Bu tədqiqat universitet tələbələri arasında depressiya və depressiv simptomların prevalansı ilə bağlı əvvəllər dərc edilmiş sistematik icmalları və meta-analizləri daha yüksək səviyyədə bir araya gətirən geniş əhatəli çətir icmalıdır (umbrella review). Çətir icmalı ayrı-ayrı iştirakçılardan yeni məlumat toplamaq əvəzinə mövcud sistematik icmal və meta-analizlərin nəticələrini birlikdə nəzərdən keçirən sübut sintezi növüdür. Tədqiqatçılar iki ayrı ədəbiyyat axtarışının nəticəsində 61 sistematik icmal və meta-analizi yekun sintezə daxil etmişlər. Bu 61 icmalda bildirilən depressiya prevalansı təxminlərinin medianı %32,00, dəyərlərin ümumi diapazonu isə %11,00 ilə %63,00 arasındadır.

Bu %32 dəyəri mühüm şərh məhdudiyyəti ilə oxunmalıdır. Tədqiqat 61 icmalın iştirakçılarını yenidən birləşdirərək yeni və vahid qlobal meta-analitik prevalans hesablamamışdır; tədqiqatçılar icmallarda bildirilən prevalans təxminlərini narrativ şəkildə sintez etmiş və onların medianını bildirmişlər. Buna görə %32 umbrella review səviyyəsində icmal-əsaslı median prevalans dəyəridir. Bundan əlavə, daxil edilən sübutların demək olar hamısı tələbələrin özlərinin bildirdiyi depressiv simptomları ölçən alətlərə əsaslanır. Yalnız bir icmalda klinisist qiymətləndirməsi də olmuşdur. Buna görə nəticə dünya üzrə universitet tələbələrinin %32-sinə klinik olaraq depressiya diaqnozu qoyulduğu mənasına gəlmir.

Alt qrup təhlillərində qadın tələbələrdə bildirilən median prevalans kişilərdən bir qədər yüksək görünmüş, Asiyanı araşdıran icmallarda prevalans Avropanı araşdıranlarla müqayisədə çox vaxt daha yüksək olmuş və COVID-19 dövrünün başlaması ilə prevalansda ümumi yüksəliş meyli müşahidə edilmişdir. Bununla belə, bu müqayisələrin mühüm hissəsində statistik əhəmiyyətlilik aşkar edilmədiyinə görə nəticələri “qadın olmaq”, “Asiyada təhsil almaq” və ya “COVID-19-a məruz qalmaq” təkbaşına depressiyaya səbəb olur kimi şərh etmək düzgün deyil.

Tədqiqatın başqa bir mühüm nəticəsi ölçmə alətinin prevalans təxmininə ciddi təsir göstərə bilməsidir. Geniş istifadə olunan dörd ölçmə ailəsində median prevalans BDI üçün %26,07, PHQ üçün %34,45, CES-D üçün %37,55 və DASS üçün %39,55 kimi bildirilmişdir. Şkalaların hədləri, həssaslıqları və ölçdükləri simptom səviyyələri fərqli olduğuna görə müxtəlif alətlərlə hesablanan prevalansların birbaşa eyni hadisə kimi müqayisə edilməsi ehtiyat tələb edir.

Çətir İcmalı Nədir və Bu Tədqiqatda Nə İşə Yarayır?

Çətir icmalı birincil tədqiqatları birbaşa birləşdirmək əvəzinə əvvəllər aparılmış sistematik icmalları və meta-analizləri birlikdə qiymətləndirərək tədqiqat sahəsinin genişmiqyaslı sübut mənzərəsini yaradan yüksək səviyyəli sübut sintezidir. Bu tədqiqatın əsas məqsədi yalnız bir ölkəyə, ixtisasa və ya COVID-19 dövrünə fokuslanan mövcud icmallardan kənara çıxaraq universitet tələbələrində depressiya prevalansını qlobal miqyasda və müxtəlif alt qruplar baxımından birlikdə qiymətləndirməkdir.

