Input–Output Relatedness (IOR), ikki iqtisodiy sektor o‘rtasidagi yo‘naltirilgan oraliq tovar va xizmatlar oqimining ham yetkazib beruvchining jami tarmoqlararo sotuvlari, ham xaridorning jami tarmoqlararo xaridlari ichidagi nisbiy ahamiyatini birgalikda baholaydigan 0–100 shkalali tarmoqlararo bog‘liqlik o‘lchovidir. Ko‘rib chiqilgan tadqiqot Eurostatning 2010 va 2022-yillardagi YI-27 simmetrik kirim–chiqim jadvallaridan IOR asosidagi vaznlangan va yo‘naltirilgan ishlab chiqarish tarmoqlarini qurib, ijodiy industriyalarning Yevropa iqtisodiyotidagi tarkibiy o‘rnini o‘rganadi. Ma’lumoti mavjud to‘qqizta ijodiy sektor guruhi bitta Creative Industries (CI) tuguniga birlashtirilgan va 54 ta boshqa sektor bilan birga 55 tugunli tarmoq tahlil qilingan.
Natijalar ijodiy industriyalar 2010 va 2022-yillarning har ikkisida ham YI-27 tarmoqlararo tarmog‘ining juda markaziy va zich bog‘langan tugunlaridan biri ekanini ko‘rsatadi. IOR > 0,5 asosiy tarmog‘ida CI tuguni har ikki yilda in-strength va out-strength bo‘yicha birinchi, betweenness centrality bo‘yicha ham birinchi o‘rinda turadi. Eigenvector centrality qiymati har ikki yilda 1,00 bo‘lib, sektor reytingida birinchi o‘rinni egallaydi. Bu ijodiy industriyalar nafaqat ko‘p sonli bevosita aloqalarga, balki tarmoqdagi tarkibiy jihatdan muhim boshqa sektorlar bilan ham kuchli aloqalarga ega ekanini ko‘rsatadi.
Biroq markaziylik ijodiy industriyalar innovatsiyaga, bilim tarqalishiga, iqtisodiy barqarorlikka yoki qiymat zanjiri moslashuviga sabab bo‘lishini isbotlamaydi. Tadqiqot bevosita ishlab chiqarish aloqalarining tuzilishini o‘lchaydi; bilim transferi, firma samaradorligi, innovatsion natija va iqtisodiy muvofiqlashtirish mexanizmlari alohida sinovdan o‘tkazilmagan. Bundan tashqari, ijodiy industriyalarning bitta agregat tugunga birlashtirilishi markaziylik natijalarini ehtiyotkorlik bilan talqin qilishni talab qiladi.
Tadqiqotning asosiy muammosi
Ijodiy industriyalar haqidagi keng adabiyot ijodiy klasterlar, hududiy kontsentratsiya, innovatsionlik, xodimlar harakatchanligi, ko‘nikmalar bog‘liqligi va bilim tarqalishiga e’tibor qaratgan. Bunga qarama-qarshi ravishda, ijodiy faoliyatlarning iqtisodiyotning tarmoqlararo ishlab chiqarish tizimidagi tarkibiy o‘rni kamroq o‘rganilgan.
Ushbu tadqiqot e’tiborni “ijodiy industriyalar qayerda to‘planadi?” savolidan “ijodiy industriyalar iqtisodiyotda qaysi sektorlar bilan aloqa o‘rnatadi, tarmoqning qayerida joylashadi va bu o‘rin 2010–2022 yillarda qanday o‘zgardi?” savoliga ko‘chiradi.
Tadqiqotning asosiy savoli quyidagicha: ijodiy industriyalar YI-27 tarmoqlararo kirim–chiqim tarmog‘ida bog‘liqlik va markaziylik jihatidan qanday joylashgan va bu tarkibiy o‘rin 2010 bilan 2022 o‘rtasida qanday o‘zgargan?
