial siyasət aləti olması mühüm yer tutmuşdur.

London nümunəsində mənbə London Living Wage üçün saatlıq 10,20 GBP məbləğini göstərir. Bu yanaşma müəyyən coğrafiyanın real yaşayış xərcinə əsasən əməkhaqqı həddi yaratması baxımından əhəmiyyətlidir; lakin məqalənin qiymətləndirdiyi dövrdə əsas zəifliyi könüllü olmasıdır.

Barselona Metropoliten Ərazisi üçün müzakirə olunan 1.048 EUR səviyyəsində şəhər əməkhaqqı isə mənbənin yazıldığı dövrdə siyasət təklifi xarakteri daşıyırdı. Mənbə bunu 707,60 EUR-luq milli minimum əməkhaqqından yüksək, yerli əsas xərcləri daha yaxşı qarşılamağı hədəfləyən təxmini dəyər kimi təqdim edir. Buna görə 1.048 EUR rəqəmi məqalədə tətbiq edilmiş və bütün işçiləri bağlayan milli əməkhaqqı kimi deyil, yerli siyasət təklifi kimi yer alır.

Dövlət Satınalmalarındakı Sosial Şərtlər Həmkarlar İttifaqları üçün Niyə Yeni Vasitədir?

Dövlət satınalmalarındakı sosial şərtlər dövlət idarəsinin bir xidmət və ya işi özəl şirkətə həvalə edərkən yalnız qiymət və texniki şərtləri deyil, müəyyən əmək və əməkhaqqı standartlarını da müqavilənin şərti etməsinə imkan verən vasitələrdir. Tədqiqatda bu mexanizm ənənəvi kollektiv danışıqların əməkhaqqını qoruma qabiliyyəti zəiflədikdə həmkarlar ittifaqlarının dövlət orqanları ilə danışıqlar apararaq özəl podratçılara dolayı yolla əmək standartı tətbiq etdirə biləcəyi yeni müdaxilə sahəsi kimi qiymətləndirilir.

Bu modeldə həmkarlar ittifaqlarının rolu bir neçə mərhələdə ortaya çıxa bilər. Həmkarlar ittifaqları əvvəlcə sosial şərtlərin tender sənədlərinə daxil edilməsi üçün dövlət idarəsi ilə siyasi və institusional danışıqlar apara bilər. Tenderi qazanan şirkətdə çalışanların əməkhaqqı və əmək şərtləri üçün birbaşa kollektiv danışıqlar apara bilər. Həmçinin məlumat alma və məsləhətləşmə mexanizmləri vasitəsilə podratçının müqavilədəki sosial şərtlərə əməl edib-etmədiyinin izlənməsinə töhfə verə bilər.

Avropa İttifaqı presedent hüququ: Rüffert-dən RegioPost-a

Məqalə dövlət tenderlərində əməkhaqqı şərtlərinin Avropa İttifaqı hüququ ilə əlaqəsini üç mühüm iş üzərindən izləyir. Rüffert v Niedersachsen işində Avropa İttifaqı Ədalət Məhkəməsi dövlət işi tenderində iştirak edən şirkətlərdən xidmətin yerinə yetirildiyi yerdə qüvvədə olan kollektiv müqavilədəki minimum əməkhaqqını ödəmək öhdəliyinin tələb olunmasını xidmət göstərmək azadlığı baxımından problemli hesab etmişdir.

Bundesdruckerei v Dortmund qərarında da başqa üzv dövlətdə həyata keçirilən xidmətə tenderi keçirən idarənin ölkəsindəki əməkhaqqı səviyyəsinin tətbiqi müzakirə edilmiş; ölkələr arasındakı yaşayış xərcləri fərqi hüquqi qiymətləndirmədə əhəmiyyət qazanmışdır.

