Hibrit DEMATEL–ADAM çok kriterli karar verme modeli, sürdürülebilir son kilometre lojistiğinde birbirini etkileyen kriterlerin ilişkilerini önce DEMATEL ile yapılandırıp ağırlıklandıran, ardından araştırma alternatiflerini ADAM'ın geometrik sıralama yaklaşımıyla değerlendiren bir Multi-Criteria Decision-Making (MCDM) çerçevesidir. Çalışmada sekiz son kilometre lojistiği uzmanı 12 sürdürülebilirlik kriterinin birbirleri üzerindeki etkilerini değerlendirmiş, Florida University'nin Transport and Logistics Management lisans programından 62 öğrenci ise 14 araştırma alanını bu kriterlere göre puanlamıştır. Araştırma aracının Cronbach alfa değeri 0,923 olarak raporlanmıştır.

ADAM sıralamasında çok düzeyli iş birliği (A2) 0,0394 hacim değeriyle birinci, lojistik altyapısının uygulanması (A8) 0,0371 ile ikinci sırada yer almıştır. Üçüncü sırada alternatif teslimat konfigürasyonları (A6), ardından lateral iş birliği (A4), yatay iş birliği (A5) ve ulaştırma rota modelleri (A10) gelmiştir. ADAM, TOPSIS ve VIKOR yöntemlerinin tamamı A2'yi birinci ve A8'i ikinci sıraya yerleştirmiştir.

DEMATEL kriter ağırlıklarında en yüksek değer C12 Erişilebilirlik ve Hareketlilik için 0,098, ikinci en yüksek değer C33 Enerji Tüketimi ve Yenilenemeyen Kaynakların Tükenmesi için 0,092'dir. C12 aynı zamanda \(R-C=1.25\) ile kriter sistemindeki en güçlü pozitif nedensel/etkileyici değer olarak raporlanmıştır. C16 İyi Oluş ise \(R-C=-0.97\) ile diğer kriterlerden en güçlü biçimde etkilenen ölçütlerden biridir.

Modelin çıktı kararlılığı çeşitli kontrollerle incelenmiştir. DEMATEL kriter ağırlıklarını farklı uzman gruplarına %40 baskın ağırlık vererek değiştiren dört senaryo ile temel senaryo arasındaki ortalama Spearman sıra korelasyonu 0,899'dur. ADAM, TOPSIS ve VIKOR sıralamalarının ikili Spearman korelasyonları 0,965–0,969 aralığındadır. Ayrıca C12, C33 ve C15 ağırlıklarının kademeli olarak azaltıldığı 21 ADAM duyarlılık senaryosunda temel sıralamayla ortalama korelasyon 0,9817 olarak raporlanmış; A2, A8 ve A6 sırasıyla birinci, ikinci ve üçüncü konumlarını bütün senaryolarda korumuştur.

Ancak çalışmanın en önemli yorum sınırı şudur: bu sıralama gerçek geleceğin hangi araştırma konularına yöneleceğini ölçmüş veya tahmin etmiş değildir. Kaynağın daha ayrıntılı yöntem ve tartışma bölümleri, sonuçların belirli bir üniversitedeki lojistik öğrencilerinin sürdürülebilirlik açısından araştırma alanlarına atfettiği algılanan göreli potansiyeli temsil ettiğini açıkça belirtmektedir. Araştırma yalnız tek bir akademik kurumdan 62 öğrenciye dayanmakta; öğrencilerin gerçek LML operasyonlarında doğrudan mesleki deneyimi bulunmamaktadır. Bu nedenle sonuçlar profesyonel sektör paydaşlarının görüşlerinin yerine değil, onları tamamlayan ayrı bir bakış açısı olarak değerlendirilmelidir.

Son kilometre lojistiği nedir?

Last-mile logistics (LML), son kilometre lojistiği, malların bir şehir, kasaba veya başka bir kentsel merkez içerisinde taşınması, depolanması ve yönetilmesiyle ilgili süreçlerin bütünüdür. Çalışmanın kullandığı kapsam B2B ve B2C gibi farklı ticari modellerde müşterilerin kentsel dağıtım ihtiyaçlarının karşılanmasını içerir.

Kaynak literatüründen aktarılan arka plan değerlerine göre kentsel yük taşımacılığı şehir içindeki toplam kat edilen kilometrenin yaklaşık %15–25'ini oluşturabilir, yük araçları yol alanının %20–40'ını kullanabilir ve kentsel CO2 üretiminin %20–40'ıyla ilişkilendirilebilir. Bunlar bu araştırmada yeni ölçülmüş değerler değildir; çalışmanın giriş bölümünde önceki literatürden aktarılan bağlamsal değerlerdir.

Triple Bottom Line neden kullanılıyor?

Triple Bottom Line (TBL), sürdürülebilirliği yalnız ekonomik sonuçlarla değerlendirmek yerine sosyal, ekonomik ve çevresel boyutları birlikte inceleyen bir yaklaşımdır. Çalışmada 12 kriter bu üç boyut altında düzenlenmiştir. Kriterlerin görevi bir şirketin veya projenin mevcut performansını ölçmek değildir; araştırma alanlarının kentsel lojistikte sürdürülebilirliğin önemli yönlerine ne ölçüde cevap verme potansiyeline sahip olduğunu değerlendirmek için stratejik önem göstergeleri olarak kullanılmalarıdır.

C33 kaynak-etikket notu: Kaynak PDF kriter başlığını İngilizce olarak “Energy Consumption and Mineral Depiction” biçiminde basmaktadır. Ancak kriter açıklaması açık biçimde enerji tüketiminin ve depletion of non-renewable natural resources, yani yenilenemeyen doğal kaynakların tükenmesinin değerlendirilmesini anlatmaktadır. Türkçe açıklama kriter tanımındaki bilimsel anlama göre verilmiş, kaynak etiketteki ifade burada sessizce ayrı bir özgün İngilizce başlık gibi yeniden yazılmamıştır.

Sosyal kriterler neyi değerlendiriyor?

C11 Yaşanabilirlik ve Gelişim, kentsel alanların işlevselliği, estetiği, çevresel korunması, planlamayla uyumu ve kent sakinlerinin yaşam standardına katkısını kapsar.