Sistematik icmal, meta-analiz və çətir icmalı arasındakı fərq

Sistematik icmal müəyyən tədqiqat sualı ilə bağlı birincil tədqiqatların əvvəlcədən müəyyən edilmiş axtarış və seçim meyarları ilə sistematik şəkildə toplanmasını və qiymətləndirilməsini hədəfləyir. Meta-analiz uyğun tədqiqatların rəqəmsal nəticələrini statistik olaraq birləşdirə bilər. Çətir icmalı isə bu sistematik icmalları və meta-analizləri araşdırma vahidi kimi istifadə edir. Buna görə mövcud tədqiqatda əsas analiz vahidi birbaşa tələbə və ya tək bir birincil tədqiqat deyil, dərc olunmuş sistematik icmal və ya meta-analizdir.

Tədqiqatın əsas problemi

Universitet tələbələrində depressiya barədə çoxlu icmal olsa da, onların mühüm hissəsi müəyyən ölkələrə, qitələrə, təhsil sahələrinə, bakalavr və ya magistratura səviyyəsinə, müəyyən ölçmə alətlərinə yaxud COVID-19-un müəyyən mərhələlərinə fokuslanır. Tədqiqatçılar bu parçalanmış sübut strukturunun dünya üzrə ümumi mənzərəni anlamağı çətinləşdirdiyini bildirirlər.

Tədqiqatın üç əsas məqsədi var:

1. Universitet tələbələri arasında bildirilən qlobal depressiya prevalansını yüksək səviyyədə qiymətləndirmək.
2. Cinsiyyət, təhsil səviyyəsi, ixtisas sahəsi, coğrafi region, COVID-19 dövrü və ölçmə üsulu kimi alt qruplarda prevalans meyllərini araşdırmaq.
3. Universitetlər və əlaqəli qurumlar üçün mövcud sübutlara əsaslanan tətbiq tövsiyələrini müzakirə etmək.

%32 Median Prevalans Nə Deməkdir?

Tədqiqatdakı %32,00 dəyəri 61 icmalda bildirilən depressiya prevalansı təxminlərinin ortanca, yəni median dəyəridir; umbrella review səviyyəsində bütün fərdlərin vahid hovuzda yenidən təhlili ilə əldə edilmiş yeni birləşdirilmiş prevalans deyil. Median dəyərlər kiçikdən böyüyə sıralandıqda ortada qalan dəyəri göstərir və çox yüksək və ya çox aşağı ekstremal təxminlərdən arifmetik ortalamaya nisbətən daha az təsirlənir.

Mənbədə 61 icmaldakı prevalans təxminləri %11,00 ilə %63,00 arasında dəyişir. Bu qədər geniş diapazon tədqiqatlar arasında tələbə populyasiyası, coğrafiya, təhsil sahəsi, ölçmə şkalası, istifadə olunan kəsim nöqtəsi və tədqiqat dövrü kimi amillərin fərqli olduğunu göstərir.

Mənbə müəllifləri %32 medianını təxminən hər üç universitet tələbəsindən birinin depressiyadan təsirlənə biləcəyinə işarə edən ciddi səviyyə kimi şərh edirlər. Lakin metodoloji baxımdan daha dəqiq ifadə budur: araşdırılan icmalların bildirdiyi depressiya və ya depressiv simptom prevalansı təxminlərinin ortanca dəyəri təxminən üçdə birdir. Bu ifadə xüsusilə vacibdir, çünki öz-bildirimlə ölçülən depressiv simptom səviyyəsi ilə klinisistin qoyduğu depressiya diaqnozu eyni şey deyil.

Öz-bildirim nəticəsi klinik diaqnozdurmu?

Xeyr. Öz-bildirim şkalalarında tələbə müəyyən simptomları özü qiymətləndirir. Bu alətlər simptom yükünü skrininq etmək və kəmiyyətləşdirmək üçün istifadə oluna bilər; lakin mənbə tədqiqat da öz-bildirimlə ölçülən depressiv simptomların klinisist tərəfindən qoyulan diaqnoza bərabər olmadığını açıq şəkildə vurğulayır. Daxil edilən 61 icmalın demək olar hamısı öz-bildirim məlumatlarına əsaslanır, yalnız Lei və həmkarlarının 2016-cı il icmalında klinisist qiymətləndirməsi də yer alır.

