Mikoriza tətbiqi, bitki kökləri ilə əlaqə yarada bilən mikorizal göbələklərin yetişdirmə sisteminə tətbiqinə əsaslanan bioloji bitki qidalanması yanaşmasıdır. Bu tədqiqat örtük altında yetişdirilən Sahara hibrid xiyarda (Cucumis sativus L.) mikoriza tətbiqi ilə biyan kökü ekstraktı və maya suspenziyasının birlikdə yarpaqdan tətbiqinin bitki böyüməsi və məhsuldarlığına təsirini araşdırmışdır. Təcrübədə mikoriza tətbiq edilməyən M0 və toxumlara 5 g ocaq⁻¹ mikoriza verilən M1 amili; yarpaq tətbiqində isə tətbiqsiz T0, 5 g L⁻¹ biyan kökü ekstraktı + 5 g L⁻¹ maya suspenziyası T1 və 10 g L⁻¹ biyan kökü ekstraktı + 10 g L⁻¹ maya suspenziyası T2 müqayisə edilmişdir.

Tədqiqat randomizə olunmuş tam blok təcrübə sxemindən (Randomized Complete Block Design, RCBD) və üç təkrardan istifadə edildiyini, yetişdirmə dövrü ərzində üç yarpaq tətbiqinin həyata keçirildiyini və orta qiymətlərin %5 ehtimal səviyyəsində Ən Kiçik Əhəmiyyətli Fərq (Least Significant Difference, LSD_0.05) testi ilə müqayisə olunduğunu bildirir. Mikoriza tətbiq edilən bitkilər araşdırılan bütün xüsusiyyətlər üzrə daha yüksək orta qiymətlər vermiş; yarpaq tətbiqlərində 10 g L⁻¹ səviyyəsi ən yüksək orta qiymətlərlə əlaqələndirilmişdir.

Ən yüksək qiymətlərin hamısı M1T2 kombinasiyasında, yəni mikoriza ilə 10 g L⁻¹ biyan kökü ekstraktı + 10 g L⁻¹ maya suspenziyasının birlikdə istifadə edildiyi tətbiqdə qeydə alınmışdır: bitki boyu 221,93 cm, yarpaq sayı 36,12 yarpaq bitki⁻¹, yarpaq sahəsi 40,72 dm² bitki⁻¹, vegetativ quru çəki 117,49 g, meyvə sayı 34,26 meyvə bitki⁻¹ və ümumi məhsuldarlıq 4,44 kg bitki⁻¹ kimi bildirilmişdir.

Bununla belə, tədqiqat bu nəticələri yalnız bir istixana təcrübəsi çərçivəsində əldə etmişdir. Mikoriza növü və ya izolatı, kök kolonizasiyası nisbəti, biyan ekstraktının hazırlanma üsulu, maya növü və tətbiq olunan qarışıqların kimyəvi tərkibi ətraflı şəkildə bildirilməmişdir. Buna görə ölçülmüş böyümə və məhsuldarlıq reaksiyaları göstərilə bilsə də, nəticələrin altında duran bioloji mexanizmlərin birbaşa ölçülərək sübut edildiyini demək olmaz.

Tədqiqatın əsas problemi

Xiyar örtükaltı tərəvəz istehsalında intensiv su və qida maddəsi idarəetməsi tələb edən mühüm mədəni bitkidir. Mənbə tədqiqat kimyəvi gübrə və pestisid istifadəsinin iqtisadi və ekoloji yükləri fonunda biogübrələrin və təbii mənşəli yarpaq tətbiqlərinin bitki böyüməsini və məhsuldarlığı dəstəkləyib-dəstəkləmədiyini araşdırır.

Tədqiqatçılar xüsusilə iki yanaşmanı birlikdə qiymətləndirmişlər. Birinci yanaşma mikoriza göbələklərinin toxum zonasına tətbiqidir. İkinci yanaşma isə biyan kökü ekstraktı ilə maya suspenziyasının yarpaqdan tətbiqidir. Təcrübə dizaynı bu iki amilin həm ayrı-ayrı təsirlərini, həm də birlikdə istifadə edildikdə yaranan qarşılıqlı təsiri araşdırmağa imkan verir.

Mikoriza niyə araşdırılmışdır?