Ijodiy industriya tushunchasi
Manba tadqiqotda ijodiy industriyalar ijodkorlik, madaniyat, iqtisodiy faoliyat, intellektual mulk va texnologiya kesishmasida joylashgan sektorlar sifatida ko‘riladi. Yevropa Komissiyasi tasniflash doirasida kitob va matbuot, madaniy ta’lim, dizayn va tasviriy san’at, reklama, me’morchilik, arxiv–kutubxona–madaniy meros, musiqa, sahna san’ati va badiiy ishlab chiqarish, radio va televideniye, dasturiy ta’minot va o‘yinlar hamda video/film faoliyatlari ijodiy industriyalarga kiradi.
Ammo Eurostat kirim–chiqim jadvallarining tafsilot darajasi ushbu faoliyatlarning barchasini alohida ajratish uchun yetarli emas. Shu sababli tadqiqot ayrim batafsil ijodiy faoliyatlarni kengroq NACE Rev. 2 guruhlari orqali ifodalaydi, ayrimlarini esa alohida ma’lumot birligi sifatida modelga kirita olmaydi.
Nazariy doira
Manbadagi 1-rasmning nazariy doirasi to‘rt qatlamdan iborat. Birinchi qatlamda ijodkorlik va intellektual kapital, ramziy qiymat yaratish, bilim sig‘imliligi, tarmoqlararo hamkorlik va geterogen tarmoqlar ijodiy industriyalarning asosiy xususiyatlari sifatida belgilanadi.
Ikkinchi qatlam bu xususiyatlarning mahalliy tarmoqlar, klasterlar, hamkorlik, tashkilotlararo aloqalar va tarmoqlararo o‘zaro ta’sir orqali iqtisodiy tizimga singdirilishini ifodalaydi.
Uchinchi qatlam tarmoqlararo bog‘liqlikni uchta asosiy kanalga ajratadi: mehnat va ko‘nikma aloqalari; bilim, innovatsiya va ilmiy-tadqiqot ishlanmalari aloqalari; ishlab chiqarish aloqalari. Tadqiqotning empirik qismi uchinchi guruhning ishlab chiqarish o‘lchoviga, ya’ni kirim–chiqim aloqalariga e’tibor qaratadi.
To‘rtinchi qatlamda esa tarmoq integratsiyasi, bilim almashinuvi, innovatsiya tarqalishi va qiymat zanjiri moslashuvi kabi kengroq iqtisodiy rollar mavjud. Tadqiqot bu natijalarni bevosita o‘lchamaydi; ishlab chiqarish tarmog‘idagi tarkibiy o‘rin bunday mexanizmlar uchun nima sababdan muhim bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi.
Input–Output Relatedness indeksi nimani o‘lchaydi?
IOR muayyan tarmoqlararo iqtisodiy oqimning yetkazib beruvchi uchun qanchalik muhimligi va xaridor uchun qanchalik muhimligini teng vazn bilan birlashtiradi. Yuqori IOR ikki sektor o‘rtasida nisbatan kuchli yo‘naltirilgan ishlab chiqarish bog‘liqligi mavjudligini ko‘rsatadi; yuqori qiymatning o‘zi sababiylik, innovatsiya yoki iqtisodiy samaradorlikni anglatmaydi.
Yo‘naltirilgan IOR tenglamalari
\(i\) sektoridan \(j\) sektoriga yo‘naltirilgan bog‘liqlik:
\[ IOR_{ij} = \frac{1}{2} \left( \frac{F_{ij}}{\sum_k F_{ik}} + \frac{F_{ij}}{\sum_k F_{kj}} \right) \times 100 \tag{1} \]
Teskari yo‘nalishdagi bog‘liqlik esa:
\[ IOR_{ji} = \frac{1}{2} \left( \frac{F_{ji}}{\sum_k F_{jk}} + \frac{F_{ji}}{\sum_k F_{ki}} \right) \times 100 \tag{2} \]
Bu yerda \(F_{ij}\) — \(i\) sektorining \(j\) sektoriga yetkazib bergan tovar va xizmatlarining million yevrodagi qiymati. \(\sum_k F_{ik}\) — \(i\) sektorining jami tarmoqlararo sotuvlarini; \(\sum_k F_{kj}\) esa \(j\) sektorining jami tarmoqlararo xaridlarini ko‘rsatadi.