Sübut hovuzunun ölçüsü

Coğrafi təmsil tam balanslı deyil

İcmallar ən azı 76 ölkəni əhatə etsə də, bəzi ölkələr ədəbiyyatda daha tez-tez təmsil olunub. İcmal səviyyəsində Çin 35, Hindistan 22 və Amerika Birləşmiş Ştatları 20 icmalda yer alıb. Buna görə “qlobal” əhatə genişdir, lakin hər ölkənin və ya regionun sübutlardakı çəkisi bərabər deyil.

Depressiya Prevalansı Ölçmə Alətinə Görə Niyə Dəyişə Bilər?

Müxtəlif depressiya ölçmə alətləri fərqli sual dəstləri, ballandırma sistemləri və kəsim dəyərlərindən istifadə etdiyinə görə eyni tələbə populyasiyasında depressiv simptom prevalansı fərqli təxmin edilə bilər. Bu umbrella review-də ölçmə alətinə görə görünən geniş fərqlər prevalansın yalnız populyasiya xüsusiyyətlərinə deyil, ölçmə üsuluna da həssas olduğunu göstərir; buna görə müxtəlif şkalalardan alınan faizlər birbaşa eyni hadisə kimi qəbul edilməməlidir.

Tədqiqatda ümumilikdə 18 ölçmə aləti ailəsi müəyyən edilib. Ən çox istifadə olunan ailələr PHQ, BDI, DASS və CES-D-dir. Tədqiqatçılar xüsusilə eyni ölçmə alətində istifadə olunan müxtəlif kəsim ballarının belə müqayisə edilə bilməyə təsir göstərə biləcəyini bildirirlər.

Ən çox istifadə olunan dörd ölçmə ailəsi

Mənbədə daha az istifadə olunan ölçmə ailələri arasında da çox geniş dəyərlər görünür. Bununla belə, yalnız bir icmalda istifadə olunan alətdən alınmış yüksək və ya aşağı nisbəti ümumi alət təsiri kimi şərh etmək düzgün deyil.

Bütün ölçmə ailələrinin paylanması

DASS nəticələrində 42 və 21 maddəlik versiyaların depressiya alt şkalalarından istifadə olunmuşdur. Mənbə Niazi və həmkarlarının 2025-ci il icmalında bu təsnifatın qeyri-müəyyən olduğunu ayrıca qeyd edir.

COVID-19 Nəticələri Pandemiyanın Depressiyaya Səbəb Olduğunu Sübut Edirmi?

Xeyr. Çətir icmalı COVID-19 dövrünün başlaması ilə universitet tələbələrində bildirilən depressiya prevalansının ümumən yüksəldiyi bir örüntü göstərir, lakin bu müşahidə xarakterli müqayisələr təkbaşına səbəbiyyət sübutu deyil. Altı icmalın COVID-19 dövrlərinə görə apardığı müqayisələrin dördündə fərqlər statistik olaraq əhəmiyyətli deyil; əhəmiyyətli nəticə bildirən icmallar da fərqli zaman tərifləri və tələbə populyasiyalarından istifadə edib.

Dörd icmalın birbaşa pandemiyadan əvvəlki dövrlə pandemiya zamanı/sonrakı dövrü müqayisə edə bildiyi qrupda median prevalans pandemiyadan əvvəl %34,10, pandemiya zamanı və ya sonrasında %37,30 kimi bildirilmişdir. Bundan əlavə, Y. Li və həmkarlarının icmalında 1 mart 2020-dən əvvəl %21,00 və sonra %54,00; Luo və həmkarlarının icmalında erkən dövr %21,80, gec dövr %31,00 və pandemiyadan sonrakı dövr %28,90 dəyərləri bildirilmişdir.