Mikorizal göbələklər ilə bitki kökləri arasındakı əlaqə kökün effektiv sorulma sahəsini genişləndirə bilən bioloji birlik kimi qiymətləndirilir. Mənbə tədqiqatın müəllifləri mikorizalı bitkilərdə müşahidə edilən böyümə artımını kök inkişafının, suyun və həll olmuş qida maddələrinin mənimsənilməsinin yaxşılaşması ilə izah edirlər.

Lakin bu təcrübədə kök kolonizasiyası nisbəti, kök uzunluğu, su qəbulu, mineral maddə konsentrasiyaları və ya mikorizanın kökdəki quruluşu birbaşa ölçülməmişdir. Buna görə bu izahlar təcrübənin birbaşa ölçülmüş nəticələri deyil, ölçülmüş böyümə reaksiyalarını izah etmək üçün müəlliflərin təqdim etdiyi bioloji şərhlərdir.

Biyan kökü ekstraktı və maya suspenziyası niyə istifadə edilmişdir?

Mənbə biyan kökü ekstraktı və maya suspenziyasının böyümə tənzimləyicilərinə bənzər maddələr, fermentlər və bəzi qida elementləri ehtiva edə biləcəyini; yarpaq böyüməsi, fotosintetik fəaliyyət və karbohidrat toplanması kimi prosesləri dəstəkləyə biləcəyini irəli sürür. Yarpaq sahəsi bölməsində amin turşuları ilə maqnezium və dəmir kimi qida komponentlərinin hüceyrə bölünməsi, hüceyrə genişlənməsi və xlorofil sintezi baxımından əhəmiyyətinə toxunulur.

Tədqiqatda bu maddələrin real kimyəvi tərkibi və ya bitkidəki hormon səviyyələri ölçülməmişdir. Buna görə biyan kökü və mayanın təsiri ilə bağlı mexanistik izahlar birbaşa analitik ölçmələr deyil, nəticələrin müəlliflər tərəfindən şərhidir.

Təcrübə sahəsi və yetişdirmə sistemi

Material və Metod bölməsinə görə təcrübə İraqda Al-Muthanna Universitetinin Kənd Təsərrüfatı Fakültəsinə bağlı Al-Bandar İkinci Kənd Təsərrüfatı Tədqiqat Stansiyasında aparılmışdır. Mənbə koordinatları 31.320705° N və 45.303067° E olaraq göstərir. Təcrübədə Sahara hibrid xiyarı istifadə edilmişdir.

Plastik istixananın torpağı hamarlanmış və hər biri 56 m uzunluğunda altı tirəyə bölünmüşdür. Bütün tirələrə parçalanmış üzvi gübrə tətbiq edilmişdir. Göbələk xəstəliklərinin qarşısını almaq məqsədilə mənbədə Ridomil funqisidinin 3 kg donum⁻¹ nisbətində tətbiq edildiyi bildirilir. Tirələr arasında 75 cm məsafə saxlanmış və damcı suvarma xətləri tirələrin üzərinə yerləşdirilmişdir.

Əkin ocaqları arasında 30 cm məsafə istifadə edilmişdir. Hər ocağa üç toxum səpilmiş, cücərmədən iki həftə sonra bitkilər seyrəldilərək hər ocaqda bir bitki saxlanmışdır. Hər blokun giriş və çıxışında 90 cm məsafə saxlandığı bildirilmişdir.

Başlanğıc torpağın xüsusiyyətləri

Bu qiymətlər təcrübənin başlanğıc mühitini təsvir etmək üçün vacibdir. Xüsusilə pH, elektrik keçiriciliyi, üzvi maddə və mənimsənilə bilən makroelementlər bitkinin kök mühitinə və tətbiqlərə verdiyi reaksiyaya təsir edə biləcək əsas başlanğıc dəyişənləridir. Mənbə bu torpaq göstəricilərini bildirir, lakin hər birinin müalicə təsirinə müstəqil töhfəsini eksperimental olaraq ayırmır.

Təcrübədəki iki amil

Mikoriza ilə 10 g L⁻¹ Biyan Kökü Ekstraktı və Maya Birlikdə İstifadə Edildikdə Nə Baş Verdi?

