Active learning, o‘quvchini faqat o‘qituvchini tinglaydigan passiv qabul qiluvchi sifatida qoldirish o‘rniga uni o‘rganish jarayonida amaliy faoliyat, savol-javob, topshiriq, muammo yechish, muhokama yoki shunga o‘xshash faoliyatlarga faol ravishda jalb etadigan ta’lim yondashuvidir. Ushbu jamoat xizmati tadqiqoti Indoneziyaning Saitan hududidagi voyaga yetgan va keksa ishtirokchilarning arab/hijoiya harflarini tanish, o‘qish va yozishdagi qiyinchiliklarini kamaytirish maqsadida active learning asosidagi Qur’on o‘qish-yozish ta’limini amalga oshirgan. Tadqiqot sifat yondashuvidan foydalangan; boshlang‘ich holatni tushunish uchun kuzatuv, suhbat, hujjatlashtirish va jamoa bilan muloqot/ijtimoiylashtirish faoliyatlaridan foydalanilgan. Ta’lim 9 sentyabr 2023 kuni Masjid Baitussalamda o‘tkazilgan va 15 nafar voyaga yetgan/keksa hamda buvisi bilan kelgan bir bola, jami 16 kishi qatnashgan. Manba ishtirokchilarning dastlabki ikki material darajasini asosan qiyinchiliksiz o‘zlashtirganini, uchinchi darajadan boshlab ayrim keksa ishtirokchilarda qiyinchiliklar yaqqolroq namoyon bo‘lganini va dasturdan so‘ng guruh ta’limning har hafta davom etishini istaganini bildiradi. Biroq tadqiqot standartlashtirilgan old-test/so‘nggi test, nazorat guruhi yoki statistik ta’sir o‘lchovidan foydalanmagani sabab active learning muayyan miqdorda muvaffaqiyat oshishini keltirib chiqargan degan xulosaga kelib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning ijtimoiy muammosi Saitandagi ko‘plab voyaga yetgan va keksa shaxslarning hijoiya harflarini o‘qib-yoza olmasligi hamda ayrim kishilarning Qur’on oyatlarini lotin alifbosida yozilgan shakllardan kuzatishidir. Shu sababli dastur bevosita Qur’onning ilg‘or tafsiri yoki yodlashga emas, balki yanada asosiy o‘rganish bosqichiga qaratilgan: arab harflarini tanish, talaffuz qilish, yozish va sodda birikmalarni o‘rganish.

Ta’lim materiali besh xil qiyinchilik darajasi shaklida tuzilgan. Manba materialning har bir daraja bo‘yicha to‘liq va batafsil taqsimotini bermagan bo‘lsa-da, ta’lim doirasida hijoiya harflarini tanish, makharijul huruf, arab harflarini lotincha muqobillari bilan moslashtirish, arab harflarini topish, arabcha-lotincha puzzle mashg‘ulotlari va islomiy mazmunlar mavjudligini bildiradi. Tayyorlov bosqichida, shuningdek, alohida hijoiya harflari, fathah-kasrah-dammah belgilari va sodda so‘zlar holida birlashtiriladigan harflarning yozilishi ko‘rib chiqilgan.

Dasturdagi eng muhim amaliy kuzatuvlardan biri barcha voyaga yetgan va keksa ishtirokchilar bir xil tezlikda o‘rganmaganining qayd etilishidir. O‘rta yosh guruhidagi ayrim ishtirokchilar yuqoriroq darajadagi topshiriqlarni bemalol bajargan bo‘lsa, ayrim keksa ishtirokchilar uchinchi darajadan boshlab qiynalgan; eng keksa ishtirokchilardan birida oldingi bilimlarni eslash qiyinligi kuzatilgan. Bu holat manba muallifining material ishtirokchining boshlang‘ich darajasi va o‘rganish tezligiga moslashtirilishi kerak degan xulosaga kelishiga hissa qo‘shgan.

Tadqiqot ko‘rib chiqqan asosiy muammo

Tadqiqot Dusun Saitan, Desa Mulyodadi, Bambanglipuro, Bantul hududidagi voyaga yetgan va keksa musulmonlarning bir qismi arab/hijoiya harflarini o‘qib-yoza olmasligi muammosidan kelib chiqadi. Manba ayrim kishilar tahlilan yoki yasinan kabi diniy tadbirlarda Qur’on oyatlarini arab harflari o‘rniga lotin alifbosidagi transkripsiyalardan kuzatishini bildiradi.