Bu rəqəmlər eyni eksperimentin ardıcıl ölçmələri deyil. Mənbə icmalların dövr tərifləri və nümunələri fərqlidir. Buna görə “COVID-19 depressiyanı bu qədər artırdı” şəklində vahid dəqiq təsir ölçüsü çıxarmaq mənbə tərəfindən dəstəklənmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Şəffaflıq, ön qeydiyyat və hesabat standartı

Tədqiqat PRISMA sistematik icmal hesabat prinsiplərinə uyğun aparılmış və Joanna Briggs Institute (JBI) Evidence Synthesis yanaşması izlənmişdir. Tədqiqatın dizayn və sintez planını əhatə edən ön qeydiyyat 7 yanvar 2023 tarixində tamamlanmış; sadələşdirilmiş axtarış sətri və bir jurnal adındakı yeniləmə 9 yanvar 2023 tarixində ön qeydiyyata işlənmişdir.

Ön qeydiyyat, yoxlanılan qeyd siyahıları, 61 icmalın məlumat çıxarılması və keyfiyyət qiymətləndirmə faylları ilə tamamlanmış PRISMA 2020 yoxlama siyahısı Open Science Framework üzərində paylaşılmışdır.

Ədəbiyyat axtarışı necə aparıldı?

İki geniş axtarış aparılmışdır. İlk axtarış 10 yanvar 2023 tarixinədək əlçatan tədqiqatları əhatə edərkən, yenilənmiş ikinci axtarış 18 fevral 2026 tarixinədək əlçatan tədqiqatları əhatə etmişdir.

Beş əsas biblioqrafik məlumat bazası yoxlanmışdır:

• EBSCOhost ERIC
• EBSCOhost PsycINFO
• PubMed
• Web of Science
• Scopus

Bundan əlavə, beş psixiatriya jurnalının cari nömrələri ayrıca yoxlanmış və əsas məlumat bazalarında hələ indekslənməmiş ola biləcək qeydlərin qaçırılmasının azaldılmasına çalışılmışdır. Boz ədəbiyyatın daxil edilməsi üçün Google Scholar və ProQuest Dissertations & Theses Global istifadə olunmuşdur. Bu iki mənbədə uyğunluğa görə sıralanmış ilk 200 qeyd götürülmüşdür.

Hansı tədqiqatlar daxil edildi?

Seçim üç əsas mərhələdə aparılmışdır: başlıq/xülasə skrininqi, tam mətn qiymətləndirməsi və metodoloji keyfiyyət qiymətləndirməsi.

Başlıq və xülasə mərhələsində ingiliscə olmayan, sistematik icmal və ya meta-analiz olmayan və açıq şəkildə “depression” terminindən bəhs etməyən qeydlər çıxarılmışdır.

Tam mətn mərhələsində daxil ediləcək tədqiqatın:

• ingiliscə olması,
• meta-analiz və ya sistematik icmal olması,
• klinik olaraq diaqnoz qoyulmuş depressiyanı və/və ya depressiv simptomları araşdırması,
• depressiya prevalansını faizlə bildirməsi,
• bakalavr və ya magistratura səviyyəsi daxil olmaqla universitet tələbələrini araşdırması

tələb olunurdu.

Qiymətləndiricilərarası uyğunluq

Başlıq və xülasə seçim meyarlarında qiymətləndiricilərarası orta xam uyğunluq %95, tam mətn seçimində %90, JBI keyfiyyət qiymətləndirməsində %86 və məlumat çıxarılmasında %89 kimi bildirilmişdir. Fikir ayrılıqları müvafiq iki tədqiqatçının müzakirəsi ilə həll olunmuşdur.

PRISMA seçim axını

Metodoloji keyfiyyət necə qiymətləndirildi?

İcmallar 11 maddəlik JBI yoxlama siyahısı ilə qiymətləndirilmişdir. Ən azı 5 “Bəli” alan icmallar kifayət qədər metodoloji səviyyədə qəbul edilmişdir. Yekun 61 icmalın hamısı bu həddi keçmiş; JBI ballarının medianı 9, aralığı 5–11 olmuşdur.