Tədqiqatda ölçülən altı böyümə və məhsuldarlıq xüsusiyyətinin hamısında ən yüksək qiymət M1T2 kombinasiyasında bildirilmişdir. Bu o deməkdir ki, mənbənin təcrübə şəraitində mikoriza tətbiq edilən və 10 g L⁻¹ biyan kökü ekstraktı + 10 g L⁻¹ maya suspenziyası verilən bitkilər digər beş müalicə kombinasiyasından daha yüksək bitki boyu, yarpaq sayı, yarpaq sahəsi, vegetativ quru çəki, meyvə sayı və bitki başına ümumi məhsuldarlıq göstərmişdir. Bu tapıntı həmin kombinasiyanın araşdırılan təcrübə şəraitində üstün olduğunu dəstəkləyir; fərqli sortlar, torpaqlar və yetişdirmə sistemləri üçün eyni təsirin ölçüsünü zəmanət altına almır.

Altı müalicə kombinasiyasının birbaşa müqayisəsi

Bitki boyu

Mikoriza əsas təsiri baxımından M1 tətbiqinin orta bitki boyu 208,62 cm, M0 tətbiqinin isə 179,86 cm olaraq bildirilmişdir. Yarpaq tətbiqlərində T2 ortalaması 206,31 cm, T1 ortalaması 194,52 cm və T0 ortalaması 181,90 cm-dir. Ən yüksək qarşılıqlı təsir qiyməti M1T2-də 221,93 cm, ən aşağı qiymət isə M0T0-da 167,75 cm-dir.

Müəlliflər bu artımı mikorizanın kök sistemini və su-qida maddəsi qəbulunu dəstəkləyə bilməsi, həmçinin biyan kökü və maya komponentlərinin böyümə tənzimləyicisinə bənzər təsirləri ilə izah edirlər. Təcrübədə kök morfologiyası və ya hormon konsentrasiyaları birbaşa ölçülmədiyi üçün bu mexanizm izahlı şərh kimi qiymətləndirilməlidir.

Yarpaq sayı

Cədvəl 3-ə görə M0 və M1 mikoriza əsas təsir ortalamaları müvafiq olaraq 29,80 və 33,29 yarpaq bitki⁻¹-dir. T0, T1 və T2 yarpaq tətbiqi ortalamaları müvafiq olaraq 29,22, 31,22 və 34,18 yarpaq bitki⁻¹-dir. M1T2 kombinasiyası 36,12 yarpaq bitki⁻¹ ilə ən yüksək, M0T0 isə 27,45 ilə ən aşağı qiyməti vermişdir.

Mənbə mətnində bu cədvəllə bağlı bəzi say uyğunsuzluqları vardır. Mətn izahında M1 ortalaması 33,92 yazıldığı halda cədvəldə 33,29-dur. Mətndə həmçinin 35,47 və 29,09 yarpaq qiymətləri ilə müalicə təsvirində olmayan 7,5 mL L⁻¹ ifadəsi keçir. Verianla cədvəlində mənbə Cədvəl 3-ün birbaşa hüceyrə qiymətləri qorunmuş, uyğun gəlməyən mətn qiymətləri nəticə kimi birləşdirilməmişdir.

Yarpaq sahəsi

Mikoriza tətbiq edilməyən bitkilərdə orta yarpaq sahəsi 34,17 dm² bitki⁻¹, mikoriza tətbiq edilən bitkilərdə 37,92 dm² bitki⁻¹ olaraq verilmişdir. Yarpaq tətbiqi ortalamaları T0 üçün 34,13, T1 üçün 35,87 və T2 üçün 38,13 dm² bitki⁻¹-dir.

M1T2 kombinasiyasında 40,72 dm² bitki⁻¹ ilə ən yüksək yarpaq sahəsi qeydə alınmışdır. M0T0 nəzarət kombinasiyası 32,62 dm² bitki⁻¹ ilə ən aşağı qiyməti vermişdir.

Vegetativ quru çəki

Vegetativ quru çəkidə mikoriza əsas təsir ortalaması M0-da 68,40 g, M1-də 93,80 g olaraq tapılmışdır. T0, T1 və T2 tətbiqlərinin ortalamaları müvafiq olaraq 67,66, 73,54 və 102,11 g-dır.