RegioPost v Landau isə tədqiqatın şərhinə görə daha fərqli istiqamət açmışdır. Burada minimum əməkhaqqı şərtinin yerli və ya sektoral kollektiv müqavilədən deyil, ümumi tətbiq edilə bilən qanuni tənzimləmədən irəli gəlməsi həlledici olmuşdur. Müəlliflər bu qərardan sonra dövlət tenderlərinə minimum əməkhaqqı şərtlərinin daxil edilməsinin yenidən daha geniş hüquqi sahə qazandığı fikrindədirlər. Bununla yanaşı, bu, hər cür yerli əməkhaqqı şərtinin avtomatik olaraq hüquqa uyğun olması demək deyil; qərarların hüquqi kontekstləri və əsaslandıqları tənzimləmələr fərqlidir.

Birləşmiş Krallıq, Niderland və Danimarka nümunələri

Birləşmiş Krallıqda UNISON tərəfindən hazırlanmış Ethical Care Charter, xüsusilə bələdiyyələrin özəl şirkətlərə gördürdüyü evdə qulluq xidmətlərində minimum əmək standartlarının dövlət satınalmasına daxil edilməsini hədəfləmişdir. Mənbə sistemə qoşulan bələdiyyələrin açıq şəkildə elan olunmasını siyasi aktorlar üzərində reputasiya təzyiqi yaradan mexanizm kimi qiymətləndirir.

Niderlandda FNV-nin yerli qulluq xidmətlərində insana layiq əməkhaqqı və əmək şərtlərini dövlət satınalmalarına bağlamağa yönələn kampaniyası mənbədə 2017-ci ilin fevralında qəbul edilmiş və yerli idarələrə dövlət müqaviləsi alan şirkətlərin işçilərinə uyğun əməkhaqqı ödənilməsini təmin etmək məsuliyyəti qoyan milli tənzimləmə ilə əlaqələndirilir.

Kopenhagen və digər Danimarka şəhərlərində isə dövlət tikinti müqavilələrindəki əmək şərtlərinin inşaat işçiləri həmkarlar ittifaqları ilə əməkdaşlıq çərçivəsində nəzərdən keçirilməsi araşdırılır. Müəlliflər bu modelin yalnız işçilər üçün daha yaxşı şərtlər yaratmaq potensialına deyil, qaydalara əməl etməyən aşağı xərcli rəqabəti məhdudlaşdırmaq, işçi qüvvəsinin bacarıqlarını inkişaf etdirmək və həmkarlar ittifaqlarını davamlı uyğunluq-nəzarət mənbəyi kimi istifadə etmək imkanına da diqqət çəkirlər.

İsveçrədə dövlət satınalması vasitəsilə alternativ əməkhaqqı strategiyası

Cenevrədə qanuni minimum əməkhaqqı təşəbbüsünün referendumda rədd edilməsindən sonra şəhər rəhbərliyinin dövlət tenderlərində saatlıq 25 CHF əməkhaqqı şərtindən istifadə etməyə çalışdığı bildirilir. Bu şərt məhkəmələr tərəfindən ləğv edilmişdir. Daha sonra 20-25 CHF aralığında əməkhaqqı ödəməyin tender qiymətləndirilməsində ümumi balın %20-sinə təsir edən meyar olması barədə ikinci mexanizm də İsveçrə Federal Məhkəməsi tərəfindən etibarsız sayılmışdır. Məhkəmə daha yüksək əməkhaqqı ilə xidmət keyfiyyətində artım arasında kifayət qədər əlaqə göstərilmədiyi və bu tətbiqin dövlət xərclərini artırdığı əsaslarına söykənmişdir.

Bu nümunə tədqiqatın mühüm şərh sərhədlərindən birini göstərir: dövlət satınalması həmkarlar ittifaqları üçün güclü vasitə ola bilər, lakin vasitədən istifadə edilməsi müvafiq ölkənin konstitusion səlahiyyət bölgüsünə, dövlət satınalmaları hüququna, xidmət göstərmək azadlığına və əməkhaqqı şərtinin hansı hüquqi normadan qaynaqlandığına bağlıdır.