Bununla belə, JBI-nin “tədqiqat axtarmaq üçün istifadə olunan mənbələr kifayət idimi?” maddəsi zəif nöqtəni göstərmişdir. Yalnız 23 icmal (%38) bu maddə üzrə “Bəli” almış; başqa sözlə, 38 icmalın axtarış mənbələri bu meyar üzrə kifayət hesab edilməmişdir. Tədqiqatçılar xüsusilə boz ədəbiyyat mənbələrinin bir çox icmalda nəzərdən qaçırıldığını bildirirlər.

Məlumatlar necə çıxarıldı?

Tədqiqatçılar hər icmaldan coğrafi əhatə, bakalavr/magistratura tələbə növü, təhsil sahəsi, ümumi tədqiqat sayı, ümumi nümunə ölçüsü, depressiyanın qiymətləndirilmə növü, istifadə olunan ölçmə aləti, ümumi prevalans, istifadə olunan sabit və ya təsadüfi təsirlər modeli və varsa alt qrup nəticələrini çıxarmışlar.

Ölkələrin coğrafi regionlara təyin edilməsində Afrika, Asiya-Sakit okean, Avropa, Yaxın Şərq, Şimali Amerika və Cənubi Amerika qruplarından istifadə olunmuşdur.

Umbrella səviyyəsində sintez necə aparıldı?

Tədqiqat 61 icmalın prevalans dəyərlərini narrativ sintez yolu ilə qiymətləndirmişdir. Cinsiyyət, təhsil səviyyəsi, ixtisas sahəsi, coğrafiya, COVID-19 dövrü, ölçmə aləti və diaqnoz növü üzrə alt qrup sintezi aparılmışdır. Bir alt qrupda umbrella səviyyəsində nəticə çıxarmaq üçün ən azı iki icmalın müvafiq məlumatı bildirməsi şərti istifadə olunmuşdur.

Mühüm metod qeydi: Mənbə umbrella səviyyəsində yeni birləşdirilmiş prevalans meta-analizi və ya yeni meta-analitik tənlik bildirmir. Buna görə Verianla mətninə mənbədə olmayan hovuzlaşdırma düsturu, heterogenlik statistikası və ya təsir ölçüsü əlavə edilməmişdir.

Əsas prevalans nəticəsi

Cinsiyyətə görə nəticələr

Cəmi 22 icmal qadın və kişi tələbələr üçün ayrıca prevalans məlumatı təqdim etmişdir.

22 icmalın 15-də qadınlarda prevalans daha yüksək, 7-də kişilərdə daha yüksək bildirilmişdir. Lakin fərqlərin çoxu statistik olaraq əhəmiyyətli deyil. Yalnız iki icmal qadınlarda əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək, bir icmal isə kişilərdə əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək prevalans bildirmişdir. Buna görə qadın tələbələr istiqamətində ümumi meyl görünsə də, nəticə bütün icmallarda ardıcıl və əhəmiyyətli fərq kimi qiymətləndirilməməlidir.

Bakalavr və magistratura tələbələri

Səkkiz icmal bakalavr və magistratura tələbə qruplarını müqayisə etmişdir.

Depressiya prevalansı dörd icmalda bakalavr tələbələrində, dörd icmalda magistratura tələbələrində daha yüksək görünmüş və bütün müqayisələr statistik olaraq əhəmiyyətsiz olmuşdur.

Təhsil sahəsinə görə nəticələr

On dörd icmal təhsil sahəsinə görə alt qrup analizi təqdim etmişdir. Tibb və qeyri-tibb sahələrini birbaşa müqayisə edən 11 icmalda ümumi nəticələr qarışıqdır. Tibb tələbələrində median %27,50, qeyri-tibb tələbələrində %30,60 kimi bildirilmişdir. Beş icmal tibb tələbələrində, beş icmal qeyri-tibb tələbələrində daha yüksək prevalans tapmış, bir icmal fərq tapmamışdır. Bu 11 müqayisənin 10-da statistik olaraq əhəmiyyətli fərq aşkar edilməmişdir.