Ən yüksək quru çəki 117,49 g ilə M1T2 kombinasiyasında, ən aşağı quru çəki isə 55,43 g ilə M0T0 kombinasiyasında ölçülmüşdür. Mənbə bu artımı daha geniş yarpaq sahəsi, fotosintetik fəaliyyət, karbohidrat istehsalı və quru maddə toplanması ilə əlaqələndirir; lakin fotosintez sürəti və ya karbohidrat konsentrasiyası birbaşa ölçülməmişdir.

Meyvə sayı

Mikoriza əsas təsir ortalamaları M0 üçün 29,01 və M1 üçün 32,74 meyvə bitki⁻¹ olaraq verilmişdir. Yarpaq tətbiqlərində T0, T1 və T2 ortalamaları müvafiq olaraq 28,46, 31,28 və 32,89 meyvə bitki⁻¹-dir.

M1T2 kombinasiyası bitki başına 34,26 meyvə ilə ən yüksək qiyməti vermişdir. M0T0 nəzarətində 26,99 meyvə bitki⁻¹ qeydə alınmışdır.

Bitki başına ümumi məhsuldarlıq

Mikoriza tətbiq edilməyən M0 bitkilərinin orta ümumi məhsuldarlığı 3,22 kg bitki⁻¹, M1 qrupunun ortalaması isə 3,80 kg bitki⁻¹ olaraq bildirilmişdir. Yarpaq tətbiqinin əsas təsirində T0 3,01, T1 3,50 və T2 4,03 kg bitki⁻¹ orta qiymət vermişdir.

Ən yüksək məhsuldarlıq 4,44 kg bitki⁻¹ ilə M1T2-də, ən aşağı qiymət isə 2,96 kg bitki⁻¹ ilə M0T0-da ölçülmüşdür. Mənbə Cədvəl 7 başlığında vahidi “g plant⁻¹” kimi yazsa da, eyni cədvəlin müzakirə mətni, xülasə və rəsmi məqalə annotasiyası qiymətləri kg bitki⁻¹ kimi verir. Buna görə vahid uyğunsuzluğu mənbə qeydində qorunaraq nəticələr xülasə və nəticə mətnindəki kg bitki⁻¹ vahidi ilə göstərilmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Təcrübə sxemi

Tədqiqat iki amilli RCBD sxemindən istifadə edir. Birinci amil mikoriza tətbiqi, ikinci amil isə biyan kökü ekstraktı + maya suspenziyası dozasıdır. Mənbə üç təkrar istifadə edildiyini bildirir. Riyazi olaraq iki mikoriza səviyyəsi ilə üç yarpaq tətbiqi altı müalicə kombinasiyası yaradır.

Material və Metod bölməsində eyni zamanda “nine experimental units” ifadəsi vardır. Altı faktorial kombinasiya və üç təkrar məlumatı ilə bu ifadə birbaşa uyğun gəlmədiyindən ümumi eksperimental vahid sayı Verianla tərəfindən yenidən hesablanaraq mənbə nəticəsi kimi təqdim edilməmişdir.

Yarpaq tətbiqlərinin sayı

Xülasə bölməsinə görə yetişdirmə mövsümü ərzində üç yarpaq püskürtməsi aparılmışdır. Mənbə bu üç tətbiqin dəqiq tarixlərini və ya fenoloji mərhələlərini ətraflı şəkildə vermir. Buna görə tətbiq vaxtları ilə bağlı əlavə proqram yaradılmamışdır.

LSD_0.05 testi nəyi göstərir?

Ən Kiçik Əhəmiyyətli Fərq testi müəyyən müqayisədə iki orta qiymət arasındakı fərqin %5 əhəmiyyətlilik səviyyəsində statistik baxımdan fərqləndirilə bilib-bilmədiyini qiymətləndirmək üçün istifadə edilən çoxsaylı müqayisə yanaşmasıdır. Mənbədə M mikorizanın əsas təsirini, T yarpaq tətbiqinin əsas təsirini, TM isə iki amilin qarşılıqlı təsirini ifadə edir. Aşağıdakı qiymətlər tədqiqat cədvəllərində birbaşa verilən LSD_0.05 hədləridir.