ABŞ və Kanadada yaşayış əməkhaqqı tətbiqləri

ABŞ-da Baltimore dövlət podratçılarının dörd nəfərlik ailənin əsas ehtiyaclarını qarşılaya biləcək əməkhaqqı ödəməsini nəzərdə tutan yerli tənzimləmələrin aparıcı nümunələrindən biri kimi nəzərdən keçirilir. Oxşar təşəbbüslər Des Moines, Gary, New York City, Jersey City, Milwaukee, Santa Clara və Los Angeles kimi şəhərlərə yayılmışdır. Mənbə 2002-ci ilin əvvəlində 82 yerli yaşayış əməkhaqqı tənzimləməsinin qəbul edildiyini və daha 70 təşəbbüsün prosesdə olduğunu bildirir.

Kanadada Vancouver şəhər obyektlərində xidmət göstərən birbaşa və müqaviləli heyət üçün yaşayış əməkhaqqı yanaşmasından istifadə edilməsi; Huu-ay-aht First Nation və Port Coquitlam kimi digər British Columbia yerli idarələrinin oxşar tətbiqlərə yönəlməsi dövlət satınalmasının əməkhaqqı siyasəti ilə əlaqələndirilə bildiyi başqa nümunələrdir.

İspaniyada Vallès Occidental və Sevilla

Vallès Occidental bölgəsində mənbə 1.071 EUR-luq yerli minimum əməkhaqqı səviyyəsini göstərir və bunun həmin dövrün milli minimum əməkhaqqından %45,54 yüksək olduğunu bildirir. Tətbiq yalnız dövlət qurumunun öz işçilərinə deyil, xarici xidmət təminatçılarına da yönəlmişdir; evdə qulluq tenderlərində məcburi olduğu və məktəb nəqliyyatı müqavilələrinə də daxil edilməsinin planlaşdırıldığı göstərilir.

Sevilla nümunəsi isə sosial şərtlərin mövcudluğunun avtomatik olaraq güclü əməkhaqqı siyasəti demək olmadığını göstərir. 2016-cı ildə qəbul edilmiş tender şərtləri ətraf mühit, əlçatanlıq və bərabərlik sahələrində detalları ehtiva etsə də, əməkhaqqı baxımından əsasən qüvvədə olan hüquqa və kollektiv müqavilələrə əməl etmək öhdəliyindən kənara çıxmamışdır. Müəlliflər bu məqamda Beynəlxalq Əmək Təşkilatının 94 saylı Konvensiyasının və 84 saylı Tövsiyəsinin yetərincə istifadə edilmədiyini müdafiə edirlər.

ILO 94 saylı Konvensiya niyə mərkəzi hüquqi istinaddır?

1949-cu il tarixli ILO 94 saylı Dövlət Müqavilələrində Əmək Şərtləri Konvensiyasının əsas məntiqi dövlət tenderi almaq uğrunda şirkətlər arasındakı rəqabətin əməkhaqqı və əmək şərtləri üzərində aşağı yönlü təzyiq yaratmasının qarşısını almaqdır. Mənbənin izahına görə konvensiya dövlət işini və ya xidmətini yerinə yetirən podratçıların müvafiq bölgədə qüvvədə olan əməkhaqqına və digər əmək şərtlərinə əməl etməsini təmin edəcək açıq əmək şərtlərinin dövlət müqavilələrinə daxil edilməsini nəzərdə tutur. Öhdəlik işin bir hissəsini yerinə yetirən subpodratçılara da şamil oluna bilər.

Məqalənin yayımlandığı kontekstdə müəlliflər İspaniyanın konvensiyanı 1971-ci ildə ratifikasiya etməsinə baxmayaraq, 2018-ci ildə sosial meyarların dövlət satınalmalarına daxil edilməsi məqsədilə yaradılmış nazirliklərarası komissiya ilə bağlı tənzimləmədə ILO 94 saylı Konvensiyaya və ya dövlət tenderlərində konkret minimum əməkhaqqı şərtinə açıq şəkildə istinad edilməməsini tənqidi qiymətləndirirlər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi şərhlər