Buna görə mənbə “tibb tələbələri mütləq daha depressivdir” və ya əksinə “qeyri-tibb tələbələri mütləq daha depressivdir” nəticəsini dəstəkləmir.

Asiya və Avropa müqayisəsi

Coğrafi regiona görə alt qrup analizi təqdim edən 13 icmal olmuşdur. Bunlardan səkkizi Asiya və Avropa üçün müqayisə edilə bilən nəticələr vermişdir.

Səkkiz müqayisənin yeddisində Asiya üçün prevalans daha yüksək, birində Avropa üçün daha yüksək olmuşdur. Lakin səkkiz icmalın yeddisində regional fərq statistik olaraq əhəmiyyətli deyil. Yalnız Rotenstein və həmkarlarının 2016-cı il icmalı əhəmiyyətli Asiya-Avropa fərqi bildirmişdir. Buna görə coğrafi nəticələr meyl kimi qiymətləndirilməlidir; qitəyə xas qaçılmaz risk kimi şərh edilməməlidir.

COVID-19 dövrləri

Altı COVID-19 alt qrup icmalının dördündə dövr fərqləri statistik olaraq əhəmiyyətli deyil; Heumann və həmkarları ilə Y. Li və həmkarlarının icmallarında əhəmiyyətli nəticə bildirilmişdir. Buna görə mənbə ümumi pandemiya dövrü artım örüntüsü göstərsə də, vahid səbəbli təsir ölçüsü hesablamır.

Ölçmə üsulu niyə mərkəzi məhdudiyyətdir?

Mənbədə tədqiqatçılar əvvəlcə klinisist diaqnozu ilə öz-bildirim şkalalarını müqayisə etməyi hədəfləmişlər. Lakin yalnız Lei və həmkarlarının 2016-cı il icmalı bu müqayisəyə uyğun məlumat təqdim etdiyinə görə umbrella səviyyəsində etibarlı klinisist–öz-bildirim müqayisəsi aparıla bilməmişdir.

Bu vəziyyət tədqiqat nəticələrinin şərhində kritik əhəmiyyət daşıyır. Simptom skrininq şkalasında həddən yuxarı bal almaq təkbaşına klinik depressiya diaqnozu qoyulması mənasına gəlmir.

Kəsim balları niyə problem yaradır?

Eyni ölçmə aləti ailəsinin müxtəlif tədqiqatlarda fərqli kəsim dəyərləri ilə istifadə edilməsi prevalans təxminlərini dəyişə bilər. Mənbə nümunə olaraq Beck Depression Inventory üçün Gao və həmkarlarının icmalında 10–14, Sarokhani və həmkarlarının icmalında isə 14–17 arasında dəyişən kəsim dəyərləri olduğunu bildirir. Umbrella review bu kəsim balı heterogenliyini ayrıca analiz etməmişdir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