C12 Erişilebilirlik ve Hareketlilik, hedeflere ulaşım kolaylığı, intermodalite, farklı ulaşım biçimlerinin entegrasyonu ve kent içindeki yolculukların akıcı, hızlı ve bağlantılı olmasını ele alır.

C13 Güvenlik ve Koruma, hareketlilik ve trafik bağlantılı faaliyetlerde kaza riskleri, kaza sıklığı ve şiddeti ile insanlar ve altyapı üzerindeki sonuçları değerlendirir.

C14 Memnuniyet ve Kabul, hizmet kalitesi, operasyonel esneklik, güvenilirlik, kapsama ve farklı paydaşların LML hizmetini sürdürülebilir olarak kabul etme düzeyiyle ilgilidir.

C15 Paydaş Katılımı ve Etkileşimi, LML paydaşları arasındaki iş birliği, güven, sosyal uyum, anlaşmalar ve iş birliği araçlarını değerlendirir.

C16 İyi Oluş, LML sistemlerinin halk sağlığı, iş sağlığı, yol güvenliği, çevresel ve mekânsal iyileşme, eşit fırsatlar ve adil çalışma koşulları gibi yaşam kalitesi unsurları üzerindeki etkisini kapsar.

Ekonomik ve çevresel kriterler neyi değerlendiriyor?

C21 Maliyetler Üzerindeki Etki, doğrudan maliyet, yatırım, varlık amortismanı ve genel yönetim giderlerini; C22 Kârlar Üzerindeki Etki, gelir ve değer yaratma kapasitesini; C23 Uygulanabilirlik ise yatırımın değer üretip üretmediğini ve yatırımın geri kazanım mantığını dikkate alır.

C31 İnsan Sağlığı ve Ekosistem Etkileri, hastalık, toksisite, üretkenlik kaybı ve flora, fauna, peyzaj gibi ekosistem bileşenlerini; C32 Çevresel Etkiler, hava, gürültü ve görsel kirlilik ile iklim, toprak ve ekosistem etkilerini; C33 ise enerji/yakıt tüketimi ve yenilenemeyen kaynakların verimli kullanımı ile tükenme sorunlarını kapsar.

Değerlendirilen 14 araştırma alternatifi

Kaynak bu alternatifleri doğrudan uygulanacak 14 proje olarak değil, geleceğe dönük stratejik araştırma yönleri olarak ele almaktadır. Her kategorinin daha ayrıntılı araştırma çizgileri makalenin Supplementary Materials bölümündeki Table S3'te verilmiştir.

DEMATEL–ADAM Hibrit Modeli Nasıl Çalışıyor?

Hibrit modelde DEMATEL önce 12 sürdürülebilirlik kriterinin birbirlerini ne ölçüde etkilediğini uzman değerlendirmelerinden hesaplayıp normalleştirilmiş \(W_j\) ağırlıklarını üretir; ADAM daha sonra öğrencilerin 14 araştırma alternatifine verdiği puanları bu ağırlıklarla birleştirerek her alternatif için geometrik bir hacim değeri hesaplar ve hacmi en yüksek alternatiften en düşüğe doğru sıralama oluşturur.

Neden DEMATEL ve ADAM birlikte kullanılıyor?

Kriterler birbirinden tamamen bağımsız kabul edilmemektedir. Örneğin erişilebilirlik, paydaş etkileşimi, maliyet, refah ve çevresel performans birbirlerini doğrudan veya dolaylı biçimde etkileyebilir. DEMATEL'in görevi bu ilişki yapısını ve kriter ağırlıklarını belirlemektir.

ADAM'ın görevi ise ağırlıklandırılmış kriter yapısını kullanarak 14 araştırma alternatifinin göreli performansını tek bir sıralamaya dönüştürmektir. Böylece modelin ilk yarısı “kriterler nasıl bir sistem oluşturuyor?”, ikinci yarısı ise “alternatifler bu kriter sistemi altında nasıl sıralanıyor?” sorusunu cevaplar.

Kaynak, MAMCA yöntemini de tasarım aşamasında değerlendirmiş fakat kullanmamıştır. Bunun nedeni çalışmanın birbirinden bağımsız farklı paydaş gruplarının tercihlerini karşılaştırmak istememesi; tek bir “üniversite topluluğu” grubunun bütünleşik değerlendirmesini üretmeyi amaçlamasıdır.

Yedi aşamalı araştırma süreci

Likert ölçeği nasıl kullanıldı?

Kaynak, katılımcılardan gelen değerlendirmeleri birleştirirken geometrik ortalama kullanmaktadır. Yazarların gerekçesi, bu yaklaşımın anketlerde oluşabilecek uç değerlerin ortak sonucu aşırı etkilemesini azaltmasıdır.

DEMATEL Formül (1): Başlangıç ortalama matrisi

\[ A= \begin{bmatrix} a_{11} & \cdots & a_{1j} & \cdots & a_{1n}\\ \vdots & & \vdots & & \vdots\\ a_{i1} & \cdots & a_{ij} & \cdots & a_{in}\\ \vdots & & \vdots & & \vdots\\ a_{n1} & \cdots & a_{nj} & \cdots & a_{nn} \end{bmatrix} \tag{1} \]

Burada \(a_{ij}\), kriter \(i\)'nin kriter \(j\) üzerindeki doğrudan etkisini temsil eder. Sekiz uzmanın ikili kriter değerlendirmelerinden elde edilen doğrudan etki matrisleri geometrik ortalamayla birleştirilerek \(A\) matrisi oluşturulur. Köşegendeki değerler kriterin kendi üzerindeki etkisini gösterdiği için kaynak veri tablosunda sıfırdır.

DEMATEL Formül (2): Normalizasyon katsayısı

\[ s= \min \left[ \frac{1}{\max_i\sum_{j=1}^{n}a_{ij}}, \frac{1}{\max_j\sum_{i=1}^{n}a_{ij}} \right] \tag{2} \]

\(s\), başlangıç etki matrisini uygun ölçeğe taşıyan normalizasyon katsayısıdır. İlk kesir en büyük satır toplamının tersini, ikinci kesir en büyük sütun toplamının tersini verir; model bu ikisinden küçük olanı kullanır. Böylece sonraki matris işlemlerinin yakınsaması için etkiler ölçeklenir.