Tədqiqatın dəstəklədiyi: Ənənəvi kollektiv danışıqların zəiflədiyi bəzi hüquqi və iqtisadi mühitlərdə həmkarlar ittifaqlarının yerli idarələr, vətəndaş təşkilatları və digər ictimai aktorlarla birlikdə yeni gəlir qoruma vasitələri inkişaf etdirdiyinə dair müqayisəli nümunələr mövcuddur. Üçtərəfli sazişlər, xalq qanunvericilik təşəbbüsləri, referendumlar, yerli yaşayış əməkhaqqı kampaniyaları və dövlət satınalmalarındakı sosial şərtlər bu vasitələrin əsas nümunələridir. Tədqiqatın müqayisəli sintezi danışıqlar prosesinin əhəmiyyət qazanması, aktor strukturunun genişlənməsi və yerli/regional miqyasın güclənməsi istiqamətində ortaq meyllərin olduğunu irəli sürür.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi: Məqalə bu vasitələrin hər hansı ölkədə yoxsulluğu müəyyən faiz azaltdığını, əməkhaqqını səbəb-nəticə baxımından müəyyən məbləğ yüksəltdiyini və ya eyni siyasətin fərqli hüquq sistemlərində eyni nəticəni verəcəyini sübut etmir. Bu, randomizə edilmiş eksperiment, ekonometrik təsir qiymətləndirilməsi və ya cari 2026 siyasət müqayisəsi deyil. Mənbədə göstərilən pul məbləğləri, qanunvericilik və məhkəmə qərarları tədqiqatın 2017-2018 dövründəki məlumat mühitinə aiddir və cari əməkhaqqı, sosial yardım və ya qanunvericilik səviyyəsi kimi istifadə edilməməlidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Mənbə məqalədə eksperimental tədqiqatlardakı mənada ayrıca “material və metod” bölməsi yoxdur. Tədqiqatın metodu bütün işdən görünən müqayisəli sosial-hüquqi təhlildir. Müəlliflər İspaniyada kollektiv danışıqlar və minimum gəlir problemini başqa ölkələrdəki həmkarlar ittifaqı və hüquqi təcrübələrlə müqayisə edir; qanunvericilik, məhkəmə qərarları, dövlət siyasəti nümunələri, həmkarlar ittifaqı kampaniyaları və rəsmi statistikanı eyni analitik çərçivədə nəzərdən keçirirlər.

1. İqtisadi böhrandan sonra əməkhaqqının və işləyən yoxsulluğunun yaratdığı kontekst müəyyən edilir.
2. Kollektiv danışıqlar sistemindəki hüquqi dəyişikliklərin həmkarlar ittifaqlarının əməkhaqqı müəyyənləşdirmə qabiliyyətinə təsiri müzakirə olunur.
3. Ənənəvi kollektiv danışıqlardan kənarda yaranan həmkarlar ittifaqı fəaliyyət sahələri müəyyən edilir.
4. İspaniyadakı nümunələr Avropa, İsveçrə, Birləşmiş Krallıq, Niderland, Danimarka, ABŞ və Kanadadakı seçilmiş tətbiqlərlə müqayisə olunur.
5. Dövlət satınalmaları xüsusi hüquqi vasitə kimi AB Ədalət Məhkəməsinin və milli məhkəmələrin qərarları ilə birlikdə araşdırılır.
6. Nümunələrdən ortaq həmkarlar ittifaqı strategiyası xüsusiyyətləri çıxarılır.

Sübut strukturu

Müqayisəli nümunələrdən çıxan əsas nəticələr

Mənbə Cədvəl 1-in elmi mesajı

PDF-in 6-cı səhifəsindəki Cədvəl 1 İspaniyada 2016 əməkhaqqı və maaş ödənişlərini milli minimum əməkhaqqının misillərinə görə təsnif edir. Cədvəl ümumilikdə 17.888.520 işçini və təxminən 336,94 milyard EUR əməkhaqqı ödənişini əhatə edir. Bölgünün ən aşağı iki intervalında 6.083.517 nəfərin olması müəlliflərin aşağı ümumi əməkhaqqı gəliri probleminin miqyasını müzakirə etməsinə əsas verir. Bununla yanaşı, cədvəl iş müddəti və il ərzində məşğulluqda qalınan müddət kimi amilləri təkbaşına izah etmədiyinə görə bu rəqəm “işəgötürənlər işçilərin %34,01-nə qanuni minimum əməkhaqqından aşağı ödəniş edib” kimi şərh edilməməlidir.