• Yalnız ingiliscə dərc edilmiş icmallar daxil edilmişdir; digər dillərdəki sübutlar kənarda qala bilər.
• Daxil edilən icmalların demək olar hamısı öz-bildirim depressiya/depressiv simptom ölçmələrinə əsaslanır.
• Klinisist qiymətləndirməsi ilə öz-bildirim alətlərinin nəticələrini etibarlı şəkildə müqayisə etmək üçün kifayət qədər icmal tapılmamışdır.
• Eyni ölçmə alətində istifadə olunan fərqli kəsim ballarının yaratdığı heterogenlik umbrella səviyyəsində analiz edilməmişdir.
• 61 icmalın yalnız 23-ü JBI-nin kifayət qədər axtarış mənbələri maddəsində “Bəli” almışdır; boz ədəbiyyat bir çox icmalda kifayət qədər axtarılmamışdır.
• Alt qrup nəticələrinin mühüm hissəsində statistik əhəmiyyətlilik tapılmamışdır.
• Tədqiqatın sintezi narrativdir; %32 yeni umbrella-level pooled meta-analiz nəticəsi deyil.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Araşdırılan 61 icmalda depressiya/depressiv simptom prevalansı təxminlərinin medianı %32,00-dır.
• İcmallar arasındakı prevalans təxminləri %11,00 ilə %63,00 arasında geniş diapazon göstərir.
• Qadın tələbələrdə daha yüksək prevalans istiqamətində ümumi meyl var, lakin cinsiyyət müqayisələrinin çoxu statistik olaraq əhəmiyyətli deyil.
• Bakalavr və magistratura tələbələri arasında etibarlı prevalans fərqi göstərilməmişdir.
• Tibb və qeyri-tibb sahələri arasındakı nəticələr qarışıqdır.
• Asiya üçün Avropaya nisbətən daha yüksək prevalans istiqamətində meyl var, lakin regional müqayisələrin çoxu əhəmiyyətli deyil.
• COVID-19-un başlaması ilə daha yüksək prevalans istiqamətində ümumi örüntü görülmüşdür, lakin bütün icmallarda statistik olaraq əhəmiyyətli deyil.
• İstifadə olunan ölçmə aləti prevalans təxminləri arasında mühüm dəyişkənlik mənbələrindən biridir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Universitet tələbələrinin tam olaraq %32-sinə klinik depressiya diaqnozu qoyulduğu nəticəsi dəstəklənmir.
• %32 dəyəri dünya əhalisinə görə çəkiləndirilmiş yeni və vahid qlobal meta-analitik prevalans deyil.
• Qadın cinsiyyətinin təkbaşına depressiyaya səbəb olduğu nəticəsi dəstəklənmir.
• Asiyada yaşamağın və ya təhsil almağın təkbaşına depressiyaya səbəb olduğu nəticəsi dəstəklənmir.
• COVID-19-un depressiya prevalansını müəyyən və vahid faiz qədər səbəbli şəkildə artırdığı nəticəsi dəstəklənmir.
• Bir ölçmə alətinin digərindən elmi baxımdan “daha doğru” olduğu yalnız bu tədqiqatdan çıxarıla bilməz.
• Öz-bildirim şkalasında həddən yuxarı nəticə alan hər tələbənin klinik depressiya xəstəsi olduğu deyilə bilməz.

Tətbiq baxımından müəlliflərin tövsiyələri

Müəlliflər yüksək depressiya/depressiv simptom prevalansının universitetlərdə psixi sağlamlıq dəstəyinin prioritetləşdirilməsini tələb etdiyini müdafiə edirlər. Müzakirədə mindfulness və dayanıqlılıq proqramları, texnologiya vasitəli müdaxilələr, internet dəstəkli psixoloji proqramlar, depressiya savadlılığı, mədəniyyətə uyğunlaşdırılmış yanaşmalar və gələcək səhiyyə böhranlarında tələbələrin onlayn təhsilə keçid stressini azalda biləcək təhsil tənzimləmələri kimi seçimlər nəzərdən keçirilir.

Lakin bu tövsiyələr mövcud umbrella review daxilində birbaşa sınaqdan keçirilmiş müdaxilələrin nəticələri deyil. Bunlar tədqiqatın sintez etdiyi prevalans nəticələri və müəlliflərin müzakirədə müraciət etdiyi mövcud müdaxilə ədəbiyyatı əsasında hazırlanmış tətbiq tövsiyələridir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat başlığı: Global Prevalence of Depression Among University Students: A Comprehensive Umbrella Review

Müəlliflər, mənbədə verilən sıra ilə: Gilda Yun Kai Sam; Xun Ci Soh; Harshitha Balaji; Gabriel X. D. Tan; Shu Fen Diong; Meilan Hu; Andree Hartanto; Nadyanna M. Majeed.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər töhfəyə dair ayrıca bəyan göstərilməyib.

Məsul müəllif: Andree Hartanto.

Qurum 1: School of Social Sciences, Singapore Management University, 10 Canning Rise, Singapore 179873, Singapore.

Qurum 2: Faculty of Arts and Social Sciences, National University of Singapore, Block AS7, Level 5, 5 Arts Link, Singapore 117570, Singapore.

Mənbə növü: Systematic Review; metodoloji baxımdan geniş əhatəli umbrella review / çətir icmalı.