Birinchi nisbat mazkur oqimning yetkazib beruvchi sektor jami tarmoqlararo sotuvlaridagi ulushini o‘lchaydi. Ikkinchi nisbat ayni oqimning xaridor jami tarmoqlararo xaridlaridagi ulushini o‘lchaydi. Ikki nisbat teng vazn bilan o‘rtachalanadi va 100 ga ko‘paytiriladi.
Har ikki kasr bir xil pul birligining bir-biriga bo‘linishidan hosil bo‘lgani uchun IOR o‘lchovsizdir. Manba usulida IOR qiymati 0 dan 100 gacha talqin qilinadi.
Nima uchun IOR matritsasi assimetrik?
\(IOR_{ij}\) va \(IOR_{ji}\) turli iqtisodiy oqimlarni hamda turli sotuv/xarid yig‘indilarini o‘z ichiga oladi. Masalan, ijodiy industriyalardan telekommunikatsiyaga boradigan nisbiy ishlab chiqarish aloqasi bilan telekommunikatsiyadan ijodiy industriyalarga keladigan aloqaning iqtisodiy og‘irligi bir xil bo‘lishi shart emas. Shu sababli tarmoq yo‘naltirilgan.
64 sektor guruhidan 55 tugunli tarmoqqa
Eurostat ma’lumotlar to‘plami dastlab 64 ta sektor guruhini o‘z ichiga oladi. Ijodiy faoliyatlarni ifodalaydi deb qabul qilingan to‘qqizta sektor guruhi tahlil maqsadida bitta CI tuguniga birlashtirilgan. Ushbu to‘qqiz sektor o‘rtasidagi operatsiyalar birlashtirilgan tugunning ichki operatsiyalariga aylangan va alohida tarmoq aloqalari sifatida ko‘rsatilmagan.
Natijada tarmoq:
- 54 ta ijodiy bo‘lmagan sektor tuguni,
- 1 ta birlashtirilgan Creative Industries tuguni,
- jami 55 tugun
ni o‘z ichiga oladi. O‘z-o‘ziga aloqalar chiqarib tashlanganda nazariy maksimal yo‘naltirilgan aloqalar soni \(55\times54=2970\) bo‘ladi.
Nima uchun IOR chegarasi qo‘llanildi?
Kirim–chiqim tarmoqlarida juda ko‘p o‘ta kichik iqtisodiy oqimlar bo‘lishi mumkin. Barcha aloqalar saqlansa, tarmoq deyarli to‘liq to‘lib qoladi va kuchli tarkibiy aloqalarni vizual hamda analitik jihatdan ajratish qiyinlashadi.
Manba sezgirlik tahlili natijasida asosiy chegara sifatida \(IOR>0.5\) dan foydalangan. Bu chegara 2010-yil tarmog‘idagi jami vaznlangan strengthning %93,9 ini va 2022-yil tarmog‘idagi %93,5 ini saqlab, zaif aloqalarning muhim qismini ajratadi.
Tarmoq ko‘rsatkichlari nimani anglatadi?