Əsas təsir ortalamaları

Tədqiqatın birbaşa dəstəklədiyi nəticələr

• Mənbənin təcrübə şəraitində mikoriza tətbiqi araşdırılan bütün böyümə və məhsuldarlıq xüsusiyyətlərində daha yüksək əsas təsir ortalamaları ilə əlaqələndirilmişdir.
• 10 g L⁻¹ biyan kökü ekstraktı + maya suspenziyası tətbiqi T0 və T1 ilə müqayisədə araşdırılan bütün xüsusiyyətlərdə ən yüksək yarpaq tətbiqi ortalamalarını vermişdir.
• M1T2 kombinasiyası ölçülən altı xüsusiyyətin hamısında ən yüksək qarşılıqlı təsir qiymətini vermişdir.
• Mikoriza ilə yarpaq tətbiqi arasında mənbə cədvəllərində statistik baxımdan əhəmiyyətli qarşılıqlı təsirlər bildirilmişdir.
• Tədqiqat nəticələri bu xüsusi təcrübə şəraitində mikoriza ilə yüksək dozalı biyan kökü + maya yarpaq tətbiqinin birlikdə istifadəsinin böyümə və məhsuldarlıq baxımından üstünlük verə biləcəyini dəstəkləyir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Təcrübə bütün xiyar sortlarında eyni reaksiyanın yaranacağını göstərmir.
• 10 g L⁻¹-in bioloji baxımdan mütləq optimal doza olduğu sübut edilməmişdir; təcrübədə 10 g L⁻¹-dən yüksək dozalar sınaqdan keçirilməmişdir.
• Mikoriza növləri və ya izolatları arasında müqayisə aparılmamışdır.
• Biyan kökü ekstraktının təkbaşına və mayanın təkbaşına təsiri ayrılmamışdır; hər ikisi eyni yarpaq tətbiqinin komponentləri kimi verilmişdir.
• Kök kolonizasiyası nisbəti, mineral qida konsentrasiyası, fotosintez sürəti, xlorofil miqdarı və ya bitki hormonları ölçülmədiyindən təklif olunan mexanizmlər birbaşa təsdiqlənmiş deyil.
• Tədqiqat bir neçə istehsal mövsümündə və fərqli məkanlarda xarici doğrulama təqdim etmir.

Təkrar istehsal edilə bilmə baxımından çatışmayan məlumatlar

Mənbə mikoriza tətbiqinin 5 g ocaq⁻¹ olduğunu bildirsə də, istifadə edilən mikoriza göbələyinin növünü, izolatını, spor sıxlığını və ya inokulum keyfiyyətini açıq şəkildə bildirmir. Biyan kökü ekstraktının hazırlanma üsulu, ekstraksiya həlledicisi, ekstraktın quru maddə tərkibi və istifadə edilən maya orqanizminin növü də ətraflı göstərilməmişdir.

Üç yarpaq tətbiqinin aparıldığı bildirilsə də, tətbiqlərin dəqiq tarixləri, bitkinin inkişaf mərhələləri, püskürtmə həcmi və istifadə olunan püskürtmə avadanlığı bildirilməmişdir. Bu çatışmazlıqlar eyni protokolun başqa tədqiqatçı tərəfindən tam şəkildə təkrarlanmasını çətinləşdirir.

Mənbədəki say və metodoloji uyğunsuzluqlar

• Xülasə təcrübə mövsümünü 2023-2024, Material və Metod bölməsi isə 2022-2023 olaraq verir.
• Mənbə iki mikoriza səviyyəsi, üç yarpaq tətbiqi və üç təkrar bildirdiyi halda metod mətnində “doqquz eksperimental vahid” ifadəsindən istifadə edir; bu məlumatlar bir-biri ilə açıq şəkildə uyğun gəlmir.
• Cədvəl 3-də M1 yarpaq sayı ortalaması 33,29 olduğu halda izahlı mətndə 33,92 yazılmışdır.
• Cədvəl 3-ün izahlı hissəsində müalicə quruluşunda olmayan 7,5 mL L⁻¹ ifadəsi keçir və bəzi orta qiymətlər cədvəldən fərqli verilir.
• Cədvəl 7-nin başlığı məhsuldarlıq vahidini g bitki⁻¹ kimi göstərdiyi halda, eyni bölmənin mətni və xülasə kg bitki⁻¹ istifadə edir.