Muallif bu holatni faqat individual o‘qish-yozish muammosi sifatida emas, balki ota-onalarning farzandlarining diniy ta’limiga uyda ko‘mak bera olishi nuqtai nazaridan ham baholaydi. Shu bilan birga, ushbu tadqiqot ota-onalarning savodxonlik darajasi bilan bolalarning diniy o‘rganish muvaffaqiyati o‘rtasida bevosita sababiy tahlil o‘tkazmagan; bu bog‘lanish kirish va muhokama bo‘limlaridagi ta’limiy asoslantirishdir.

Manba, shuningdek, hududdagi ta’lim darajasi, diniy ta’lim imkoniyatlarining cheklanganligi va Kejawen an’anasi kabi kontekstual omillarni tilga oladi. Bu omillar tizimli ravishda o‘lchangan mustaqil o‘zgaruvchilar emas. Ayniqsa, madaniy an’ana bilan diniy ta’limga qiziqish o‘rtasida manbada statistik yoki taqqoslama sababiylik tahlili mavjud emas.

Active Learning Bu Ta’limda Nimani Anglatadi?

Active learning ushbu tadqiqotda ishtirokchilarning faqat ma’ruzani tinglashi o‘rniga harflarni bevosita tanishi va yozishi, ish varaqalarida topshiriqlar bajarishi, savol berishi, individual mashg‘ulotda ishtirok etishi, guruh viktorinasini yechishi va ta’lim jarayoni haqida fikr bildirishi orqali o‘rganishga faol qatnashishini anglatadi; manba uni bir yo‘nalishli dars bayoniga muqobil, ishtirokchi markazli ta’lim yondashuvi sifatida qo‘llaydi.

Active learning nega tanlandi?

Manba an’anaviy bir yo‘nalishli tushuntirish ishtirokchilarni passiv holatda qoldirishi mumkin degan fikrdan kelib chiqadi. Active learning tanlanishining sababi, ayniqsa, keksa ishtirokchilarning zerikishining oldini olish, ta’limni yanada yoqimli qilish va yangi ma’lumotlarni amalda qo‘llab eslab qolishni osonlashtirishdir.

Ushbu tadqiqotda active learning yagona standartlashtirilgan protokol yoki muayyan tijoriy o‘qitish dasturi emas. Qo‘llangan yondashuv bir nechta ta’limiy xatti-harakatlarning birikmasidir:

• o‘qituvchi tushuntirishi,
• harflarni bevosita o‘qish va yozish mashqi,
• ish varaqalari,
• savol-javob,
• individual topshiriq,
• guruh viktorinasi,
• motivatsiya maqsadidagi mukofot/doorprize,
• ta’lim oxirida brainstorming orqali ishtirokchilar fikr-mulohazasi.

Hijoiya harflari nima?

Hijoiya harflari arab yozuv tizimi va Qur’on matnini yozishda ishlatiladigan asosiy harflardir. Bir kishi Qur’on matnini arab yozuvida o‘qiy olishi uchun avvalo bu harflarning shakllari, tovushlari va so‘z ichidagi qo‘llanishini farqlay olishi kerak.

Makharijul huruf nimani anglatadi?

Makharijul huruf arab harflari og‘iz, tomoq, til, lablar va tegishli nutq a’zolarining qaysi chiqish nuqtalaridan hosil bo‘lishini ifodalovchi tushunchadir. Qur’on o‘qishni o‘rgatishda nafaqat harf shaklini tanish, balki harfni to‘g‘ri talaffuz qilish uchun ham muhimdir.

Fathah, kasrah va dammah nima?

Manba ta’limga tayyorgarlikda hijoiya harflarini fathah, kasrah va dammah bilan birga o‘rganish ko‘zda tutilganini bildiradi. Bular arab yozuvida qisqa unli o‘qilishni yo‘naltiruvchi harakat belgilaridir. O‘rgatuvchi darajada taxminan fathah “a”, kasrah “i”, dammah esa “u” tomon qisqa tovush chiqarishga yordam beradi. Bu izoh ta’lim atamasining ma’nosini tushuntirish uchundir; tadqiqotning alohida tajriba natijasi emas.

Tajvid va tartil nega tilga olinadi?

Manba Qur’on savodxonligini faqat harflarni ko‘rish orqali tanishdan kengroq ma’noda ko‘rib chiqadi; to‘g‘ri talaffuz va o‘qish qoidalari ma’nosidagi tajwid hamda tartibli, me’yorli va e’tibor bilan o‘qish tushunchasi bilan bog‘liq tartil tushunchalarini ham rivojlangan Qur’on o‘qish ko‘nikmalarining qismlari sifatida muhokama qiladi.

Shu bilan birga, mavjud amaliyotning bildirilgan mazmuni boshlang‘ich darajada harflarni tanish va yozishga ko‘proq urg‘u beradi. Tadqiqot ishtirokchilarning to‘liq tajvid yoki tartil malakasiga erishganini o‘lchaydigan baholashni taqdim etmaydi.