| Ko‘rsatkich | Ilmiy ma’nosi |
|---|---|
| Network density | Amalga oshgan yo‘naltirilgan aloqalarning barcha nazariy aloqalarga nisbati. |
| Degree | Sektorning bevosita aloqalari soni. |
| In-degree | Sektorga kiruvchi bevosita aloqalar soni. |
| Out-degree | Sektordan chiquvchi bevosita aloqalar soni. |
| Strength | Tugun bilan bog‘liq aloqa vaznlarining yig‘indisi. |
| In-strength | Kiruvchi IOR vaznlarining yig‘indisi. |
| Out-strength | Chiquvchi IOR vaznlarining yig‘indisi. |
| Betweenness centrality | Sektor boshqa sektor juftlari o‘rtasidagi qisqa yo‘llarda qay darajada vositachi o‘rinda turishini ko‘rsatadi. |
| Closeness centrality | Sektor tarmoqdagi boshqa sektorlarga tarkibiy jihatdan qanchalik yaqin ekanini ko‘rsatadi. |
| Eigenvector centrality | Sektorning faqat ko‘p aloqali ekanini emas, balki u bog‘langan sektorlarning ham qanchalik markaziy ekanini hisobga oladigan markaziylik o‘lchovi. |
IORdan tarmoq masofasiga o‘tish
Betweenness va closeness kabi shortest-path asosidagi ko‘rsatkichlar uchun kuchli iqtisodiy aloqa tarmoq nuqtayi nazaridan qisqaroq masofa bo‘lishi kerak. Shu sababli manba IOR vaznini:
\[ d_{ij}=\frac{1}{IOR_{ij}} \]
o‘zgartirishi orqali masofaga aylantirgan. IOR oshgani sari tarmoq masofasi qisqaradi. Eigenvector centrality esa bevosita asl IOR vaznlari asosida hisoblangan.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
2010 va 2022-yillardagi YI-27 tarmoqlarini taqqoslash
| Tarmoq xususiyati | 2010 | 2022 | O‘zgarishning ma’nosi |
|---|---|---|---|
| Network density | 0.576 | 0.590 | Amalga oshgan aloqalar ulushi biroz oshdi. |
| Aloqalar soni | 1711 | 1751 | 40 ta qo‘shimcha yo‘naltirilgan aloqa saqlandi. |
| O‘rtacha jami degree | 62.22 | 63.67 | O‘rtacha bevosita aloqalar soni biroz oshdi. |
| O‘rtacha strength | 156.77 | 148.24 | O‘rtacha vaznlangan aloqa intensivligi kamaydi. |
Ushbu to‘rt ko‘rsatkichni birgalikda o‘qish muhim. Tarmoq 2022-yilda biroz ko‘proq aloqani o‘z ichiga oladi, biroq aloqalarning o‘rtacha jami vazni pasayadi. Demak, Yevropa ishlab chiqarish tarmog‘i “ko‘proq va ayni paytda kuchliroq aloqalar” yo‘nalishida bir o‘lchovli o‘zgarishni ko‘rsatmaydi.
Disassortative ishlab chiqarish tarmog‘i nimani anglatadi?
Disassortative tarmoq — bog‘lanish darajasi yuqori tugunlar yana yuqori bog‘langan tugunlar bilan klasterlanish o‘rniga bog‘lanish darajasi pastroq tugunlar bilan aloqa o‘rnatishga moyil bo‘lgan tarmoq. Ushbu tadqiqotda degree–ANND va strength–ANNS munosabatlarining ikkalasi ham manfiy bo‘lishi YI-27 tarmoqlararo tarmog‘i shunday tuzilishga ega ekanini ko‘rsatadi; biroq bu naqshning o‘zi bilim tarqalishi yoki barqarorlik mexanizmini isbotlamaydi.
| Munosabat | 2010 Spearman ρ | 2022 Spearman ρ |
|---|---|---|
| Degree – ANND | −0.271 | −0.430 |
| Strength – ANNS | −0.849 | −0.928 |
Vaznlangan strength–ANNS munosabatining ancha manfiy bo‘lishi disassortativity naqshi aloqalar sonidan ko‘ra aloqa intensivligida yaqqolroq ekanini ko‘rsatadi.