DEMATEL Formül (3): Başlangıç etki matrisi

\[ X=sA \tag{3} \]

Normalizasyon katsayısı başlangıç matrisiyle çarpılarak \(X\) elde edilir. Bu adım kriterler arasındaki doğrudan etkilerin göreli yapısını korurken değerlerin büyüklüğünü normalleştirir.

DEMATEL Formül (4): Toplam ilişki matrisi

\[ T= \lim_{k\to\infty} \left( X+X^2+\cdots+X^k \right) = X(I-X)^{-1} \tag{4} \]

\(T\), yalnız doğrudan etkileri değil dolaylı etki zincirlerini de hesaba katar. Örneğin A kriteri B'yi, B de C'yi etkiliyorsa DEMATEL yalnız A→B ve B→C ilişkisini değil, A'nın C üzerindeki dolaylı etkisini de sistem yapısına dahil etmeye çalışır. \(I\) birim matristir.

DEMATEL Formül (5): Satır toplamı R

\[ R= \left[ \sum_{j=1}^{n}t_{ij} \right]_{n\times1}, \qquad i=1,2,\ldots,n \tag{5} \]

\(R\), kriter \(i\)'nin diğer kriterlere gönderdiği doğrudan ve dolaylı toplam etkiyi ölçer. Büyük \(R\) değeri kriterin sistem üzerinde güçlü etki yaydığını gösterir.

DEMATEL Formül (6): Sütun toplamı C

\[ C= \left[ \sum_{i=1}^{n}t_{ij} \right]_{n\times1}, \qquad j=1,2,\ldots,n \tag{6} \]

\(C\), kriterin diğer kriterlerden aldığı toplam doğrudan ve dolaylı etkiyi temsil eder.

DEMATEL yorumunda \(R+C\) kriterin sistem içindeki toplam etkileşim/önem düzeyini, \(R-C\) ise net etki yönünü gösterir. \(R-C>0\) ise kaynak kriteri causal / etkileyen; \(R-C<0\) ise affected / etkilenen grupta sınıflandırmaktadır.

DEMATEL ağırlık vektörü nasıl elde edildi?

Toplam ilişki matrisi \(T\) sütun bazında normalleştirilmiş ve ardından kendisiyle art arda çarpılmıştır. Kaynağa göre sütunların ilk ondalık basamaklarda aynı değerlere yakınsamasıyla dominant özvektör yapısı ortaya çıkmış ve herhangi bir sütunun değerleri normalleştirilmiş \(W_j\) ağırlık vektörü olarak alınabilmiştir.

Kaynak bu yakınsamayı Perron–Frobenius teoremiyle açıklar: pozitif ve normalleştirilmiş bir matris için baskın bir özvektör vardır ve matrisin ardışık kuvvetleri bu baskın yapıya doğru yakınsayabilir. Buradaki özvektör, 12 kriterin ortak göreli ağırlık düzenini temsil etmektedir.

ADAM Formül (7): Alternatif değerlendirme matrisi

\[ E=[e_{qj}]_{m\times n} \tag{7} \]

\(m\) alternatif sayısını, \(n\) kriter sayısını, \(e_{qj}\) ise alternatif \(q\)'nun kriter \(j\) bakımından ortak değerlendirme değerini gösterir. Bu çalışmada \(m=14\) ve \(n=12\)'dir. Öğrencilerin değerlendirmeleri geometrik ortalamayla birleştirilmiştir.

ADAM Formül (8): Sıralanmış karar matrisi

\[ S=[s_{qj}]_{m\times n} \tag{8} \]

Kriterler DEMATEL'den gelen önem ağırlıklarına göre azalan sıraya yerleştirilir. Böylece ADAM geometrisinin eksen düzeni kriterlerin önem sırasını yansıtır.

ADAM Formül (9): Normalleştirilmiş sıralı matris

\[ n_{qj}= \begin{cases} \dfrac{s_{qj}}{\max_q s_{qj}}, & j\in B\\[6pt] \dfrac{\min_q s_{qj}}{s_{qj}}, & j\in C \end{cases} \tag{9} \]

\(B\), büyük değerin tercih edildiği fayda kriterlerini; \(C\), küçük değerin tercih edildiği maliyet kriterlerini temsil eder. Fayda kriterinde alternatif değeri o kriterin en yüksek değerine bölünür. Maliyet kriterinde ise en düşük değer alternatif değerine bölünür. Böylece farklı ölçeklerdeki kriter değerleri karşılaştırılabilir boyutsuz bir forma dönüştürülür.

ADAM Formül (10) ve (11): Düzlemsel koordinatlar

\[ X_{qj}=n_{qj}\sin\alpha_j \tag{10} \]

\[ Y_{qj}=n_{qj}\cos\alpha_j \tag{11} \]

Normalleştirilmiş alternatif değeri \(n_{qj}\), kriterin yön açısı \(\alpha_j\) ile birlikte iki boyutlu koordinata dönüştürülür. Bu işlem kriterleri ortak bir geometrik yapı üzerinde farklı yönlere yerleştirir.

ADAM Formül (12): Referans ve ağırlıklı referans noktalarının z koordinatı

\[ z_{qj}= \begin{cases} 0, & R_{qj}\text{ için}\\ w_j, & P_{qj}\text{ için} \end{cases} \tag{12} \]

\(R_{qj}\) referans noktasının \(z\) koordinatı sıfırdır. Ağırlıklı referans noktası \(P_{qj}\) ise kriterin DEMATEL ağırlığı \(w_j\) yüksekliğine yerleştirilir. Böylece kriter ağırlığı üç boyutlu geometrinin yüksekliğine dönüşür.

ADAM Formül (13): Kriter yön açısı

\[ \alpha_j= (j-1)\frac{90^\circ}{n-1}, \qquad j=1,\ldots,n \tag{13} \]

Kriterler 0–90° aralığına eşit açısal aralıklarla dağıtılır. \(n=12\) olduğundan toplam açısal alan 11 aralığa bölünür. Bu açı kriterin “önem ağırlığı” değildir; geometrik eksenin yönünü belirleyen konumsal parametredir.

ADAM Formül (14): Karmaşık çokyüzlü hacmi

\[ V_q^C= \sum_{k=1}^{n-1}V_k, \qquad q=1,\ldots,m \tag{14} \]

Her alternatif için oluşturulan karmaşık çokyüzlü, ardışık kriter çiftlerinden oluşan piramit benzeri alt hacimlere ayrılır. Alternatifin toplam hacmi bu \(V_k\) hacimlerinin toplamıdır. Kaynakta alternatifler bu toplam hacim azalan biçimde sıralanır; en büyük hacim en yüksek ADAM sırasını alır.

ADAM Formül (15): Alt piramit hacmi

\[ V_k= \frac{1}{3}B_k h_k, \qquad k=1,\ldots,n-1 \tag{15} \]

\(B_k\), ilgili piramidin taban alanı; \(h_k\), bu tabandan koordinat başlangıcındaki tepe noktasına olan yüksekliktir. Bu, klasik piramit hacmi bağıntısıdır.

ADAM Formül (16): Taban alanı

\[ B_k= c_k a_k+ \frac{a_k(b_k-c_k)}{2} \tag{16} \]

Bu denklem iki ardışık kriterin referans ve ağırlıklı referans noktalarından oluşan tabanın alanını hesaplar. \(a_k\), ardışık iki referans noktası arasındaki düzlemsel uzaklık; \(b_k\) ve \(c_k\) ise bu iki kriterin \(z\) doğrultusundaki ağırlık değerleridir.

ADAM Formül (17): Ardışık referans noktalarının uzaklığı

\[ a_k= \sqrt{ (x_{j+1}-x_j)^2+ (y_{j+1}-y_j)^2 } \tag{17} \]

Bu formül iki ardışık kriter noktasının \(x-y\) düzlemindeki Öklid uzaklığını hesaplar. Birimi yoktur; çünkü \(x\) ve \(y\) normalleştirilmiş karar değerlerinden türetilmektedir.

ADAM Formül (18) ve (19): Ağırlık vektörleri

\[ b_k=z_j \tag{18} \]

\[ c_k=z_{j+1} \tag{19} \]

\(b_k\) ve \(c_k\), iki ardışık kriterin ağırlık yönündeki koordinatlarıdır. Formül (12) nedeniyle ağırlıklı referans noktalarında bunlar ilgili \(w_j\) değerleriyle bağlantılıdır.

ADAM Formül (20): Piramit yüksekliği

\[ h_k= \frac{ 2\sqrt{ s_k(s_k-a_k)(s_k-d_k)(s_k-e_k) } }{ a_k } \tag{20} \]

Bu ifade, ardışık iki kriter noktası ve orijin tarafından oluşturulan üçgensel geometriden piramit yüksekliğini elde etmek için kullanılır. Karekökteki yapı Heron tipi üçgen alanı ilişkisine dayanır; sonuç \(a_k\)'ya bölünerek ilgili yükseklik elde edilir.

ADAM Formül (21): Yarı çevre

\[ s_k= \frac{a_k+d_k+e_k}{2} \tag{21} \]

\(s_k\), \(a_k\), \(d_k\) ve \(e_k\) kenarlarından oluşan üçgenin yarı çevresidir ve Formül (20)'de kullanılır.

ADAM Formül (22) ve (23): Orijine uzaklıklar

\[ d_k= \sqrt{x_j^2+y_j^2} \tag{22} \]

\[ e_k= \sqrt{x_{j+1}^2+y_{j+1}^2} \tag{23} \]

\(d_k\), kriter \(j\)'nin referans noktasının orijine; \(e_k\) ise sonraki kriter \(j+1\)'in referans noktasının orijine Öklid uzaklığıdır. Formül (17), (21), (22) ve (23) birlikte Formül (20)'de gereken üçgen geometrisini tamamlar.

ADAM hacmi nasıl sıralamaya dönüşüyor?

Her alternatif için Formül (14) ile \(V_q^C\) toplam çokyüzlü hacmi hesaplanır. Alternatifler bu değer azalan sırada dizilir. Bu çalışmada en yüksek hacim A2 için 0,0394; ikinci en yüksek hacim A8 için 0,0371'dir.

Hacim değerinin fiziksel bir “metreküp” anlamı yoktur. Normalleştirilmiş değerlendirmelerin ve kriter ağırlıklarının ADAM'ın geometrik karar uzayındaki birleşik temsilidir.

ADAM'ın telafi yapısıyla ilgili kaynak-içi tutarsızlık

Kaynak Bölüm 2.1'de ADAM'ın birleşik ideal/anti-ideal mesafe geometrisinin TOPSIS, COPRAS, MARCOS veya EDAS gibi yöntemlerde oluşabilecek “compensatory effects” etkilerinden kaçındığını ifade eder. Buna karşılık Bölüm 4.2.3'te ADAM açıkça “fully compensatory additive scheme” olarak tanımlanır. Bu iki ifade aynı matematiksel özelliği farklı ve birbiriyle doğrudan uyumlu görünmeyen biçimde tanımlamaktadır.

Verianla bu çelişkiyi kaynak adına çözmeye çalışmamaktadır. ADAM'ın bu çalışmada gerçekten kullanılan hesap yapısı için birincil dayanak, yukarıda korunan Formül (7)–(23) ve kaynakta raporlanan yazılım/sonuç akışıdır.

Bu Çalışma Geleceğin Araştırma Trendlerini Kesin Olarak Tahmin Ediyor mu?

Hayır. Çalışma gelecekte hangi LML araştırma alanlarının gerçekten daha fazla yayın, yatırım veya uygulama üreteceğini ampirik olarak tahmin etmiyor; belirli bir uzman grubunun kriter ağırlıkları altında, belirli bir üniversitedeki 62 lojistik öğrencisinin 14 araştırma alanının sürdürülebilirliğe katkı potansiyeline ilişkin algılarını MCDM ile sıralıyor.

Bu ayrım kaynak içinde özellikle açıklanmaktadır. ADAM sonuçları “future research importance”ın doğrudan ölçümü olarak değil, araştırma alanlarının sürdürülebilir kentsel lojistiğe katkı sağlayabilecek göreli algılanan potansiyeli olarak tanımlanır.

Yazarlar “perceived research priorities” ifadesini de tam bu nedenle kullanmaktadır: bunlar beklenen veya algılanan fırsat alanlarıdır; gelecekteki gerçek bilimsel gelişmelerin deterministik tahmini değildir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Katılımcılar kimlerdi?

Veriler iki farklı katılımcı grubundan gelmiştir. Kriterlerin yapısını ve ağırlığını LML uzmanları; araştırma alternatiflerinin kriterlere göre değerlendirilmesini ise çalışmanın “university community” olarak adlandırdığı öğrenci grubu yapmıştır.

Sekiz LML uzmanının profili

Uzmanlarla dört çalışma toplantısı planlanmıştır: araştırmanın sunulması; araştırma alternatiflerinin tanımlanması ve sınıflandırılması; sürdürülebilirlik kriterlerinin belirlenip değerlendirilmesi; son olarak DEMATEL için kriterler arası etkileşim derecelerinin değerlendirilmesi.

Üniversite topluluğu örneklemi

Florida University'nin Transport and Logistics Management lisans programındaki dört seviyeden toplam 90 öğrenci çalışmaya davet edilmiş, 62 öğrenci katılmıştır. Katılımcıların 35'i dördüncü, 18'i üçüncü ve 9'u ikinci seviyededir. Kaynak nihai katılımcılar arasında birinci seviyeden öğrenci raporlamamaktadır.

Öğrencilerin ortalama yaşı 20,4'tür. Örneklem 42 erkek ve 20 kadından oluşmaktadır. Katılımcılar lojistik ve ulaştırma alanında 25'ten fazla uzmanlık dersini içeren bir eğitim ortamında öğrenim görmektedir. Kaynak, katılımcıların 50.000'den fazla nüfusu bulunan yerleşimlerde yaşadığını belirtmektedir.

Veri toplama tek bir oturumda yapılmıştır. Önce çalışmanın bağlamı ve amacı açıklanmış, ardından anketin kriter ve alternatif bölümleri tanıtılmış ve son olarak her öğrenci Google Forms üzerinden bireysel olarak anketi tamamlamıştır.

Cronbach alfa 0,923 ne demektir?

Kaynak anket ölçeği için Cronbach's alpha = 0.923 bildirmekte ve bunu aracın güvenilirliğini destekleyen sonuç olarak yorumlamaktadır. Cronbach alfa, bir ölçekteki maddelerin birlikte ne ölçüde tutarlı davrandığını değerlendirmek için kullanılan iç tutarlılık göstergesidir.

Ancak yüksek alfa, örneklemin bütün sektör için temsil edici olduğunu veya geleceğe ilişkin yargıların doğru olduğunu göstermez. Burada esas olarak anket aracının iç tutarlılığına ilişkin bilgi verir.

DEMATEL sonuçları: hangi kriterler daha ağırlıklı?

Ortalama \(R+C\) değeri 10,512'dir. Kaynak C12, C14, C16, C21, C22 ve C33'ü bu eşik açısından “yüksek etkileşim” grubunda; diğerlerini “düşük etkileşim” grubunda göstermektedir.

C12 hem en yüksek ağırlığa sahiptir hem de \(R-C=1.25\) ile kriter ağındaki en güçlü pozitif net etkileyicidir. C33 de \(R-C=0.97\) ile güçlü etkileyici kriterlerden biridir. C16'nın \(R-C=-0.97\) değeri ise bu kriterin sistemde diğerlerinden güçlü biçimde etkilenen bir konumda olduğunu gösterir.

ADAM'ın 14 alternatif için verdiği nihai sıralama

Kaynağın ana yorumu, katılımcıların özellikle iş birliğine dayalı ve yapısal araştırma yönlerine yüksek değer vermesidir. Çok düzeyli iş birliği A2 birinci sıradadır; A4 ve A5 gibi diğer iş birliği kategorileri de ilk beş içinde yer almaktadır. A8 altyapı uygulaması ise ikinci sıradadır.

Kaynak çok düzeyli iş birliğini yalnız son kilometredeki dağıtıcılar arasında iş birliği olarak değil, üretici ve tedarikçilerden başlayarak tüketiciye kadar uzanan tedarik zincirinin farklı seviyeleri arasında koordinasyon olarak yorumlamaktadır.

Altyapı uygulamasının ikinci sırada olması ne anlama geliyor?

A8; Urban Consolidation Centre (UCC), mikro-hub, yükleme/boşaltma alanları, yük şeritleri veya başka lojistik tesisler gibi fiziksel yapıların sürdürülebilir LML için araştırılması ve uygulanmasıyla bağlantılıdır.

Yazarların tartışmasına göre fiziksel lojistik altyapısı, paydaşların varlık ve kaynak paylaşmasını kolaylaştırarak iş birliğinin pratik olarak gerçekleşebileceği ortamı sağlayabilir. Bu nedenle A2 ve A8 sonuçları kaynakta birbirinden tamamen bağımsız iki tercih olarak değil, stratejik olarak birbirini tamamlayan yönler şeklinde yorumlanmaktadır.

ADAM, TOPSIS ve VIKOR aynı sonucu verdi mi?

Üç yöntem ilk iki alternatif üzerinde tamamen aynı sonuca ulaşmıştır: A2 birinci, A8 ikinci. A7 sekizinci, A9 yedinci ve A12 on ikinci sırada da üç yöntem aynı sıralamayı üretmiştir. Orta sıralardaki A4, A5, A6 ve A10 için ise birkaç sıra farkı vardır.

Kaynak bu farklılıkları yöntemlerin farklı normalizasyon ve tercih birleştirme mantıklarına sahip olmasıyla açıklar. TOPSIS ideal çözüme geometrik uzaklıklara, VIKOR ise maksimum pişmanlık/uzlaşma mantığına dayanırken ADAM farklı bir geometrik hacim yapısı kullanmaktadır.

Yöntemler arasındaki Spearman korelasyonu

Spearman's rank correlation coefficient (SCC), iki sıralamanın nesneleri benzer sırada tutup tutmadığını ölçer. Katsayı −1 ile +1 arasındadır; +1'e yaklaşması sıralamaların birbirine güçlü biçimde benzediğini gösterir.

Kaynak “statistical correlation” ve bazı yerlerde “statistical significance” dilini kullanmaktadır; ancak bu bölümde p değeri veya anlamlılık testi raporlanmamıştır. Bu nedenle Verianla bu değerleri “istatistiksel anlamlılık kanıtlandı” şeklinde sunmamaktadır. Burada görülen şey yüksek sıra benzerliğidir.

Kriter ağırlığı duyarlılık analizi

Temel DEMATEL ağırlık senaryosu Sc.0'dır. Dört ek senaryoda sırasıyla kamu kurumu uzmanları, lojistik operatörleri, teknoloji çözüm sağlayıcıları ve akademisyen/araştırmacılar %40 ağırlıkla baskın hale getirilmiş; kalan %60 diğer uzman kategorilerine dağıtılmıştır.

Dört korelasyonun ortalaması 0,899'dur. Kaynak bunu kriterlerin göreli önem düzeninin uzman grup ağırlıklarındaki makul değişikliklere karşı büyük ölçüde kararlı olduğu şeklinde yorumlamaktadır.

Alternatif sıralamasının 21 senaryolu duyarlılık analizi

İkinci duyarlılık analizinde kriter ağırlıkları doğrudan değiştirilmiştir. Başlangıçta en yüksek ağırlığa sahip C12'nin değeri sırasıyla %15, %30, %45, %60, %75, %90 ve %100 azaltılmış; kalan kriterlerin ağırlıkları toplam yeniden 1 olacak şekilde oransal ölçeklenmiştir. Aynı işlem daha sonra C33 ve C15 için uygulanarak toplam 21 alternatif senaryo oluşturulmuştur.

Formül (24): Diğer kriter ağırlıklarının yeniden ölçeklenmesi

\[ w_j^* = (1-w_r^*) \frac{w_j}{1-w_r} \tag{24} \]

Burada \(w_j^*\), ağırlığı doğrudan azaltılmayan kriter \(j\)'nin yeni ölçeklenmiş ağırlığıdır. \(w_r^*\), azaltılan referans kriterin yeni ağırlığı; \(w_j\), kriter \(j\)'nin başlangıç ağırlığı; \(w_r\) ise azaltılan kriterin başlangıç ağırlığıdır.

Formülün amacı bir kriterin ağırlığı azaltıldığında kalan ağırlık kütlesini diğer kriterlere orantılı biçimde dağıtmaktır. Örneğin referans kriterin ağırlığı sıfıra indirildiğinde onun eski payı diğer kriterler arasında mevcut ağırlık oranlarına göre yeniden dağıtılır ve toplam yine 1 olur.

21 senaryonun sonucu

Kaynakta A2 bütün 21 senaryoda birinci, A8 ikinci, A6 üçüncü, A9 yedinci, A7 sekizinci ve A12 on ikinci sırada kalmıştır. Diğer bazı sıralar iki alternatif arasında değişmiş, beşinci sıra A4, A5 ve A10 arasında paylaşılmıştır.

Temel Sc.0 sıralamasıyla 21 senaryonun Spearman korelasyonlarının ortalaması 0,9817, minimumu 0,969, maksimumu 0,991 olarak raporlanmıştır. Kaynak bu sonucu sıralamanın yüksek kararlılığı şeklinde yorumlamaktadır.

Kaynak çapraz-referans notu: Bu sıralamaları içeren tablo PDF'de Tablo 16'dır; fakat hemen sonraki metin yanlışlıkla “rankings obtained in each scenario (Table 12)” ifadesini kullanmaktadır. Verianla bunu Tablo 16 olarak sessizce yeniden yazıp kaynakta hata yokmuş gibi davranmamaktadır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Bu örneklem ve kullanılan sürdürülebilirlik kriterleri altında A2 çok düzeyli iş birliği en yüksek algılanan araştırma önceliğidir.
• A8 lojistik altyapısının uygulanması ikinci sıradadır.
• İş birliği odaklı A2, A4 ve A5 kategorileri üst sıralarda yoğunlaşmaktadır.
• C12 erişilebilirlik ve hareketlilik en yüksek DEMATEL ağırlığına sahiptir.
• C12 ve C33 kriterleri güçlü pozitif net etkileyici konumundadır.
• ADAM, TOPSIS ve VIKOR ilk iki alternatif üzerinde tamamen aynı sıralamayı üretmiştir.
• Kriter ve alternatif duyarlılık analizleri, kullanılan senaryolar altında sıralama yapısının görece kararlı olduğunu göstermektedir.
• Üniversite topluluğunun sonuçları mevcut sektör profesyonellerinden farklı ve tamamlayıcı bir paydaş perspektifi sağlayabilir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• A2 ve A8'in gelecekte kesin olarak dünyanın en çok araştırılan LML konuları olacağı kanıtlanmamıştır.
• Sonuçlar bütün üniversite öğrencilerini, bütün lojistik öğrencilerini veya bütün ülkeleri temsil etmemektedir.
• Öğrenci perspektifinin sektör profesyonellerinden nesnel olarak “daha doğru” olduğu gösterilmemiştir.
• Katılımcıların profesyonel çıkarları bulunmaması örneklemin tamamen yanlılıksız olduğu anlamına gelmez.
• Model sıralamasının gerçek kentlerde daha sürdürülebilir lojistik performansı oluşturacağı saha deneyiyle test edilmemiştir.
• Yüksek SCC değerleri tek başına kavramsal geçerlilik veya nedensel doğruluk kanıtı değildir.
• Cronbach alfa 0,923 değeri çalışmanın dış geçerliliğini veya geleceğe ilişkin tahmin doğruluğunu kanıtlamaz.
• ADAM sıralamasındaki hacimler fiziksel büyüklük veya gerçek ekonomik fayda miktarı değildir.

Başlıca sınırlılıklar

Tek paydaş perspektifi: Alternatifleri değerlendiren katılımcılar mevcut LML profesyonelleri değil öğrencilerden oluşmaktadır. Öğrencilerin operasyonel deneyim eksikliği, sınırlı pratik bilgi veya idealize edilmiş bakış açıları sıralamayı etkileyebilir.

Tek kurum: 62 katılımcının tamamı Florida University'deki aynı uzmanlaşmış lisans programındandır. Kaynak sonuçların başka kurum veya ülkelere doğrudan genellenmesinin sınırlı olduğunu kabul etmektedir.

Cinsiyet dağılımı: 42 erkek ve 20 kadın katılımcı vardır; kadın oranı yaklaşık %32'dir. Yazarlar bu asimetrinin sürdürülebilirlik tercihlerini etkilemiş olabileceğini sınırlılık olarak tartışmaktadır.

Öncelik kriterlerinin kapsamı: Bilimsel yenilik, doğrudan araştırma boşluğu, teknoloji olgunluğu, toplumsal önem, finansman potansiyeli, disiplinlerarası etki, beklenen akademik katkı, uygulama engelleri ve politika önemi gibi araştırma önceliğini belirleyebilecek başka boyutlar modele dahil edilmemiştir. Çalışma bilinçli olarak sürdürülebilirlik odaklı önceliklendirme yapmaktadır.

Kriter ve alternatif sınıflandırması: Bazı kriterlerin birbiriyle örtüşmüş veya eksik kalmış olması mümkündür. Aynı şekilde bazı araştırma çizgileri birden fazla alternatif kategorisine girebilecekken veri yönetimini kolaylaştırmak amacıyla tek kategori altında gruplanmış olabilir.

ADAM ağırlık girdisi: ADAM'ın doğrudan kriter ağırlığına ihtiyaç duyması kaynakta yöntemsel zayıflık olarak belirtilmektedir. Bu çalışmada kriterler arasındaki nedensel ilişkileri modelleyen DEMATEL bu sorunu azaltmak için kullanılmıştır.

Doğrulamanın kapsamı: TOPSIS/VIKOR karşılaştırması ve duyarlılık analizleri esas olarak çıktı sıralamasının kararlılığını test etmektedir. Bunlar hibrit karar çerçevesinin kavramsal olarak gerçek LML davranışını doğru temsil ettiğini tam olarak doğrulamamaktadır.

Likert belirsizliği: Çalışma fuzzy bir model kullanmamıştır. Yazarlar sözel Likert değerlendirmelerinin doğal dil belirsizliği taşıdığını kabul etmekte ve gelecekte fuzzy DEMATEL–ADAM benzeri karşılaştırmalar önermektedir.

“Yanlılığı ortadan kaldırdı” ifadesi nasıl yorumlanmalı?

Makalenin sonuç bölümü öğrenci perspektifinin, mevcut sektör çalışanlarının kurumsal rollerinden kaynaklanan “evident bias”ı ortadan kaldırdığını güçlü bir dille ifade etmektedir. Ancak aynı makalenin sınırlılıklar bölümü öğrencilerin algısal yanlılık, sınırlı pratik bilgi ve idealize edilmiş görüşlere sahip olabileceğini açıkça kabul etmektedir.

Bu iki bölüm birlikte okunduğunda bilimsel olarak daha güvenli yorum şudur: üniversite topluluğu seçimi, mevcut şirket/kurum pozisyonlarından kaynaklanan belirli türde mesleki çıkar yanlılığını azaltmayı amaçlamıştır; örneklemi bütün yanlılık biçimlerinden arındırdığı gösterilmemiştir.

Gelecek araştırma önerileri

Yazarlar örneklemin ulusal düzeye genişletilmesini, farklı akademik kurumların müfredat ve uzmanlaşma düzeylerine göre karşılaştırılmasını ve uluslararası örneklemle farklı ülke/kültürlerde aynı soruların test edilmesini önermektedir.

Hibrit DEMATEL–ADAM yapısının tedarik, risk analizi, teknoloji seçimi veya lojistik varlık paylaşımı gibi son kilometre dışındaki tedarik zinciri kararlarında sınanması da gelecek çalışma alanı olarak belirtilmektedir.

Bir başka öneri, aynı karar problemini fuzzy bir DEMATEL–ADAM yaklaşımıyla yeniden kurarak sözel değerlendirmelerdeki belirsizliğin sonuçlara etkisini araştırmaktır.

Kaynak ayrıca kavramsal geçerliliğin gelecekte uzman elicitation çalışmaları, boylamsal araştırmalar veya gerçek LML bağlamında ampirik testlerle daha kapsamlı biçimde incelenmesi gerektiğini kabul etmektedir.

Pratik ve yönetsel yorum

Kaynak, A2 ve A8'in üst sıralarını kamu otoritelerinin ve lojistik işletmelerinin yalnız tekil teknoloji çözümlerine değil, çok paydaşlı koordinasyon yapıları ve kentsel lojistik altyapılarına da dikkat etmesi gerektiği şeklinde yorumlamaktadır.

Örnekler arasında Urban Consolidation Centres, mikro-hub'lar, yer altı sistemleri, yükleme/boşaltma alanları ve yük şeritleri yer almaktadır. Yazarlar Living Lab gibi ortak geliştirme ortamlarını da paydaş iş birliğini destekleyebilecek mekanizmalar arasında tartışmaktadır.

Bunlar çalışmada saha deneyiyle başarıları ölçülmüş yeni politika önerileri değildir. Bu bölüm yazarların MCDM sonuçlarını mevcut literatür ışığında yorumladığı yönetsel çıkarımlardır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Perceived Research Priorities in Sustainable Urban Logistics: Insights from the University Community Using a Hybrid Multi-Criteria Decision-Making Model

Yazarlar: Juan Antonio Marco Montes De Oca; Tomás García Martín; Marta Serrano Pérez.

Yazar sırası: Kaynaktaki sıra aynen korunmuştur.

Sorumlu yazar: Juan Antonio Marco Montes De Oca.

Kurum 1: Department of Business and Logistics, Florida University, Calle Rei En Jaume I, 2, 46470 Catarroja, Valencia, Spain.

Kurum 2: Polytechnic School of Technology and Science, Camilo José Cela University (UCJC), Calle Castillo de Alarcón, 49, Villanueva de la Cañada, 28692 Madrid, Spain.

Eş katkı / eş birinci yazarlık: Kaynakta eş birinci yazarlık veya eş katkı işareti belirtilmemektedir.

Dergi: Urban Science.

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.

Cilt / sayı / makale numarası: 10(7), 394.

DOI: 10.3390/urbansci10070394

Gönderim tarihi: 2 Haziran 2026.

Revizyon tarihi: 30 Haziran 2026.

Kabul tarihi: 7 Temmuz 2026.

Yayın tarihi: 9 Temmuz 2026.

Kaynak türü: Hakemli dergi araştırma makalesi; anket/veri tabanlı hibrit çok kriterli karar verme vaka çalışması.

Lisans: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY).

Resmî bağlantı: https://doi.org/10.3390/urbansci10070394

Anahtar kelimeler: urban logistics; last mile logistics (LML); sustainability; triple bottom line (TBL); multi-criteria decision-making (MCDM); Axial Distance-based Aggregated Measurement (ADAM); Decision-Making Trial and Evaluation Laboratory (DEMATEL); perceived research priorities; decision support systems; strategic planning.