Dastur qanday tayyorlandi?

Dastlabki bosqichda jamoa mahalliy diniy yetakchi va jamoa vakillari bilan uchrashib, hududdagi voyaga yetganlar uchun Qur’on o‘qish-yozish ta’limiga ehtiyojni baholagan. Manba ushbu uchrashuvlarda jamoa uzoq vaqtdan beri voyaga yetgan va keksa kishilarni o‘qitadigan ustoz istaganini bildiradi.

Keyinchalik dastur masjiddan keyingi yig‘ilishlar, diniy suhbatlar va ayollarning muntazam jamoa uchrashuvlari kabi mahalliy muhitlar orqali e’lon qilingan.

Dastlabki kuzatuvlarda bo‘lajak ishtirokchilarning ko‘pchiligi boshlang‘ich darajada ekani va ayrimlari hijoiya harflarini umuman tanimasligi yoki yoza olmasligi baholangan. Shu sababli ta’lim materiali eng asosiy harf darajasidan boshlangan.

Ta’lim materiali qaysi bosqichlarni o‘z ichiga olgan?

Manba besh xil qiyinchilik darajasini tilga oladi; biroq har bir darajaning to‘liq mazmun xaritasini alohida jadval ko‘rinishida bermaydi. Shu sababli besh darajaning mazmuni Verianla tomonidan taxmin qilinmagan.

Manbada aniq ko‘rsatilgan o‘rganish mazmunlari quyidagilar:

• alohida hijoiya harflarini tanish,
• fathah, kasrah va dammah bilan harflarni o‘qish,
• sodda so‘zlarda birikadigan harflarni yozish,
• makharijul huruf,
• arab va lotin harflarini moslashtirish,
• arab harflarini topish,
• arabcha-lotincha puzzle mashg‘ulotlari,
• islomiy mazmundagi o‘quv materiali.

Besh darajaning barchasi ushbu sakkiz sarlavhaga aynan qanday taqsimlangani manbada ko‘rsatilmaganligi sabab bunday taqsimot yaratilmagan.

Amaliyot qachon va qayerda o‘tkazildi?

Manba dastur 9 sentyabr 2023 shanba kechasi Masjid Baitussalam, Dusun Saitanda, xufton namozidan keyin tashkil etilganini bildiradi.

Dastlab berilgan dastur vaqti:

19.30–21.30 WIB

ko‘rinishidadir.

Ammo keyingi bo‘limda tadbir taxminan:

21.00

atrofida yakunlangani yozilgan. Manbadagi bu ikki vaqt qaydi bir-biriga to‘liq mos kelmaydi.

O‘qituvchining ismi manbada Fatimatus Zahro JF deb berilgan.

Ishtirokchilar guruhi kimlardan iborat edi?

Ishtirokchilar sonining nisbatan kam bo‘lishiga ayni vaqtda Saitandan tashqarida boshqa diniy yig‘ilish o‘tkazilgani sabab qilib ko‘rsatiladi.

Keksa O‘rganuvchilarda Materialni Differensiallashtirish Nega Muhim edi?

Manbada ishtirokchilarning boshlang‘ich bilimlari va o‘rganish tezligi bir xil bo‘lmagani sabab bir darajali ta’lim yetarli deb hisoblanmagan; dastlabki ikki darajada ko‘pchilik qiynalmagan bo‘lsa, uchinchi darajadan boshlab ayrim keksa ishtirokchilarda qiyinchilik paydo bo‘lgan va bu kuzatuv, boshlang‘ich darajadagi kishilar haddan tashqari qiynalmasligi hamda avvaldan bilimga ega kishilar zerikmasligi uchun material darajaga moslashtirilishi kerak degan xulosani qo‘llab-quvvatlagan.

Dastlabki ikki darajadagi kuzatuvlar

Manba ishtirokchilarning ko‘pchiligi birinchi va ikkinchi daraja materiallarini o‘rganishda sezilarli qiyinchilikka duch kelmaganini bildiradi.

Fotografik hujjatlarda ishtirokchilar yerda o‘tirib ish varaqalaridan foydalangani va bevosita yozish mashqlarini bajargani ko‘rinadi. Bu tasvirlar ishtirok va topshiriq bajarilishini hujjatlashtiradi, biroq o‘rganish muvaffaqiyatining miqdoriy o‘lchovi emas.

Uchinchi darajadagi qiyinchiliklar

Uchinchi darajadan boshlab, ayniqsa, ayrim keksa ishtirokchilarda o‘rganish qiyinligi kuzatilgan. Manba bunga qarama-qarshi ravishda o‘rta yosh toifasidagi ayrim ishtirokchilar topshiriqlarni osonroq bajarganini qayd etadi.

Muallif bu farqni uchta ehtimoliy oldingi tajriba bilan bog‘laydi:

1. Ayrim o‘rta yoshdagi ishtirokchilarning muntazam diniy yig‘ilishlarda qatnashishi va ilgari hijoiya ta’limiga duch kelgan bo‘lishi.
2. Ayrim ishtirokchilarning Qur’on ta’limi olayotgan farzandlariga hamroh bo‘lish jarayonida bilvosita o‘rgangan bo‘lishi.
3. Ayrim kishilarning ilgari boshqa vaqt yoki joylarda Qur’on o‘qish-yozish ta’limini olgan bo‘lishi.

Bu izohlar manba muallifining kuzatuvga asoslangan talqinlaridir. Tadqiqot ushbu uch omilni alohida o‘zgaruvchilar sifatida o‘lchamagan va statistik jihatdan sinamagan.

Manbada bosqich raqamiga doir kichik bayon farqi

Manbaning Shakl 3 sarlavhasida o‘rta yosh ishtirokchilari ikkinchi daraja topshiriqlarida qiynalmagani aytiladi, biroq darhol keyingi prose bo‘limida ayni yengillik “uchinchi bosqichni yakunlash” tarzida ifodalanadi. Keyin Shakl 4 va undan keyingi izoh ayrim keksa ishtirokchilar uchinchi darajada qiyinchilikka duch kelganini aniq bildiradi. Verianla ushbu kichik ketma-ketlik/bayon farqini yashirincha bitta talqinga aylantirmaydi.

Guruh viktorinasi nimani ko‘rsatdi?

Dastur oxirida ishtirokchilar besh daraja materialini qamrab olgan guruh viktorinasida qatnashgan.

Manba:

• o‘rta yosh guruhidagi ishtirokchilar topshiriqni keksa guruhga qaraganda tezroq bajarganini,
• ayrim kishilar hijoiya harflarini o‘ngdan boshlash o‘rniga chapdan boshlab yozganini,
• eng keksa ishtirokchilardan biri oldingi materialni eslashda qiynalganini,
• bu kishi dastlabki darajalardagi savollarga ko‘p vaqt sarflagani sabab viktorinani yakunlay olmaganini

bildiradi.

O‘qituvchi bu holatda ishtirokchiga vahimaga tushmaslik va uyalmaslik bo‘yicha qo‘llab-quvvatlash ko‘rsatgan. Bu xatti-harakat dasturning voyaga yetgan/keksa o‘rganuvchilarda ishonch va motivatsiyani saqlashga qaratilgan o‘qitish yondashuvining bir qismidir.

Motivatsiya uchun nima qilindi?

Manba dastur oxirida qur’a orqali berish uchun uchta doorprize/mukofot tayyorlanganini bildiradi. Bu mukofotlar motivatsiya vositasi sifatida ishlatilgan.

Biroq tadqiqot mukofot olgan va olmagan guruhlarni taqqoslamagani uchun mukofot amaliyotining o‘rganish muvaffaqiyatiga alohida ta’sirini aniqlab bo‘lmaydi.

Dastur qanday baholandi?

Manba baholash bosqichida kuzatuv va to‘plangan hujjatlardan tashqari curah pendapat, ya’ni brainstorming/umumiy fikr almashish usulidan foydalanilganini bildiradi.

Ishtirokchilar ta’lim jarayonini boshidan oxirigacha muhokama qilib, guruh sifatida Qur’on o‘qish-yozish ta’limi haftada bir marta davom ettirilishini istagan.

Jamoa, shuningdek, muntazam rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash maqsadida Iqra' yoki Qiroati kabi bosqichli darslik tizimiga ehtiyoj borligini baholagan.

Iqra' va Qiroati nega tavsiya qilindi?

Manba Iqra' va Qiroati-ni bosqichli o‘rganish materiallariga misol sifatida keltiradi. Bunday manbalarni tavsiya qilishning maqsadi ishtirokchilar tasodifiy mazmunlar bilan oldinga siljishi o‘rniga, osondan qiyinga qarab tuzilgan va rivojlanishni kuzatish mumkin bo‘lgan tizimli o‘rganish ketma-ketligini yaratishdir.

Tadqiqot Iqra' va Qiroati usullarini bir-biri bilan tajribaviy tarzda taqqoslamagan va qaysi biri ustunroq ekani haqida xulosa bermaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizaynining texnik xulosasi

Ma’lumot to‘plash usullari nima uchun xizmat qildi?

Kuzatuv jamoaning boshlang‘ich savodxonlik holati va ta’lim davomida ishtirokchilarning xatti-harakatlarini kuzatishga xizmat qilgan.

Suhbat/muhokama diniy yetakchilar, jamoa vakillari va fuqarolarning ta’limga ehtiyojini tushunish uchun qo‘llangan.

Hujjatlashtirish dasturning amalga oshirilishi va ishtirokchilarning topshiriq faoliyatlari qaydini yaratgan.

Ijtimoiylashtirish ham jamoani dastur haqida xabardor qilish, ham dasturga bo‘lgan qiziqishni aniqlash uchun ishlatilgan.

Manba bu usullar natijalarning ishonchliligini qo‘llab-quvvatlash maqsadida birgalikda qo‘llanganini bildiradi. Biroq alohida suhbat protokoli, suhbatlar soni, kodlash sxemasi, tematik tahlil usuli yoki formal triangulation procedure haqida ma’lumot berilmagan.

Bu Tadqiqot Active Learning Qur’on O‘qish-Yozish Muvaffaqiyatini Isbotlaydimi?

Tadqiqot active learning qo‘llangan ta’lim davomida ishtirokchilar topshiriqlar bajarganini, dastlabki ikki darajada ko‘pchilik sezilarli qiyinchilikka duch kelmaganini va ta’limning davom etishini so‘raganini ko‘rsatadi; biroq old-test/so‘nggi test, taqqoslash guruhi va standart muvaffaqiyat balli mavjud bo‘lmagani sabab kuzatilgan rivojlanishning qanchasi faqat active learning usulidan kelib chiqqani yoki usul boshqa o‘qitish shaklidan samaraliroq ekani isbotlanmagan.

Kuzatuvga asoslangan ta’lim natijalari

Fotografik hujjatlar nimani ko‘rsatadi?

Manba Shakl 1 da ishtirokchilar jamoaviy ta’lim muhitida o‘qituvchini tinglaganini ko‘rsatadi.

Manba Shakl 2 da ishtirokchilar birinchi bosqichdan so‘ng qog‘ozda bevosita yozish topshirig‘ini bajarganini ko‘rsatadi.

Manba Shakl 3 o‘rta yosh guruhidagi ishtirokchilar ish varaqalarida individual topshiriq bajarganini hujjatlashtiradi.

Manba Shakl 4 uchinchi daraja materialida ayrim keksa ishtirokchilar ko‘proq qiyinchilikka duch kelganining fotografik hujjatidir.

Bu suratlar amaliyot haqiqatan o‘tkazilganini va ishtirokchilar topshiriq bajarganini hujjatlashtiruvchi sifat dalillaridir. Surat asosida muvaffaqiyat foizi, tezlik, xatolar soni yoki ko‘nikma o‘sishini hisoblab bo‘lmaydi.

Ishtirokchilarning davom ettirish talabi

Brainstorming baholashida ishtirokchilar ta’lim haftada bir marta o‘tkazilishini istagan. Manba buni ichki motivatsiya yuqori ekanining ko‘rsatkichi sifatida talqin qiladi.

Shundan so‘ng jamoa uzluksiz ta’lim dasturini har yakshanba kechasi o‘tkazishga qaror qilgan.

Majelis Taklim Lansia Mulyodadi

Natijalar bo‘limida dasturdan keyin keksalarga mo‘ljallangan Majelis Taklim Lansia Mulyodadi nomli diniy o‘rganish jamoasi shakllangani bildiriladi. Majelis Taklim Indoneziya kontekstida muntazam diniy ta’lim va jamoa uchrashuvlariga xizmat qiladigan norasmiy ta’lim/jamoa tuzilmasidir.

Manba ushbu tuzilma dasturdan so‘ng o‘rganishning davom etishiga va ishtirokchilar bir-birining Qur’on o‘qishini baholashi mumkin bo‘lgan ijtimoiy muhit shakllanishiga hissa qo‘shganini ilgari suradi.

Tadqiqot bevosita qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Saitanda voyaga yetgan va keksa ishtirokchilarga mo‘ljallangan Qur’on o‘qish-yozish ta’limi amalga oshirilgan.
• Dasturda active learning yondashuvi qo‘llangan.
• Amaldagi ta’limda 16 kishi qatnashgan; ularning 15 nafari voyaga yetgan/keksa, biri boladir.
• Material besh xil qiyinchilik darajasida taqdim etilgan.
• Ishtirokchilarning ko‘pchiligi dastlabki ikki darajada sezilarli qiyinchilikka duch kelmagan.
• Uchinchi darajadan boshlab ayrim keksa ishtirokchilarda qiyinchilik kuzatilgan.
• O‘rta yosh guruhidagi ishtirokchilar guruh viktorinasida keksalarga qaraganda tezroq siljigan.
• Ayrim ishtirokchilar arab yozuvi yo‘nalishi bo‘yicha xato qilgan.
• Eng keksa ishtirokchilardan biri oldingi materialni eslashda qiynalgan.
• Ishtirokchilar dastur haftada bir marta davom etishini istagan.
• Jamoa yakshanba kechalari muntazam davom dasturini rejalashtirgan.
• Manba natijalar bo‘limida Majelis Taklim Lansia Mulyodadi shakllanganini bildiradi.

Tadqiqot bevosita qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Active learning an’anaviy o‘qitishga nisbatan statistik jihatdan samaraliroq ekani ko‘rsatilmagan.
• Qur’on o‘qish ko‘nikmasidagi o‘sish uchun foizli muvaffaqiyat darajasi hisoblanmagan.
• Ishtirokchilarga standartlashtirilgan old-test va so‘nggi test o‘tkazilmagan.
• Nazorat yoki taqqoslash guruhi mavjud emas.
• Barcha ishtirokchilar dastur oxirida Qur’onni mustaqil o‘qiy olishi standart malaka testi bilan ko‘rsatilmagan.
• Tajvid malakasi o‘lchanmagan.
• Tartil malakasi o‘lchanmagan.
• Uzoq muddatli bilim saqlanishi o‘lchanmagan.
• Ishtirokchilarning farzandlari diniy ta’lim muvaffaqiyatidagi yaxshilanish o‘lchanmagan.
• Psixologik well-being uchun standartlashtirilgan shkala qo‘llanmagan.
• Spiritual well-being uchun standartlashtirilgan shkala qo‘llanmagan.
• Dasturning boshqa qishloqlarda yoki katta keksa aholi guruhlarida ayni natijani berishi sinovdan o‘tkazilmagan.

Natijalar bo‘limidagi kuchli iboralarni qanday talqin qilish kerak?

Manba dastur “Qur’on o‘qish-yozish savodsizligini bartaraf etganini”, uzluksiz o‘rganish ekotizimini yaratganini va Majelis Taklim psixologik hamda ma’naviy farovonlikni yaxshilaganini ta’kidlaydi.

Birinchi ibora uchun standart boshlang‘ich-yakuniy o‘qish testi; ikkinchi va uchinchi iboralar uchun esa longitudinal kuzatuv ma’lumotlari yoki psixometrik well-being o‘lchovi e’lon qilinmagan.

Shuning uchun ushbu xulosalar muallifning amaliyot va kuzatuvga asoslangan bahosi sifatida muhim; biroq ularni miqdoriy tasdiqlangan ta’sir kattaligi yoki klinik/psixologik o‘lchov natijasi sifatida talqin qilmaslik kerak.

Tadqiqotning kuchli jihatlari

Haqiqiy ijtimoiy ehtiyojga asoslanishi: Dastur mahalliy diniy yetakchi va jamoa vakillari bilan aloqa qilgandan so‘ng aniqlangan aniq ta’lim ehtiyojiga javob beradi.

Boshlang‘ich darajaga moslashtirish: Material ishtirokchilarning katta qismi asosiy darajada ekani kuzatuviga mos ravishda tayyorlangan.

Amaliy o‘rganish: Ishtirokchilar faqat tinglash o‘rniga bevosita yozish, topshiriq va viktorina faoliyatlarida qatnashgan.

Yosh farqlarini ko‘rsatib berishi: Tadqiqot o‘rta yosh va katta yoshdagi o‘rganuvchilar bir xil ta’lim materialiga turli tezlikda javob berishi mumkinligini kuzatuv asosida ko‘rsatadi.

Uzluksizlik maqsadi: Dastur bir kechalik tadbir bilan cheklanmagan, haftalik kuzatuv dasturi va mahalliy o‘rganish jamoasini yaratish yo‘nalishida davom rejasi ishlab chiqilgan.

Asosiy metodologik cheklovlar

Kichik va mahalliy ishtirokchilar guruhi: Amaliyotda 16 kishi qatnashgan.

Geterogen ishtirokchilar guruhi: Sarlavha keksa santrilarni ta’kidlasa-da, guruh 15 voyaga yetgan/keksa va bir boladan iborat. Bundan tashqari, voyaga yetgan va keksa kichik guruhlar uchun aniq yosh chegaralari berilmagan.

Tanlash usuli: Manba ishtirokchilarni tanlashga doir formal sampling procedure haqida hisobot bermaydi.

Old-test/so‘nggi test yo‘q: Muvaffaqiyatdagi o‘zgarishni miqdoriy hisoblab bo‘lmaydi.

Nazorat guruhi yo‘q: Active learning boshqa o‘qitish usullariga nisbatan ustunligini aniqlab bo‘lmaydi.

Standartlashtirilgan baholash yo‘q: Harflarni tanish, o‘qish aniqligi, yozish aniqligi, tajvid yoki o‘qish tezligiga oid ball berish tizimi haqida hisobot berilmagan.

Sifat tahlili tafsilotlari cheklangan: Suhbat savollari, nechta kishi bilan suhbat o‘tkazilgani, transcription, coding, theme development yoki formal triangulation procedure izohlanmagan.

Kuzatuv ma’lumotlari cheklangan: Haftalik dastur va Majelis Taklim shakllangani bildirilgan bo‘lsa-da, uzoq muddatli attendance, o‘rganish darajasi yoki retention qatori berilmagan.

Well-being o‘lchovi yo‘q: Natijalar bo‘limidagi psixologik va ma’naviy farovonlik haqidagi da’vo standartlashtirilgan shkalalar bilan sinovdan o‘tkazilmagan.

Vaqt qaydidagi farq: Dastur dastlab 19.30–21.30 deb ta’riflangan bo‘lsa, amaliyot bayonida taxminan 21.00 da tugagani bildiriladi.

Bosqich raqamidagi farq: Shakl 3 ikkinchi daraja topshirig‘ini ta’riflagan bo‘lsa, keyingi prose ayni yengillikni uchinchi bosqich sifatida ifodalaydi.

Boshqa jamoalarda qo‘llanganda nimalar tekshirilishi kerak?

Dastur boshqa jamoada qo‘llansa, ishtirokchilarning boshlang‘ich arab harfi bilimi, yosh taqsimoti, ko‘rish va eshitish ehtiyojlari, xotira imkoniyati, oldingi diniy ta’lim tajribasi, mos ta’lim vaqti, o‘qituvchiga kirish va muntazam kuzatuv imkoniyati mahalliy darajada baholanishi kerak.

Ushbu tadqiqot faqat Saitandagi amaliyotni qayd etgani uchun boshqa keksa guruhlarda ayni o‘rganish tezligi yoki ayni material darajalari mos bo‘lishini kafolatlamaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: PELATIHAN INOVATIF: MENINGKATKAN KEMAMPUAN BACA TULIS ALQURAN BAGI SANTRI LANSIA MELALUI ACTIVE LEARNING.

Muallif: Aris Risdiana.

Mualliflar tartibi: Yakka muallifli tadqiqot.

Teng hissa: Qo‘llanmaydi; manbada equal-contribution bayonoti mavjud emas.

Mas’ul/aloqa muallifi: Aris Risdiana; manba yulduzcha belgisi va e-pochta ma’lumoti bilan ko‘rsatadi.

Affiliatsiya: UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta, Indonesia.

Jurnal: Aplikasia: Jurnal Aplikasi Ilmu-ilmu Agama.

Nashriyot: Lembaga Penelitian dan Pengabdian Kepada Masyarakat (LPPM), UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta; jurnal AJPKM bilan hamkorlikda nashr etiladi.

Jild / son: 26(2), 2026.

Sahifalar: 104–113.

Amaldagi rasmiy DOI: 10.14421/rvm2dr65.

PDF citation maydonidagi boshqa DOI: 10.14421/aplikasia.v26i2.4862.

DOI izohi: Amaldagi rasmiy jurnal sahifasi va GARUDA 10.14421/rvm2dr65 DOI dan foydalanadi; PDF da boshqa DOI matni mavjud bo‘lgani uchun bibliografik farq ochiq saqlangan.

ISSN: 1411-8777.

E-ISSN: 2598-2176.

Received: 18 July 2026.

Revised: 24 August 2026.

Accepted: 2 September 2026.

Published: 10 October 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan community engagement / jamoat xizmati amaliyoti va baholash maqolasi.

Taqriz: Aplikasia jurnali rasmiy siyosat sahifasida kamida ikki yoki undan ortiq taqrizchi bilan double-blind peer review qo‘llashini bildiradi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0).

Preprint: Manba PDF yoki tasdiqlangan rasmiy qaydda alohida preprint ma’lumoti mavjud emas.

Kalit so‘zlar: Reading and writing Alquran; Elderly; Active Learning method.

JEL Classification: I21, I29, Z12, J14.

Tadqiqot joyi: Dusun Saitan, Mulyodadi Village, Bambanglipuro, Bantul; amaliyot Masjid Baitussalamda o‘tkazilgan.

Dastur sanasi: 9 September 2023.

Bildirilgan boshlanish-dastur vaqti: 19.30–21.30 WIB.

Matnda keyinroq bildirilgan yakun vaqti: Taxminan 21.00.

O‘qituvchi: Fatimatus Zahro JF.

Ishtirokchi: Jami 16 kishi; 15 voyaga yetgan/keksa va buvisi bilan kelgan 1 bola.

Usul yondashuvi: Sifat yondashuvi.

Ehtiyoj/ma’lumot to‘plash: Kuzatuv, suhbat, hujjatlashtirish va ijtimoiylashtirish.

Ta’lim usuli: Active learning.

Material qiyinchilik darajasi: 5 level.

Manbada aniq berilgan mazmunlar: Hijoiya harflarini tanish; makharijul huruf; arab-lotin moslashtirish; arab harfini topish; arab-lotin puzzle; islomiy mazmunlar; alohida hijoiya harflari; fathah, kasrah va dammah; sodda birikma so‘zlarni yozish.

Topshiriq shakllari: Individual yozish amaliyoti va guruh viktorinasi.

Motivatsiya amaliyoti: 3 doorprize.

Baholash: Kuzatuv/hujjatlashtirish va brainstorming/curah pendapat.

Ishtirokchilar talabi: Ta’limni haftada bir marta davom ettirish.

Kuzatuv rejasi: Har yakshanba kechasi davom dasturi.

Tavsiya qilingan bosqichli manbalar: Iqra' yoki Qiroati kabi textbook materiallari.

Manbada bildirilgan davom tuzilmasi: Majelis Taklim Lansia Mulyodadi.

Old-test: Hisobot berilmagan.

So‘nggi test: Hisobot berilmagan.

Nazorat guruhi: Hisobot berilmagan.

Standartlashtirilgan muvaffaqiyat balli: Hisobot berilmagan.

Statistika: Manbada inferential statistical analysis, p-value, confidence interval yoki effect size mavjud emas.

Formula/tenglama: Tadqiqot usuli yoki natijalarini tavsiflovchi matematik formula mavjud emas.

Rasmlar: Shakl 1–4 ta’lim muhiti va ishtirokchilar topshiriqlarining fotografik hujjatlaridir; miqdoriy grafik emas.

Shakl 1: Ishtirokchilarning jamoaviy Qur’on o‘qish-yozish ta’limi.

Shakl 2: Birinchi bosqich materialiga doir individual topshiriq amaliyoti.

Shakl 3: O‘rta yosh guruhidagi ishtirokchilarning topshiriq amaliyoti; caption ikkinchi bosqichni bildiradi.

Shakl 4: Ayrim keksa ishtirokchilar uchinchi daraja materialida qiyinchilikka duch kelgan amaliyot.

Manba ichidagi bosqich izohi: Shakl 3 caption ikkinchi bosqich deydi, keyingi prose esa ayni ishtirokchi yengilligini “uchinchi bosqich” tarzida ifodalaydi.

Funding: Manbada alohida moliyalashtirish bayonoti mavjud emas.

Data Availability: Manbada alohida ma’lumotlar mavjudligi bayonoti mavjud emas.

Conflict of Interest: Manba matnida alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti aniqlanmagan.

CRediT / Author Contributions: Manbada alohida CRediT yoki muallif hissasi bo‘limi mavjud emas.

Etika kengashi: Manbada alohida institutional ethics approval statement mavjud emas.

Xabardor qilingan rozilik: Manbada alohida informed-consent statement mavjud emas. Ushbu ma’lumotning yo‘qligi o‘z-o‘zidan axloqiy buzilish sifatida talqin qilinmaydi.

Asosiy metodologik cheklovlar: Kichik va mahalliy ishtirokchilar guruhi; standartlashtirilgan sampling ma’lumotining yo‘qligi; nazorat guruhining yo‘qligi; old-test/so‘nggi testning yo‘qligi; muvaffaqiyat balli va statistikaning yo‘qligi; suhbat va sifat tahlili protseduralarining cheklangan darajada tafsilotlantirilishi; uzoq muddatli o‘rganish kuzatuvi miqdoriy qayd etilmagani; psixologik/ma’naviy well-being da’volari standartlashtirilgan o‘lchov bilan qo‘llab-quvvatlanmagani.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqot active learning qo‘llangan haqiqiy jamoa ta’limi amaliyotini, ishtirokchilar xatti-harakatlari, qiyinchiliklari va davom ettirish talabini hujjatlashtiradi. Active learning boshqa usullardan ustunligini yoki muayyan kattalikdagi sababiy o‘rganish o‘sishini keltirib chiqarganini isbotlamaydi.