OLS tekshiruvi
| Munosabat | Yil | β | p qiymati | R² |
|---|---|---|---|---|
| Degree → ANND | 2010 | −0.086 | 0.019 | 0.099 |
| Degree → ANND | 2022 | −0.108 | 0.0049 | 0.140 |
| Strength → ANNS | 2010 | −0.152 | <0.001 | 0.672 |
| Strength → ANNS | 2022 | −0.174 | <0.001 | 0.684 |
OLS natijalari korrelyatsiya topilmalari bilan bir yo‘nalishda. Ayniqsa strength–ANNS munosabatida tushuntirilgan dispersiyaning taxminan %67–68 bo‘lishi vaznlangan tarmoqdagi disassortative naqsh degree asosidagi munosabatga qaraganda kuchliroq ekanini ko‘rsatadi.
Ijodiy industriyalarning 2022-yildagi kuchli chiquvchi aloqalari
| Sektor/quyi sektor | Outgoing IOR |
|---|---|
| Sport, ko‘ngilochar va rekreatsiya faoliyatlari | 10.63 |
| Huquq, buxgalteriya, bosh ofislar va boshqaruv konsaltingi | 10.40 |
| Ijaraga berish va lizing faoliyatlari | 10.01 |
| Yotoqli parvarish va turar joysiz ijtimoiy xizmatlar | 8.82 |
| Avtotransport vositalaridan tashqari ulgurji savdo | 8.37 |
| Ilmiy tadqiqot va ishlanmalar | 8.03 |
| Qog‘oz va qog‘oz mahsulotlari ishlab chiqarish | 7.52 |
| Xavfsizlik, atrof-muhit, ofis va ma’muriy qo‘llab-quvvatlash faoliyatlari | 7.40 |
| Telekommunikatsiya | 7.08 |
| A’zolik tashkilotlari faoliyati | 6.95 |
Ijodiy industriyalarning 2022-yildagi kuchli kiruvchi aloqalari
| Sektor/quyi sektor | Incoming IOR |
|---|---|
| Ilmiy tadqiqot va ishlanmalar | 12.12 |
| Huquq, buxgalteriya, bosh ofislar va boshqaruv konsaltingi | 10.32 |
| Davlat boshqaruvi, mudofaa va majburiy ijtimoiy ta’minot | 9.03 |
| Bandlik faoliyatlari | 8.41 |
| A’zolik tashkilotlari faoliyati | 8.13 |
| Telekommunikatsiya | 7.98 |
| Sport, ko‘ngilochar va rekreatsiya faoliyatlari | 7.49 |
| Xavfsizlik, atrof-muhit, ofis va ma’muriy qo‘llab-quvvatlash faoliyatlari | 7.46 |
| Avtotransport vositalaridan tashqari ulgurji savdo | 7.22 |
| Sug‘urta va pensiya ta’minotidan tashqari moliyaviy xizmatlar | 7.16 |
Ushbu tuzilma ijodiy industriyalar faqat madaniyat va ko‘ngilochar sektorlar bilan emas, balki ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar, professional xizmatlar, telekommunikatsiya, savdo, davlat boshqaruvi va ijtimoiy xizmatlar kabi keng iqtisodiy muhit bilan ham bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.
Markaziylik natijalari
| Ko‘rsatkich | IOR > 0.5 — 2010 | IOR > 0.5 — 2022 | IOR > 1 — 2010 | IOR > 1 — 2022 |
|---|---|---|---|---|
| Betweenness | 0.459 (1) | 0.384 (1) | 0.459 (1) | 0.384 (1) |
| Closeness | 6.06 (1) | 5.02 (2) | 6.06 (1) | 5.02 (2) |
| In-degree | 53 (1) | 53 (1) | 53 (1) | 52 (1) |
| Out-degree | 49 (2) | 50 (2) | 44 (3) | 44 (1) |
| In-strength | 235.21 (1) | 233.07 (1) | 235.21 (1) | 232.11 (1) |
| Out-strength | 213.2 (1) | 201.4 (1) | 209.27 (1) | 196.58 (1) |
Ijodiy industriyalarning in-strength, out-strength va betweenness bo‘yicha muntazam ravishda birinchi o‘rinda turishi sektorning faqat aloqalar soni bo‘yicha emas, balki intensiv iqtisodiy munosabatlar va tarmoq ichidagi vositachilik bo‘yicha ham kuchli pozitsiyada ekanini ko‘rsatadi.