Mənbə Cədvəl 2-nin elmi mesajı

PDF-in 10-cu səhifəsindəki Cədvəl 2 2017-ci ilin iyulu üçün alıcılıq qabiliyyəti standartına uyğunlaşdırılmış aylıq minimum əməkhaqqını ölkələr üzrə müqayisə edən sütun qrafikidir. Müəlliflər bu müqayisədən Avropada vahid minimum əməkhaqqı səviyyəsinin olmadığını və ölkələr arasında yalnız yaşayış xərcləri ilə izah edilə bilməyən geniş fərqlərin olduğunu göstərmək üçün istifadə edirlər. Mətn təxminən 1.000-1.600 EUR səviyyəsində yüksək qrupdan, 500-900 EUR səviyyəsində orta qrupdan və 200-500 EUR səviyyəsində daha aşağı qrupdan ibarət üç geniş klasterdən bəhs edir. Qrafik burada yenidən istehsal edilməmişdir; elmi mesaj müstəqil mətn izahı ilə qorunmuşdur.

Əsas nəticə: Həmkarlar ittifaqı fəaliyyətinin institusional sərhədi genişlənir

Tədqiqatın əsas nəticəsi həmkarlar ittifaqı fəaliyyətinin yalnız işəgötürənlə imzalanmış klassik kollektiv müqaviləyə endirilə bilməməsidir. Hüquqi və iqtisadi şərtlər ənənəvi kollektiv danışıqları zəiflətdikdə həmkarlar ittifaqları eyni əsas məqsədi, yəni işçilərin yetərli gəlir və əmək şərtlərini qorumaq məqsədini başqa institusional kanallara daşıya bilirlər.

Birinci ortaq xüsusiyyət danışıqlar prosesinin formal alətdən daha vacib hala gəlməsidir. Üçtərəfli yerli saziş, referendum, xalq qanunvericilik təşəbbüsü və ya dövlət tenderi şərti bir-birindən fərqli hüquqi alətlərdir; lakin hamısında həmkarlar ittifaqının başqa aktorlarla danışıqlar apararaq əmək şərtlərinə təsir göstərməyə çalışması ortaqdır.

İkinci ortaq xüsusiyyət aktor strukturunun genişlənməsidir. İşəgötürən təşkilatları və həmkarlar ittifaqlarından ibarət klassik ikitərəfli struktur dövlət idarələri, məhəllə təşkilatları, vətəndaş platformaları, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları və digər ictimai koalisiyalarla genişlənir.

Üçüncü ortaq xüsusiyyət yerli və regional miqyasın strateji hala gəlməsidir. Şəhər, bələdiyyə, kanton və ya region səviyyəsində yaşayış xərcləri, tender səlahiyyəti və tənzimləyici imkanlar gəlir siyasətlərinin milli səviyyədən kənarda tətbiq edilə bildiyi yeni sahələr yaradır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Məqalənin mühüm güclü tərəflərindən biri əmək hüququnu, sosial müdafiəni və dövlət satınalmaları hüququnu tamamilə ayrı sahələr kimi görməməsidir. Gəlir təminatını əmək müqaviləsi, dövlət yardımı, yerli siyasət və dövlət xərcləri arasındakı əlaqələr üzərindən müzakirə edir. İkinci güclü tərəf İspaniya nümunəsini təkbaşına qiymətləndirmək əvəzinə fərqli hüquq sistemlərindəki alətlərlə müqayisə etməsidir. Üçüncü güclü tərəf isə yalnız uğurlu təşəbbüsləri deyil, Cenevrə nümunəsindəki məhkəmə ləğvləri və ya könüllü London Living Wage modelinin məcburilik problemi kimi hüquqi və institusional məhdudiyyətləri də görünən etməsidir.