Bu uyğunsuzluqlar səbəbindən Verianla izahında aydın oxuna bilən cədvəl hüceyrələri əsas götürülmüş; uyğun gəlməyən qiymətlər səssizcə birləşdirilməmiş və ya yeni “düzəldilmiş” məlumat dəsti yaradılmamışdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün iş: THE EFFECT OF MYCORRHIZA AND FOLIAR APPLICATION OF PLANT EXTRACTS ON THE GROWTH AND YIELD OF CUCUMBER UNDER PROTECTED CULTIVATION (CUCUMIS SATIVUS)

Müəlliflər: Mohanad Turki Meften; Sara Read Khalaf Al-Khazali; Mohammed Hadi Obaid; Falah Hasan Issa.

Məsul müəllif: Mohanad Turki Meften.

Qurumlar: College of Agriculture - Al Muthanna University; College of Agriculture - Al-Qadisiyah University; College of Agriculture - Kerbala University.

Jurnal: IPHO-Journal of Advance Research in Agriculture and Environmental Science.

Cild / say: Volume 4, Issue 3.

Səhifələr: 07-12.

Nəşr tarixi: Rəsmi jurnal qeydində 1 Mart 2026.

Online ISSN: 3050-8843.

Print ISSN: 3050-9297.

DOI: 10.5281/zenodo.19448740.

Nəşriyyat / qeyd: International Publication House Open (IPHO); tədqiqat həmçinin Zenodo-da DOI qeydi ilə arxivləşdirilmişdir.

Lisenziya: Rəsmi məqalə səhifəsində Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) kimi göstərilmişdir.

Mənbə növü: Örtük altında aparılmış eksperimental bitki yetişdirmə tədqiqatı.

Resenziya statusu: Məqalə jurnal məqaləsi kimi dərc edilmişdir; lakin əlçatan rəsmi məqalə səhifəsində bu tədqiqata xüsusi resenzent adları, resenziya tarixləri və ya qiymətləndirmə hesabatları göstərilmədiyindən məqaləyə xüsusi resenziya prosesinin təfərrüatları təsdiqlənə bilməmişdir.

Təcrübə yeri: Al-Bandar, Al-Muthanna Governorate, İraq; mənbə koordinatları 31.320705° N, 45.303067° E olaraq verir.

Bitki materialı: Xiyar (Cucumis sativus L.), Sahara hibridi.

Təcrübə sxemi: Randomizə olunmuş tam blok dizaynı (RCBD), mənbədə üç təkrar kimi bildirilmişdir.

Statistika: Orta qiymətlər LSD testi ilə α = 0,05 səviyyəsində müqayisə edilmişdir.

Mikoriza amili: M0 = inokulyasiya yoxdur; M1 = toxumlara 5 g ocaq⁻¹ mikoriza.

Yarpaq tətbiqi amili: T0 = tətbiq yoxdur; T1 = 5 g L⁻¹ biyan kökü ekstraktı + 5 g L⁻¹ maya suspenziyası; T2 = 10 g L⁻¹ biyan kökü ekstraktı + 10 g L⁻¹ maya suspenziyası.

Tətbiq sayı: Xülasə bölməsində yetişdirmə mövsümü ərzində üç yarpaq püskürtməsi aparıldığı bildirilir.

Maliyyələşdirmə: Mənbədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı müəyyən edilməmişdir.

Maraqlar toqquşması: Mənbədə ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı müəyyən edilməmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Ayrı xam məlumat faylı və ya məlumat deposu bildirilməmişdir; nəticə məlumatları məqalədə cədvəllər şəklində təqdim edilir.

Müəllif töhfələri / CRediT: Ayrı CRediT və ya müəllif töhfələri bəyanatı bildirilməmişdir.

Əsas şərh sərhədi: Ən güclü nəticə mənbənin təcrübə şəraitində M1T2 kombinasiyasının araşdırılan altı böyümə və məhsuldarlıq xüsusiyyətinin hamısında ən yüksək qiyməti verməsidir. Təcrübə mexanizmləri birbaşa ölçməmiş və fərqli istixana, sort, torpaq və ya mövsümlərdə xarici doğrulama aparmamışdır.