Closeness qiymatining 6.06 dan 5.02 ga tushishi va reytingning birinchi o‘rindan ikkinchi o‘ringa pasayishi CI tugunining tarmoqning qolgan qismiga nisbiy yaqinligida ma’lum darajada zaiflashuv borligini ko‘rsatadi.
Betweennessning 0.459 dan 0.384 ga pasayishi ham vositachilik roli butunlay yo‘qolmaganini, biroq mutlaq o‘lchov kamayganini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, ijodiy industriyalar har ikki yilda ham birinchi o‘rinda.
Eigenvector centrality
Eigenvector centrality ijodiy industriyalar uchun 2010 va 2022-yillarda 1.00 bo‘lib, tugun har ikki yilda barcha sektorlar orasida birinchi o‘rinda turadi. Bu topilma ijodiy industriyalar nafaqat ko‘p aloqalar o‘rnatishini, balki o‘zlari ham tarmoqda markaziy o‘rinda bo‘lgan sektorlar bilan bog‘langanini ko‘rsatadi.
Ijodiy Industriyalarning Yuqori Markaziyligi Innovatsiya Tarqalishini Isbotlaydimi?
Yo‘q. Yuqori betweenness, strength yoki eigenvector centrality ijodiy industriyalar bilim uzatish va innovatsiya tarqalishi uchun qulay tarkibiy o‘ringa ega bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatishi mumkin; biroq tadqiqot bilim oqimini, innovatsiya natijasini, firma samaradorligini yoki sababiy spillover ta’sirlarini bevosita o‘lchamaydi. Ushbu mexanizmlar manbada ehtimoliy xulosalar sifatida ko‘rib chiqiladi.
Chegara sezgirligi
| Chegara | Network density | Aloqalar soni | O‘rtacha jami degree | O‘rtacha strength | Saqlangan jami strength |
|---|---|---|---|---|---|
| Barcha aloqalar | 0.997 | 2962 | 107.71 | 158.50 | 100% |
| IOR > 0.5 | 0.590 | 1751 | 63.67 | 148.24 | 93.5% |
| IOR > 1 | 0.379 | 1127 | 40.98 | 131.92 | 83.2% |
Chegara 0.5 dan 1 ga oshirilganda aloqalar soni 1751 dan 1127 gacha kamayadi. Shunga qaramay, vaznlangan tarmoq strengthining %83,2 qismi saqlanadi va ijodiy industriyalarning asosiy markaziylik o‘rni katta darajada o‘zgarmaydi. Bu natija asosiy tarkibiy topilma faqat bitta filtr tanloviga bog‘liq emasligini qo‘llab-quvvatlaydi.
2010–2022 o‘zgarishining narx o‘lchovi
2010 va 2022-yil kirim–chiqim jadvallari joriy narxlarda berilgan. Shu sababli ikki yil o‘rtasidagi weighted strength o‘zgarishi faqat jismoniy yoki real ishlab chiqarish aloqalaridagi o‘zgarishni ifodalamasligi mumkin. Sektorlar narx darajalarining turli tezlikda o‘zgarishi ham pul oqimlari vaznlariga ta’sir qilishi mumkin.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar
- Ijodiy industriyalar 2010 va 2022-yillarda YI-27 tarmoqlararo tarmog‘ida yuqori darajada bog‘langan va tarkibiy jihatdan markaziy o‘rinda.
- CI tuguni in-strength, out-strength va betweenness bo‘yicha har ikki yilda yuqori o‘rinlarda.
- Eigenvector centrality har ikki yilda 1.00 va birinchi o‘rinda.