Əsas məhdudiyyətlər

Tədqiqat sistematik səbəb-nəticə təsirinin qiymətləndirilməsi deyil. Seçilmiş nümunələrin əməkhaqqı, yoxsulluq, məşğulluq, dövlət maliyyəsi və ya xidmət keyfiyyətinə təsirlərini ümumi statistik modellə ölçmür. Ölkələr və yerli idarələr arasında hüquq sistemi, yaşayış xərcləri, kollektiv danışıqların əhatəsi və dövlət satınalmaları qaydaları ciddi şəkildə fərqlənir. Buna görə bir yerdə uğurlu görünən vasitənin başqa hüquq sisteminə eyni nəticə ilə köçürüləcəyi nəticəsi çıxarıla bilməz.

İkinci məhdudiyyət zamansaldır. İstifadə olunan mühüm kəmiyyət göstəricilərinin çoxu 2016-2018 dövrünə aiddir. Minimum əməkhaqqı məbləğləri, sosial yardım səviyyələri, AB qanunvericiliyinin şərhi və milli tənzimləmələr sonrakı illərdə dəyişmiş ola bilər. Buna görə məqalə cari hüquq və ya cari əməkhaqqı cədvəli kimi deyil, müəyyən tarixi dövrdə həmkarlar ittifaqı strategiyasının dəyişməsini araşdıran akademik tədqiqat kimi oxunmalıdır.

Üçüncü məhdudiyyət məlumatın mənşəyidir. Məqalədəki əsas kəmiyyət dəyərləri müəlliflərin öz sahə araşdırmasından və ya orijinal məlumat toplusundan deyil, İspaniya Vergi İdarəsi, Eurostat, Eurofound, İspaniya Milli Statistika İnstitutu və digər qurumlardan götürülmüşdür. Buna görə məqalənin özgün töhfəsi yeni əməkhaqqı məlumat toplusu yaratmaqdan daha çox mövcud statistik və hüquqi materialı həmkarlar ittifaqı fəaliyyətinin transformasiyası çərçivəsində birlikdə şərh etməkdir.

Nəticə

Tədqiqat kollektiv danışıqların zəifləməsini həmkarlar ittifaqı fəaliyyətinin sona çatması kimi deyil, həmkarlar ittifaqı fəaliyyətinin başqa institutlara doğru yenidən təşkilini hərəkətə gətirən proses kimi şərh edir. Əməkhaqqı və gəlir təminatı üçün yerli üçtərəfli sazişlər, referendumlar, xalq qanunvericilik təşəbbüsləri və dövlət satınalmaları kimi vasitələrin istifadəsi həmkarlar ittifaqlarının hüquqi və sosial-iqtisadi dəyişikliklərə uyğunlaşma qabiliyyətinin nümunələri kimi nəzərdən keçirilir.

Müəlliflərin xüsusilə vurğuladığı sahə dövlət satınalmalarıdır. Dövlət böyük həcmdə mal və xidmət satın alan iqtisadi aktor olduğuna görə tenderə bağlanan əmək şərtləri özəl podratçıların əməkhaqqı və əmək standartlarına təsir göstərə bilər. Buna görə məqalə ILO-nun 94 saylı Konvensiyası ilə 84 saylı Tövsiyəsinin daha effektiv istifadə oluna biləcəyini müdafiə edir. Lakin dövlət satınalmasının əməkhaqqı siyasəti kimi istifadəsinin hüquqi sərhədləri ölkələrə və tətbiq ediləcək normanın xarakterinə görə dəyişir.

Bu çərçivədə məqalənin ən ümumi elmi mesajı budur: gəlir təminatının qorunması yalnız bir əməkhaqqı qanununa və ya bir kollektiv müqavilə mexanizminə bağlı deyil. Həmkarlar ittifaqı təşkilatlanması, sosial müdafiə hüququ, yerli idarəetmə səlahiyyətləri, demokratik iştirak alətləri və dövlət satınalmaları siyasətləri birləşdikdə yeni müdaxilə sahələri yarana bilər. Tədqiqat bu sahələrin mövcudluğunu və müqayisəli nümunələrini göstərir; hansı vasitənin hər şəraitdə ən effektiv olduğunu isə sübut etmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat: Guaranteed Minimum Income: New Spaces for Trade Union Action

Müəlliflər: Eusebi Colàs-Neila; Josep Fargas

Qurumlar: Universitat Pompeu Fabra (UPF), Barcelona; Research Group in Labour and Social Security Law (greDTiSS).