Jurnal: Education Sciences.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / say / məqalə nömrəsi: 16(8), 1316.

DOI: 10.3390/educsci16081316

Göndərilmə: 3 iyun 2026.

Reviziya: 30 iyul 2026.

Qəbul: 13 avqust 2026.

Nəşr: 17 avqust 2026.

Rəyçilik statusu: Education Sciences rəyli akademik jurnaldır; tədqiqat dərc olunmuş jurnal versiyasıdır.

Preprint statusu: Mənbədə bu tədqiqatın ayrıca preprint versiyasına dair məlumat verilmir. OSF qeydi tədqiqatın ön qeydiyyat və açıq məlumat/tədqiqat materialı qeydidir; preprint kimi qiymətləndirilməməlidir.

Ön qeydiyyat: İlk ön qeydiyyat 7 yanvar 2023 tarixində aparılmış, 9 yanvar 2023 tarixində göstərilən metodoloji yeniləmələr qeydə daxil edilmişdir.

Açıq elm/məlumat qeydi: Məlumat çıxarılması, keyfiyyət qiymətləndirməsi, skrininq qeydləri və PRISMA materialları Open Science Framework üzərində https://osf.io/4nz6w/ ünvanında paylaşılmışdır.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat Andree Hartanto-ya Singapore Management University vasitəsilə verilən Ministry of Education Academy Research Fund Tier 1 qrantı (25-SOSS-SMU-006) və Lee Kong Chian Fund for Research Excellence dəstəyi ilə maliyyələşdirilmişdir.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir. Tədqiqat dərc olunmuş toplulaşdırılmış məlumatları sintez etmiş, yeni insan iştirakçı və ya birincil məlumat toplamamışdır.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Təhlil edilən məlumatlar OSF qeydində və tədqiqatın Supplementary Materials bölməsində təqdim olunur.

Maraq toqquşması: Müəlliflər maraq toqquşmasının olmadığını bildirmişlər.

Müəllif töhfələri

• Conceptualization: Xun Ci Soh və Andree Hartanto.
• Methodology: Gilda Yun Kai Sam, Xun Ci Soh, Andree Hartanto və Nadyanna M. Majeed.
• Validation: Gilda Yun Kai Sam, Xun Ci Soh, Harshitha Balaji, Gabriel X. D. Tan, Shu Fen Diong, Meilan Hu və Nadyanna M. Majeed.
• Formal analysis: Gilda Yun Kai Sam, Xun Ci Soh və Nadyanna M. Majeed.
• Investigation: Gilda Yun Kai Sam, Xun Ci Soh və Nadyanna M. Majeed.
• Data curation: Gilda Yun Kai Sam və Xun Ci Soh.
• Writing — original draft: Gilda Yun Kai Sam və Xun Ci Soh.
• Writing — review and editing: Gilda Yun Kai Sam, Xun Ci Soh, Harshitha Balaji, Gabriel X. D. Tan, Andree Hartanto, Shu Fen Diong, Meilan Hu və Nadyanna M. Majeed.
• Visualization: Gilda Yun Kai Sam və Xun Ci Soh.
• Supervision: Andree Hartanto və Nadyanna M. Majeed.
• Project administration: Gilda Yun Kai Sam və Xun Ci Soh.
• Funding acquisition: Andree Hartanto.

Əsas metodoloji şərh məhdudiyyəti: Bu tədqiqat birincil klinik araşdırma deyil. Yeni tələbə nümunəsi toplamamış, diaqnoz qoymamış və yeni müdaxilə sınaqdan keçirməmişdir. 61 sistematik icmal/meta-analizdə əvvəllər bildirilmiş prevalans təxminlərini və alt qrup örüntülərini umbrella səviyyəsində narrativ şəkildə sintez etmişdir. Nəticələrin mühüm hissəsi öz-bildirim depressiv simptom ölçmələrinə əsaslanır; buna görə klinik depressiya diaqnozu ilə depressiv simptom skrininqinin bir-birinə qarışdırılmaması lazımdır.