- YI-27 ishlab chiqarish tarmog‘i 2022-yilda 2010-yilga nisbatan biroz yuqoriroq density, aloqalar soni va average degree ko‘rsatadi.
- Average strength shu davrda kamaygan.
- Tarmoq degree va strength nuqtayi nazarlarining har ikkisida disassortative tuzilma ko‘rsatadi.
- Disassortativity ayniqsa vaznlangan strength–ANNS munosabatida kuchli.
- Ijodiy industriyalar ilmiy tadqiqot va ishlanmalar, professional xizmatlar, telekommunikatsiya, savdo va boshqa bilim sig‘imli sektorlar bilan kuchli aloqalarni ko‘rsatadi.
- Asosiy markaziylik natijasi IOR > 0.5 va IOR > 1 tarmoqlarida umuman saqlanadi.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar
- Ijodiy industriyalarning yuqori markaziyligi innovatsiyaning bevosita sababi ekanligi isbotlanmagan.
- Bilim tarqalishi va firma samaradorligi bevosita o‘lchanmagan.
- Markaziylik iqtisodiy barqarorlikning sababiy dalili emas.
- YIga a’zo barcha mamlakatlarda ayni tarmoq tuzilmasi mavjud deb bo‘lmaydi; tadqiqot YI-27ni yagona agregat iqtisodiyot sifatida ko‘radi.
- 2010–2022-yillardagi strength farqlarining barchasini real ishlab chiqarish tuzilmasidagi o‘zgarishga bog‘lab bo‘lmaydi; ma’lumotlar joriy narxlarda.
- Birlashtirilgan CI tugunining markaziylik reytingi har bir ijodiy quyi sektor alohida ravishda ayni darajada markaziy degani emas.
- Manba ma’lumotlarining tafsilot darajasi qamrab olmagan ijodiy faoliyatlar uchun alohida tarmoq natijalari mavjud emas.
Cheklovlar
Birinchi cheklov geografik agregatsiyadir. YI-27 yagona iqtisodiy tizim sifatida ko‘rilgan; Litva, Germaniya, Ispaniya yoki boshqa a’zo davlatlar o‘rtasidagi tarkibiy farqlar ko‘rinmaydi.
Ikkinchi cheklov sektor agregatsiyadir. To‘qqizta keng ma’lumot guruhi bitta CI tuguniga birlashtirilgan. Birlashtirilgan tugun ko‘plab turli faoliyatlarni o‘z ichiga olgani sababli jami aloqalar soni va markaziylik darajasi har bir ijodiy quyi sektor tuzilmasini bevosita ifodalamasligi mumkin.
Uchinchi cheklov ma’lumot qamrovidir. Madaniy ta’lim, dizayn va tasviriy san’at, arxiv–kutubxona–madaniy meros hamda ayrim sahna va badiiy ishlab chiqarish faoliyatlarini Eurostat kirim–chiqim tafsilotlarida mustaqil kuzatib bo‘lmaydi.
To‘rtinchi cheklov chegara tanlovidir. IOR filtri juda zaif aloqalarni chiqarib tashlab tarmoq tuzilmasini soddalashtiradi; turli chegaralar degree asosidagi qiymatlarni va tarmoq zichligini bevosita o‘zgartirishi mumkin.
Beshinchi cheklov ma’lumotlarning narxlashidir. 2010 va 2022-yil jadvallari joriy narxlarda bo‘lgani sababli inflyatsiya va sektorga xos narx harakatlari vaznlangan kirim–chiqim aloqalariga ta’sir qilishi mumkin.
Oltinchi cheklov talqin darajasidir. Tadqiqot tarkibiy singdirilganlikni o‘lchaydi; bilim tarqalishi, innovatsion spillover, muvofiqlashtirish, iqtisodiy barqarorlik, qiymat zanjiri moslashuvi yoki firma darajasidagi o‘zaro ta’sirlarni bevosita sinamaydi.