Müəllif identifikatorları: Eusebi Colàs-Neila ORCID: 0000-0002-1322-1254; Josep Fargas ORCID: 0000-0003-1229-3405.

Corresponding author: Mənbə PDF-də ayrıca məsul müəllif açıq şəkildə göstərilməmişdir; hər iki müəllifin əlaqə məlumatları təqdim edilmişdir.

Jurnal: Oñati Socio-Legal Series.

Cild / nömrə / səhifələr: 9(1), 109-127.

ISSN: 2079-5971.

DOI: 10.35295/osls.iisl/0000-0000-0000-1015

Nəşr ili: 2019.

Rəsmi nəşr tarixi: Nəşriyyatın məqalə səhifəsində 1 fevral 2019.

Göndərilmə / qəbul: 26 aprel 2018 / 1 iyun 2018.

Nəşriyyat: Oñati International Institute for the Sociology of Law.

Mənbə növü: Müqayisəli sosial-hüquqi / əmək hüququ tədqiqat məqaləsi.

Resenziya statusu: Oñati Socio-Legal Series resenziyalı akademik jurnaldır.

Tədqiqatın mənşəyi: Məqalənin ilk versiyası 22-23 iyun 2017-ci ildə Oñati International Institute for the Sociology of Law-da təşkil olunan “Models of collective bargaining and labour law” seminarında təqdim edilmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0). Buna görə Verianla məzmununda mənbə məqalənin qorunan cümlə quruluşu, orijinal cədvəl/şəkil dizaynı və ya tərcümə edilmiş/uyğunlaşdırılmış qorunan material yenidən istifadə edilməmiş; yoxlanıla bilən faktlar və elmi əlaqələr müstəqil ifadə ilə açıqlanmışdır.

Maliyyələşdirmə: Mənbədə ayrıca və açıq maliyyələşdirmə bəyanatı bildirilməmişdir.

Maraqlar toqquşması: Mənbədə ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı bildirilməmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Ayrıca orijinal məlumat toplusu və ya məlumatların əlçatanlığı bəyanatı yoxdur. İstifadə olunan kəmiyyət məlumatları əsasən rəsmi qurumların dərc etdiyi ikincili statistikadan götürülmüşdür.

CRediT/müəllif töhfələri: Mənbədə CRediT formatında ayrıca müəllif töhfəsi bəyanatı yoxdur.

Metodoloji sərhəd: Tədqiqat eksperimental, klinik və ya ekonometrik səbəb-nəticə araşdırması deyil. Seçilmiş hüquq sistemləri, məhkəmə qərarları, qanunvericilik, həmkarlar ittifaqı təcrübələri və ikincili statistika üzərindən müqayisəli təhlil aparır. Buna görə bildirilən yerli nümunələrdən universal təsir ölçüsü və ya bütün ölkələrə tətbiq edilə bilən vahid siyasət nəticəsi çıxarıla bilməz.

Zamansal sərhəd: Əməkhaqqı, sosial yardım və qanunvericilik dəyərləri mənbə tədqiqatının hazırlandığı dövrün məlumatlarıdır. Cari hüquq və ya 2026 əməkhaqqı səviyyələri kimi istifadə edilməməlidir.

Görsel istifadə qeydi: Mənbənin Cədvəl 1 və Cədvəl 2 tərtibatları birbaşa yenidən istifadə edilməmişdir. Verianla üçün gələcəkdə hazırlanacaq vizuallar mənbənin qorunan dizaynını uyğunlaşdırmaq əvəzinə həmkarlar ittifaqı fəaliyyəti, gəlir təminatı və dövlət satınalması münasibətlərini müstəqil elmi kompozisiya ilə göstərməlidir.