Temel yöntem: Sekiz LML uzmanından alınan kriterler arası etki değerlendirmelerinin DEMATEL ile ağırlıklandırılması; 62 öğrencinin 14 araştırma alternatifini 12 kriter altında değerlendirmesi; ADAM ile sıralama; TOPSIS ve VIKOR karşılaştırması; Spearman sıra korelasyonu ve duyarlılık analizi.

Ölçek: 1–5 Likert tipi etki ölçeği.

Anket güvenilirliği: Cronbach alfa = 0,923.

Uzman sayısı: 8.

Üniversite topluluğu: 90 öğrenci davet edilmiş, 62 öğrenci katılmıştır; ortalama yaş 20,4; 42 erkek ve 20 kadın.

Kriter sayısı: 12.

Alternatif sayısı: 14.

ADAM yazılımı: ADAM MCDM 1.2-beta; kaynak erişim tarihini 3 Mart 2026 olarak vermektedir.

Temel ADAM sonucu: A2 çok düzeyli iş birliği birinci; A8 altyapı uygulaması ikinci; A6 alternatif teslimat konfigürasyonları üçüncü.

Doğrulama: ADAM sıralaması TOPSIS ve VIKOR ile karşılaştırılmıştır. ADAM–TOPSIS SCC 0,965; ADAM–VIKOR 0,969; TOPSIS–VIKOR 0,969'dur.

Kriter duyarlılığı: Dört alternatif uzman-ağırlığı senaryosunun temel senaryoyla ortalama SCC değeri 0,899'dur.

Alternatif duyarlılığı: C12, C33 ve C15 ağırlıklarını kademeli azaltan toplam 21 senaryoda temel sıralamayla ortalama SCC 0,9817; minimum 0,969; maksimum 0,991 olarak raporlanmıştır.

Temel yorum sınırı: Sıralama gelecekteki gerçek yayın, yatırım veya teknolojik gelişmeleri tahmin eden ampirik bir forecasting modeli değildir. Çalışmanın kendi açıklamasına göre araştırma alanlarının sürdürülebilirliğe katkısına ilişkin üniversite topluluğu tarafından algılanan göreli potansiyeli gösterir.

Kaynak-içi tutarsızlık 1 — ADAM telafi davranışı: Bölüm 2.1 ADAM'ın klasik yöntemlerde görülebilecek compensatory effects etkilerinden kaçındığını söylerken Bölüm 4.2.3 ADAM'ı “fully compensatory additive scheme” olarak tanımlamaktadır. Bu fark sessizce çözülmemiştir.

Kaynak-içi tutarsızlık 2 — tablo referansı: Alternatif sıralamasının 21 duyarlılık senaryosunu içeren tablo Tablo 16'dır; kaynak metin hemen sonrasında bu tabloyu yanlışlıkla “Table 12” diye referanslamaktadır.

Kaynak-içi yorum gerilimi 3 — gelecek tahmini: Özet ve bazı erken bölümler “forecast” ve gelecekte trend oluşturma dilini kullanmaktadır. Buna karşılık sonuç tablosuna yakın açıklama sıralamanın “future research importance”ı yansıtmadığını; tartışma bölümü ise çalışmanın gelecekteki araştırma trendlerini deterministik veya ampirik olarak tahmin etmediğini açıkça belirtmektedir. Verianla ayrıntılı yöntem/tartışma sınırını esas almıştır.

Kaynak-içi yorum gerilimi 4 — bias: Sonuç bölümü üniversite topluluğu yaklaşımının önceki profesyonel çıkar yanlılığını elimine ettiğini ifade ederken sınırlılıklar bölümü öğrencilerin operasyonel deneyim eksikliği, algısal bias ve idealize edilmiş görüşler taşıyabileceğini kabul etmektedir. Bu nedenle sonuçlar “tamamen yanlılıksız örneklem” olarak yorumlanmamıştır.

Doğrulamanın sınırı: Kaynak kendi sınırlılıklar bölümünde yapılan doğrulamanın esas olarak çıktı robustness/kararlılığına odaklandığını ve karar çerçevesinin kavramsal doğrulamasının daha ileri uzman çalışmaları, boylamsal araştırmalar veya gerçek LML ortamında ampirik test gerektirdiğini belirtmektedir.

Tek kurum sınırlılığı: Öğrenci örnekleminin tamamı Florida University'den gelmektedir; bu nedenle başka eğitim kurumları, ülkeler veya profesyonel gruplar için doğrudan genelleme yapılamaz.

Etik kurul: Kaynak, tamamen anonim anketler kullanılması, tıbbi müdahale ve hassas veri bulunmaması nedeniyle İspanyol mevzuatı kapsamında Research Ethics Committee incelemesi gerekmediğini bildirmektedir.

Bilgilendirilmiş onam: Kaynak, tamamen anonim ve kimliği belirlenebilir kişisel veri içermeyen anketler nedeniyle ayrıca bilgilendirilmiş onam gerekmediğini belirtmektedir.

Finansman: Araştırma dış finansman almamıştır.

Veri erişilebilirliği: Özgün katkıların makalenin içinde bulunduğu ve ek soruların sorumlu yazara yöneltilebileceği belirtilmektedir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması olmadığını beyan etmektedir.

Ek materyal: Makalenin Supplementary Materials paketinde Table S1–S3 bulunmaktadır. Bunlar MCDM literatür taraması, sürdürülebilirlik kriterlerinin ayrıntıları ve araştırma alternatiflerinin ayrıntılı sınıflandırmasını desteklemektedir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma: Juan Antonio Marco Montes De Oca, Tomás García Martín ve Marta Serrano Pérez. Yöntem: Juan Antonio Marco Montes De Oca. Doğrulama: Tomás García Martín ve Marta Serrano Pérez. Biçimsel analiz: üç yazar. Araştırma ve veri kürasyonu: Juan Antonio Marco Montes De Oca. İlk taslak: Juan Antonio Marco Montes De Oca. Gözden geçirme/düzenleme: Tomás García Martín ve Marta Serrano Pérez. Görselleştirme: üç yazar. Gözetim: Tomás García Martín ve Marta Serrano Pérez.