Manba va Usul Haqida Izoh
Asl sarlavha: Creative Industries in the EU-27 Intersectoral Network: A Relatedness-Based Input–Output Analysis
Mualliflar: Deimantė Krisiukėnienė; Asta Gaigalienė.
Mas’ul muallif: Deimantė Krisiukėnienė.
Muassasa: Faculty of Economics and Management, Vytautas Magnus University, Kaunas, Lithuania.
Jurnal: Economies.
Nashriyot: MDPI.
Bibliografik qayd: 2026, 14-jild, 9-son, 367-maqola.
DOI: 10.3390/economies14090367.
Sanalar: Qabul qilindi 16-iyun 2026; qayta ko‘rib chiqildi 24-avgust 2026; ma’qullandi 24-avgust 2026; nashr qilindi 2-sentabr 2026.
Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).
Manba turi: Eurostat tarmoqlararo kirim–chiqim jadvallariga asoslangan empirik, vaznlangan va yo‘naltirilgan iqtisodiy tarmoq tahlili.
Ma’lumot yillari: 2010 va 2022.
Geografik qamrov: YI-27; a’zo mamlakatlar alohida tarmoqlar sifatida emas, yagona integratsiyalashgan iqtisodiy tizim sifatida modellashtirilgan.
Pul birligi: Million yevro, bazaviy narxlar, joriy narxlar.
Ma’lumot manbai: Eurostat simmetrik supply-use/input-output ma’lumotlar bazasi.
Dasturiy ta’minot: RStudio 2025.05.0+496.pro5 va R igraph paketi.
Tarmoq tuzilmasi: 55 tugunli vaznlangan va yo‘naltirilgan tarmoq; 54 ta boshqa sektor + bitta agregat Creative Industries tuguni.
Asosiy usul: Yo‘naltirilgan Input–Output Relatedness (IOR); \(IOR>0.5\) asosiy filtr; density; degree; in-degree; out-degree; strength; in-strength; out-strength; ANND; ANNS; Spearman korrelyatsiyasi; qo‘shimcha OLS regressiyasi; betweenness; closeness; eigenvector centrality.
Yo‘l masofasi o‘zgarishi: \(d_{ij}=1/IOR_{ij}\).
Barqarorlik tekshiruvi: Filtrlanmagan tarmoq, \(IOR>0.5\) va \(IOR>1\) taqqoslashlari; manba yanada qat’iy chegaralar ham sezgirlik doirasida ko‘rib chiqilganini bildiradi.
Moliyalashtirish: Tadqiqot Research Council of Lithuania tomonidan qo‘llab-quvvatlangan “Identification and Assessment of Creative Industries Innovation Diffusion Network” loyihasining bir qismi; loyiha raqami P-PD-24-176.
Etika: Institutional Review Board va informed consent talablari qo‘llanilmaydi.
Ma’lumotlar mavjudligi: Foydalanilgan kirim–chiqim ma’lumotlari Eurostat ma’lumotlar omborida jamoatchilik uchun ochiq.
Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi haqida ma’lum qilmagan.
Mualliflar hissasi: D.K.; konseptuallashtirish, usul, ma’lumotlarni tahlil qilish, dastlabki qoralama va ko‘rib chiqish/tahrirlash. A.G.; konseptuallashtirish va nazorat.
Asosiy talqin chegarasi: Tarmoq bog‘liqligi va markaziylik tarkibiy munosabatlardir. Ular innovatsiya tarqalishi, iqtisodiy barqarorlik, bilim transferi yoki qiymat zanjiri muvofiqlashtirilishining bevosita sababiy o‘lchovi emas.
Asosiy ma’lumot cheklovi: Creative Industries tuguni bir nechta keng NACE agregatlarining birlashmasi bo‘lib, ayrim agregatlar ijodiy bo‘lmagan faoliyatlarni ham o‘z ichiga olishi mumkin. Ayrim ijodiy faoliyatlarni esa sektor tafsilotlari yetarli bo‘lmagani sababli mustaqil kuzatib bo‘lmaydi.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan