Active learning, öğrenciyi yalnızca öğretmeni dinleyen pasif bir alıcı olarak bırakmak yerine öğrenme sürecinde uygulama, soru-cevap, görev, problem çözme, tartışma veya benzeri faaliyetlere aktif biçimde dahil eden bir öğrenme yaklaşımıdır. Bu toplum hizmeti çalışması, Endonezya'nın Saitan bölgesindeki yetişkin ve yaşlı katılımcıların Arap/hicai harflerini tanıma, okuma ve yazma konusunda yaşadığı güçlükleri azaltmak amacıyla active learning temelli Kur'an okuma-yazma eğitimi uygulamıştır. Çalışma nitel yaklaşım kullanmış; başlangıç durumunu anlamak için gözlem, görüşme, dokümantasyon ve toplumla iletişim/sosyalleştirme faaliyetlerinden yararlanmıştır. Eğitim 9 Eylül 2023'te Masjid Baitussalam'da gerçekleştirilmiş ve 15 yetişkin/yaşlı ile büyükannesiyle gelen bir çocuk olmak üzere toplam 16 kişi katılmıştır. Kaynak, katılımcıların ilk iki materyal seviyesini çoğunlukla zorlanmadan takip ettiğini, üçüncü seviyeden itibaren bazı yaşlı katılımcılarda güçlüklerin belirginleştiğini ve program sonrasında grubun eğitimin haftalık devam etmesini istediğini bildirmektedir. Ancak çalışma standartlaştırılmış ön-test/son-test, kontrol grubu veya istatistiksel etki ölçümü kullanmadığından active learning'in belirli bir büyüklükte başarı artışı oluşturduğu sonucuna ulaşılamaz.

Araştırmanın toplumsal problemi, Saitan'daki birçok yetişkin ve yaşlı kişinin hijaiyah harflerini okuyup yazamaması ve bazı kişilerin Kur'an ayetlerini Latin alfabesiyle yazılmış biçimlerden takip etmesidir. Program bu nedenle doğrudan Kur'an'ın ileri düzey tefsiri veya ezberine değil, daha temel bir öğrenme basamağına odaklanmıştır: Arap harflerini tanıma, seslendirme, yazma ve basit birleşimleri öğrenme.

Eğitim materyali beş farklı zorluk seviyesi şeklinde düzenlenmiştir. Kaynak materyalin tamamının her seviye için ayrıntılı eşlemesini vermemekle birlikte eğitim kapsamında hijaiyah harflerini tanıma, makharijul huruf, Arap harflerini Latin karşılıklarıyla eşleştirme, Arap harflerini tahmin etme, Arapça-Latin puzzle etkinlikleri ve İslami içerikler bulunduğunu bildirmektedir. Hazırlık aşamasında ayrıca tekil hijaiyah harfleri, fathah-kasrah-dammah işaretleri ve basit kelimeler hâlinde birleştirilen harflerin yazımı ele alınmıştır.

Programın en önemli uygulama bulgularından biri, bütün yetişkin ve yaşlı katılımcıların aynı hızda öğrenmediğinin gözlenmesidir. Orta yaş grubundaki bazı katılımcılar daha ileri görevleri rahat biçimde tamamlarken bazı yaşlı katılımcılar üçüncü seviyeden itibaren zorlanmış; en yaşlı katılımcılardan birinde önceki bilgileri hatırlama güçlüğü gözlenmiştir. Bu durum kaynak yazarın materyalin katılımcının başlangıç düzeyine ve öğrenme hızına göre uyarlanması gerektiği sonucuna ulaşmasına katkı sağlamıştır.

Araştırmanın ele aldığı temel sorun

Çalışma, Dusun Saitan, Desa Mulyodadi, Bambanglipuro, Bantul bölgesindeki yetişkin ve yaşlı Müslümanların bir bölümünün Arap/hijaiyah harflerini okuyup yazamaması sorunundan hareket etmektedir. Kaynak bazı kişilerin tahlilan veya yasinan gibi dinî etkinliklerde Kur'an ayetlerini Arap harfleri yerine Latin alfabeli transkripsiyonlardan takip ettiklerini bildirmektedir.

Yazar bu durumu yalnız bireysel bir okuma-yazma sorunu olarak ele almamakta, ebeveynlerin çocuklarının din eğitimine evde destek verebilmesi açısından da değerlendirmektedir. Bununla birlikte bu çalışma ebeveynlerin okuryazarlık düzeyi ile çocukların dinî öğrenme başarısı arasında doğrudan bir nedensel analiz yapmamıştır; bu bağlantı giriş ve tartışma bölümündeki eğitimsel gerekçelendirmedir.

Kaynak ayrıca bölgede eğitim düzeyi, dinî eğitim imkânlarının sınırlılığı ve Kejawen geleneği gibi bağlamsal unsurlardan söz etmektedir. Bu unsurlar sistematik olarak ölçülmüş bağımsız değişkenler değildir. Özellikle kültürel gelenek ile dinî eğitim ilgisi arasında kaynakta istatistiksel veya karşılaştırmalı bir nedensellik analizi bulunmamaktadır.

Active Learning Bu Eğitimde Ne Anlama Geliyor?

Active learning, bu çalışmada katılımcıların yalnız anlatımı dinlemesi yerine harfleri doğrudan tanıması ve yazması, çalışma kâğıtlarında görev yapması, soru sorması, bireysel uygulamaya katılması, grup kuizini çözmesi ve eğitim süreci hakkında geri bildirim vermesi yoluyla öğrenmeye aktif biçimde katılması anlamına gelmektedir; kaynak bunu tek yönlü ders anlatımına alternatif, katılımcı merkezli bir öğrenme yaklaşımı olarak kullanmaktadır.

Active learning neden tercih edildi?

Kaynak, geleneksel tek yönlü anlatımın katılımcıları pasif konumda bırakabileceği düşüncesinden hareket etmektedir. Active learning'in seçilme gerekçesi özellikle yaşlı katılımcıların sıkılmasını önlemek, eğitimi daha keyifli hâle getirmek ve yeni bilgileri uygulayarak hatırlamalarını kolaylaştırmaktır.

Bu çalışmada active learning tek bir standartlaştırılmış protokol veya belirli bir ticari öğretim programı değildir. Kullanılan yaklaşım birkaç eğitim davranışının birleşimidir:

• öğretici açıklama,
• harfleri doğrudan okuma ve yazma uygulaması,
• çalışma kâğıtları,
• soru-cevap,
• bireysel görev,
• grup kuizi,
• motivasyon amacıyla ödül/doorprize,
• eğitim sonunda brainstorming yoluyla katılımcı geri bildirimi.

Hijaiyah harfleri nedir?

Hijaiyah harfleri, Arap yazı sisteminin ve Kur'an metninin yazımında kullanılan temel harflerdir. Bir kişinin Kur'an metnini Arapça yazısından okuyabilmesi için önce bu harflerin biçimlerini, seslerini ve kelime içindeki kullanımlarını ayırt edebilmesi gerekir.

Makharijul huruf ne demektir?

Makharijul huruf, Arapça harflerin ağız, boğaz, dil, dudak ve ilgili konuşma organlarında hangi çıkış noktalarından üretildiğini ifade eden kavramdır. Kur'an okuma eğitiminde yalnız harfin görüntüsünü tanımak değil, harfi doğru seslendirmek için de önemlidir.

Fathah, kasrah ve dammah nedir?

Kaynak eğitim hazırlığında hijaiyah harflerinin fathah, kasrah ve dammah ile birlikte öğrenilmesini belirtmektedir. Bunlar Arap yazısında kısa sesli okunuşu yönlendiren hareke işaretleridir. Öğretici düzeyde yaklaşık olarak fathah “a”, kasrah “i”, dammah ise “u” yönünde kısa seslendirmeye yardımcı olur. Bu açıklama eğitim teriminin anlamını açıklamak içindir; çalışmanın ayrı bir deneysel bulgusu değildir.

Tajwid ve tartil neden anılıyor?

Kaynak Kur'an okuryazarlığını yalnız harfleri görsel olarak tanımaktan daha geniş biçimde ele almakta; doğru telaffuz ve okuma kuralları anlamındaki tajwid ile düzenli, ölçülü ve dikkatli okuma anlayışıyla ilişkili tartil kavramlarını da daha gelişmiş Kur'an okuma becerisinin parçaları olarak tartışmaktadır.

Bununla birlikte mevcut uygulamanın bildirilen içeriği başlangıç düzeyinde harf tanıma ve yazmaya ağırlık vermektedir. Çalışma katılımcıların tam tajwid veya tartil yeterliliği kazandığını ölçen bir değerlendirme raporlamamaktadır.

Program nasıl hazırlandı?

Programın ilk aşamasında ekip yerel dinî lider ve toplum temsilcileriyle görüşerek bölgede yetişkinlere yönelik Kur'an okuma-yazma eğitimi ihtiyacını değerlendirmiştir. Kaynak bu görüşmeler sırasında toplumun uzun süredir yetişkin ve yaşlılara eğitim verecek bir öğretici istediğini bildirmektedir.

Daha sonra program cami sonrası toplantılar, dinî sohbetler ve kadınların düzenli topluluk buluşmaları gibi yerel ortamlar üzerinden duyurulmuştur.

Başlangıç gözlemlerinde katılımcı adaylarının çoğunun başlangıç seviyesinde olduğu ve bazılarının hijaiyah harflerini hiç tanımadığı veya yazamadığı değerlendirilmiştir. Bu nedenle eğitim materyali en temel harf düzeyinden başlatılmıştır.

Eğitim materyali hangi basamakları içeriyordu?

Kaynak beş farklı zorluk düzeyinden söz etmektedir; ancak her seviyenin tam içerik haritasını ayrı tablo hâlinde vermemektedir. Bu nedenle beş seviyenin içeriği Verianla tarafından tahmin edilmemiştir.

Kaynakta açıkça belirtilen öğrenme içerikleri şunlardır:

• tekil hijaiyah harflerini tanıma,
• fathah, kasrah ve dammah ile harfleri okuma,
• basit kelimelerde birleşen harfleri yazma,
• makharijul huruf,
• Arap ve Latin harflerini eşleştirme,
• Arap harflerini tahmin etme,
• Arapça-Latin puzzle etkinlikleri,
• İslami içerikli öğretim materyali.

Beş seviyenin tamamının bu sekiz başlığa birebir nasıl dağıtıldığı kaynakta belirtilmediğinden böyle bir dağılım oluşturulmamıştır.

Uygulama ne zaman ve nerede yapıldı?

Kaynak programın 9 Eylül 2023 Cumartesi gecesi Masjid Baitussalam, Dusun Saitan'da, yatsı namazından sonra düzenlendiğini bildirmektedir.

Başlangıçta verilen program saati:

19.30–21.30 WIB

şeklindedir.

Ancak ilerleyen bölümde etkinliğin yaklaşık:

21.00

civarında kapandığı yazılmaktadır. Kaynağın bu iki zaman kaydı birbiriyle tam olarak örtüşmemektedir.

Eğitmenin adı kaynakta Fatimatus Zahro JF olarak verilmektedir.

Katılımcı grubu kimlerden oluşuyordu?

Katılımcı sayısının görece düşük olmasının nedeni olarak aynı saatlerde Saitan dışında başka bir dinî toplantının düzenlenmesi gösterilmektedir.

Yaşlı Öğrenenlerde Materyalin Farklılaştırılması Neden Önemliydi?

Kaynakta katılımcıların başlangıç bilgileri ve öğrenme hızları aynı olmadığı için tek düzeyli eğitim yeterli görülmemiştir; ilk iki seviyede çoğu kişi zorlanmazken üçüncü seviyeden itibaren bazı yaşlı katılımcılarda güçlük ortaya çıkmış ve bu gözlem, hem başlangıç düzeyindeki kişilerin aşırı zorlanmaması hem de önceden bilgisi olan kişilerin sıkılmaması için materyalin düzeye göre uyarlanması gerektiği sonucunu desteklemiştir.

İlk iki seviyedeki gözlemler

Kaynak katılımcıların çoğunun birinci ve ikinci düzey materyalleri öğrenirken belirgin güçlük yaşamadığını bildirmektedir.

Fotoğrafik dokümantasyonda katılımcıların yerde oturarak çalışma kâğıtlarını kullandığı ve doğrudan yazma alıştırmaları yaptığı görülmektedir. Bu görüntüler katılımı ve görev uygulamasını belgelese de öğrenme başarısının nicel ölçümü değildir.

Üçüncü seviyedeki güçlükler

Üçüncü seviyeden itibaren özellikle bazı yaşlı katılımcılarda öğrenme güçlüğü gözlenmiştir. Kaynak buna karşılık orta yaş kategorisindeki bazı katılımcıların görevleri daha rahat tamamladığını belirtmektedir.

Yazar bu farklılığı üç olası geçmiş deneyimle ilişkilendirmektedir:

1. Bazı orta yaş katılımcılarının düzenli dinî toplantılara katılması ve daha önce hijaiyah eğitimiyle karşılaşmış olması.
2. Bazı katılımcıların Kur'an eğitimi alan çocuklarına eşlik ederken dolaylı olarak öğrenmiş olması.
3. Bazı kişilerin daha önce başka zaman veya yerlerde Kur'an okuma-yazma eğitimi almış olması.

Bu açıklamalar kaynak yazarın gözlemsel yorumlarıdır. Çalışma bu üç faktörü ayrı değişkenler şeklinde ölçmemiş ve istatistiksel olarak test etmemiştir.

Kaynakta aşama numarasıyla ilgili küçük bir anlatım farkı

Kaynak Şekil 3 başlığı orta yaş katılımcılarının ikinci seviye görevlerde güçlük çekmediğini söylerken hemen sonraki prose bölümünde aynı kolaylık “üçüncü aşamayı tamamlama” biçiminde ifade edilmektedir. Ardından Şekil 4 ve devamındaki açıklama bazı yaşlı katılımcıların üçüncü seviyede güçlük yaşadığını açıkça belirtmektedir. Verianla bu küçük sıra/anlatım farkını sessizce tek bir yoruma dönüştürmemektedir.

Grup kuizi ne gösterdi?

Programın sonunda katılımcılar beş seviyenin materyalini kapsayan grup kuizine katılmıştır.

Kaynak:

• orta yaş grubundaki katılımcıların görevi yaşlı gruba göre daha hızlı tamamladığını,
• bazı kişilerin hijaiyah harflerini sağdan başlamak yerine soldan başlayarak yazdığını,
• en yaşlı katılımcılardan birinin önceki materyali hatırlamakta zorlandığını,
• bu kişinin ilk seviyelerdeki sorular üzerinde yoğunlaştığı için kuizi tamamlayamadığını

bildirmektedir.

Eğitmen bu durumda katılımcıya panik yapmaması ve utanmaması yönünde destek vermiştir. Bu davranış programın yetişkin/yaşlı öğrenenlerde güven ve motivasyonu korumaya çalışan öğretim yaklaşımının bir parçasıdır.

Motivasyon amacıyla ne yapıldı?

Kaynak üç adet doorprize/ödülün program sonunda kura ile verilmek üzere hazırlandığını bildirmektedir. Bu ödüller motivasyon aracı olarak kullanılmıştır.

Ancak çalışma ödül verilen ve verilmeyen grupları karşılaştırmadığından ödül uygulamasının öğrenme başarısına ayrı etkisi belirlenemez.

Programın değerlendirmesi nasıl yapıldı?

Kaynak değerlendirme aşamasında gözlem ve toplanan dokümantasyonun yanında curah pendapat, yani brainstorming/ortak görüş alışverişi yönteminin kullanıldığını bildirmektedir.

Katılımcılar eğitim sürecini başlangıçtan sona tartışmış ve grup olarak Kur'an okuma-yazma eğitiminin haftada bir kez sürdürülmesini istemiştir.

Ekip ayrıca düzenli ilerlemeyi desteklemek amacıyla Iqra' veya Qiroati gibi kademeli bir ders kitabı sistemine ihtiyaç olduğunu değerlendirmiştir.

Iqra' ve Qiroati neden önerildi?

Kaynak Iqra' ve Qiroati'yi kademeli öğrenme materyali örnekleri olarak vermektedir. Bu tür kaynakların önerilmesinin amacı, katılımcıların rastgele içeriklerle ilerlemesi yerine kolaydan zora doğru düzenlenmiş ve ilerlemenin takip edilebildiği sistematik bir öğrenme dizisi oluşturmaktır.

Çalışma Iqra' ve Qiroati yöntemlerini birbirleriyle deneysel olarak karşılaştırmamıştır ve hangisinin daha üstün olduğuna ilişkin sonuç sunmamaktadır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çalışma tasarımının teknik özeti

Veri toplama yöntemleri ne işe yaradı?

Gözlem, toplumdaki başlangıç okuryazarlık durumunun ve eğitim sırasında katılımcı davranışlarının izlenmesine hizmet etmiştir.

Görüşme/tartışma, dinî liderler, toplum temsilcileri ve vatandaşların eğitim ihtiyacını anlamak için kullanılmıştır.

Dokümantasyon, programın gerçekleştirilmesi ve katılımcıların görev etkinliklerinin kaydını oluşturmuştur.

Sosyalleştirme, hem toplumun programa ilişkin bilgilendirilmesi hem de programa yönelik ilginin belirlenmesi için kullanılmıştır.

Kaynak bu tekniklerin bulguların geçerliliğini desteklemek amacıyla birlikte kullanıldığını belirtmektedir. Ancak ayrı görüşme protokolü, görüşme sayısı, kodlama şeması, tematik analiz yöntemi veya formal triangulation prosedürü raporlanmamıştır.

Bu Çalışma Active Learning'in Kur'an Okuma-Yazma Başarısını Kanıtlıyor mu?

Çalışma active learning kullanılan eğitim sırasında katılımcıların görev yaptığını, ilk iki seviyede çoğunluğun belirgin güçlük yaşamadığını ve eğitimin devamını talep ettiğini göstermektedir; ancak ön-test/son-test, karşılaştırma grubu ve standart başarı puanı bulunmadığından gözlenen ilerlemenin ne kadarının yalnız active learning yönteminden kaynaklandığı veya yöntemin başka bir öğretim biçiminden daha etkili olduğu kanıtlanmamıştır.

Gözlemsel eğitim bulguları

Fotoğrafik dokümantasyon ne gösteriyor?

Kaynak Şekil 1, katılımcıların toplu eğitim ortamında eğitmeni dinlediğini göstermektedir.

Kaynak Şekil 2, katılımcıların birinci aşama sonrasında kâğıt üzerinde doğrudan yazma görevi yaptığını göstermektedir.

Kaynak Şekil 3, orta yaş grubundan katılımcıların çalışma kâğıtları üzerinde bireysel görev yaptığını belgelemektedir.

Kaynak Şekil 4, üçüncü seviye materyalde bazı yaşlı katılımcıların daha fazla güçlük yaşadığının fotoğrafik dokümantasyonudur.

Bu fotoğraflar uygulamanın gerçekten gerçekleştirildiğini ve katılımcıların görev yaptığını belgeleyen nitel kanıtlardır. Fotoğraf üzerinden başarı yüzdesi, hız, hata sayısı veya beceri artışı hesaplanamaz.

Katılımcıların devam talebi

Brainstorming değerlendirmesinde katılımcılar eğitimin haftada bir kez yapılmasını istemiştir. Kaynak bunu içsel motivasyonun yüksek olduğuna yönelik bir gösterge olarak yorumlamaktadır.

Ekip bunun üzerine sürekli eğitim programının her Pazar gecesi yapılmasına karar vermiştir.

Majelis Taklim Lansia Mulyodadi

Sonuç bölümünde programın ardından Majelis Taklim Lansia Mulyodadi adlı yaşlılara yönelik dinî öğrenme topluluğunun oluştuğu bildirilmektedir. Majelis Taklim, Endonezya bağlamında düzenli dinî öğrenme ve topluluk buluşmalarına hizmet eden non-formal bir eğitim/topluluk yapısıdır.

Kaynak bu yapının program sonrasında öğrenmenin sürmesine ve katılımcıların birbirlerinin Kur'an okumalarını değerlendirebileceği sosyal bir ortam oluşmasına katkı verdiğini ileri sürmektedir.

Çalışmanın doğrudan desteklediği sonuçlar

• Saitan'da yetişkin ve yaşlı katılımcılara yönelik Kur'an okuma-yazma eğitimi uygulanmıştır.
• Programda active learning yaklaşımı kullanılmıştır.
• Fiilî eğitime 16 kişi katılmıştır; bunların 15'i yetişkin/yaşlı, biri çocuktur.
• Materyal beş farklı zorluk seviyesinde sunulmuştur.
• Katılımcıların çoğu ilk iki seviyede belirgin güçlük yaşamamıştır.
• Üçüncü seviyeden itibaren bazı yaşlı katılımcılarda güçlük gözlenmiştir.
• Orta yaş grubundaki katılımcılar grup kuizinde yaşlılara kıyasla daha hızlı ilerlemiştir.
• Bazı katılımcılar Arapça yazı yönüyle ilgili hata yapmıştır.
• En yaşlı katılımcılardan biri önceki materyali hatırlamakta zorlanmıştır.
• Katılımcılar programın haftada bir kez devam etmesini istemiştir.
• Ekip Pazar geceleri düzenli devam programı planlamıştır.
• Kaynak sonuç bölümünde Majelis Taklim Lansia Mulyodadi'nin oluştuğunu bildirmektedir.

Çalışmanın doğrudan desteklemediği sonuçlar

• Active learning'in geleneksel öğretimden istatistiksel olarak daha etkili olduğu gösterilmemiştir.
• Kur'an okuma becerisindeki artış için yüzdelik başarı oranı hesaplanmamıştır.
• Katılımcılara standartlaştırılmış ön-test ve son-test uygulanmamıştır.
• Kontrol veya karşılaştırma grubu bulunmamaktadır.
• Katılımcıların tamamının program sonunda bağımsız olarak Kur'an okuyabildiği standart bir yeterlilik testiyle gösterilmemiştir.
• Tajwid yeterliliği ölçülmemiştir.
• Tartil yeterliliği ölçülmemiştir.
• Uzun dönem bilgi kalıcılığı ölçülmemiştir.
• Katılımcıların çocuklarının dinî eğitim başarısında iyileşme ölçülmemiştir.
• Psikolojik well-being için standardize ölçek uygulanmamıştır.
• Spiritual well-being için standardize ölçek uygulanmamıştır.
• Programın başka köylerde veya daha büyük yaşlı nüfuslarda aynı sonucu vereceği test edilmemiştir.

Sonuç bölümündeki güçlü ifadeler nasıl okunmalı?

Kaynak programın “Kur'an okuma-yazma cehaletini ortadan kaldırdığını”, sürekli bir öğrenme ekosistemi kurduğunu ve Majelis Taklim'in psikolojik ve spiritüel iyilik hâlini geliştirdiğini ifade etmektedir.

İlk ifade için standart bir başlangıç-sonuç okuma testi; ikinci ve üçüncü ifadeler için ise longitudinal takip verisi veya psikometrik well-being ölçümü yayımlanmamıştır.

Bu nedenle söz konusu sonuçlar yazarın uygulama ve gözleme dayalı değerlendirmesi olarak önemlidir; fakat nicel olarak doğrulanmış etki büyüklüğü veya klinik/psikolojik ölçüm sonucu biçiminde okunmamalıdır.

Çalışmanın güçlü yönleri

Gerçek toplumsal ihtiyaca dayanması: Program, yerel dinî lider ve toplum temsilcileriyle temas sonrasında belirlenen somut bir eğitim ihtiyacına yanıt vermektedir.

Başlangıç düzeyine uyarlama: Materyal katılımcıların büyük bölümünün temel seviyede olduğu gözlemine göre hazırlanmıştır.

Uygulamalı öğrenme: Katılımcılar yalnız dinlemek yerine doğrudan yazma, görev ve kuiz faaliyetlerine katılmıştır.

Yaş farklılıklarını görünür kılması: Çalışma orta yaş ve ileri yaş öğrenenlerin aynı eğitim materyaline farklı hızlarda yanıt verebildiğini gözlemsel olarak göstermektedir.

Süreklilik hedefi: Program tek gecelik etkinlikle sınırlı bırakılmamış, haftalık takip programı ve yerel öğrenme topluluğu oluşturma yönünde devam planı geliştirilmiştir.

Temel yöntemsel sınırlılıklar

Küçük ve yerel katılımcı grubu: Uygulamaya 16 kişi katılmıştır.

Heterojen katılımcı grubu: Başlık yaşlı santrileri vurgulamasına rağmen grup 15 yetişkin/yaşlı ve bir çocuktan oluşmaktadır. Ayrıca yetişkin ve yaşlı alt gruplar için kesin yaş aralıkları verilmemektedir.

Örnekleme yöntemi: Kaynak katılımcıların seçimine yönelik formal sampling procedure raporlamamaktadır.

Ön-test/son-test yok: Başarıdaki değişim nicel olarak hesaplanamamaktadır.

Kontrol grubu yok: Active learning'in başka öğretim yöntemlerine göre üstünlüğü belirlenememektedir.

Standardize değerlendirme yok: Harf tanıma, okuma doğruluğu, yazma doğruluğu, tajwid veya okuma hızına ilişkin puanlama sistemi raporlanmamaktadır.

Nitel analiz ayrıntıları sınırlı: Görüşme soruları, kaç kişinin görüşüldüğü, transcription, coding, theme development veya formal triangulation procedure açıklanmamaktadır.

Takip verisi sınırlı: Haftalık program ve Majelis Taklim oluşumu bildirilse de uzun dönem attendance, öğrenme seviyesi veya retention serisi verilmemektedir.

Well-being ölçümü yok: Sonuç bölümündeki psikolojik ve spiritüel iyilik hâli iddiası standardize ölçeklerle test edilmemiştir.

Zaman kaydı farkı: Program başlangıçta 19.30–21.30 olarak tanımlanırken uygulama anlatımında yaklaşık 21.00'de bittiği belirtilmektedir.

Aşama numarası farkı: Şekil 3 ikinci seviye görevi tanımlarken sonraki prose aynı kolaylığı üçüncü aşama olarak ifade etmektedir.

Başka topluluklarda uygulanırken ne doğrulanmalı?

Programın başka bir toplulukta uygulanması hâlinde katılımcıların başlangıç Arap harfi bilgisi, yaş dağılımı, görme ve işitme ihtiyaçları, hafıza kapasitesi, önceki dinî eğitim deneyimi, uygun eğitim saati, eğitmen erişimi ve düzenli takip imkânı yerel olarak değerlendirilmelidir.

Bu çalışma yalnız Saitan'daki uygulamayı raporladığı için başka yaşlı gruplarda aynı öğrenme hızının veya aynı materyal seviyelerinin uygun olacağını garanti etmez.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: PELATIHAN INOVATIF: MENINGKATKAN KEMAMPUAN BACA TULIS ALQURAN BAGI SANTRI LANSIA MELALUI ACTIVE LEARNING.

Yazar: Aris Risdiana.

Yazar sırası: Tek yazarlı çalışma.

Eş katkı: Uygulanabilir değildir; kaynakta equal-contribution beyanı bulunmamaktadır.

Sorumlu/iletişim yazarı: Aris Risdiana; kaynak yıldız işareti ve e-posta bilgisiyle göstermektedir.

Afiliyas­yon: UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta, Indonesia.

Dergi: Aplikasia: Jurnal Aplikasi Ilmu-ilmu Agama.

Yayıncı: Lembaga Penelitian dan Pengabdian Kepada Masyarakat (LPPM), UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta; dergi AJPKM ile iş birliği içinde yayımlanmaktadır.

Cilt / sayı: 26(2), 2026.

Sayfalar: 104–113.

Güncel resmî DOI: 10.14421/rvm2dr65.

PDF citation alanındaki farklı DOI: 10.14421/aplikasia.v26i2.4862.

DOI notu: Güncel resmî dergi sayfası ve GARUDA 10.14421/rvm2dr65 DOI'sini kullanmaktadır; PDF'de farklı DOI metni bulunduğu için bibliyografik fark açıkça korunmuştur.

ISSN: 1411-8777.

E-ISSN: 2598-2176.

Received: 18 July 2026.

Revised: 24 August 2026.

Accepted: 2 September 2026.

Published: 10 October 2026.

Kaynak türü: Hakemli community engagement / toplum hizmeti uygulama ve değerlendirme makalesi.

Hakemlik: Aplikasia dergisi en az iki veya daha fazla hakemle double-blind peer review uyguladığını resmî politika sayfasında belirtmektedir.

Lisans: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0).

Preprint: Kaynak PDF veya doğrulanan resmî kayıt içinde ayrı bir preprint bilgisi bulunmamaktadır.

Anahtar kelimeler: Reading and writing Alquran; Elderly; Active Learning method.

JEL Classification: I21, I29, Z12, J14.

Çalışma yeri: Dusun Saitan, Mulyodadi Village, Bambanglipuro, Bantul; uygulama Masjid Baitussalam'da gerçekleştirilmiştir.

Program tarihi: 9 September 2023.

Bildirilen başlangıç-program saati: 19.30–21.30 WIB.

Metinde sonraki kapanış zamanı: Yaklaşık 21.00.

Eğitmen: Fatimatus Zahro JF.

Katılımcı: Toplam 16 kişi; 15 yetişkin/yaşlı ve büyükannesiyle gelen 1 çocuk.

Yöntem yaklaşımı: Nitel yaklaşım.

İhtiyaç/veri toplama: Gözlem, görüşme, dokümantasyon ve sosyalleştirme.

Eğitim yöntemi: Active learning.

Materyal zorluk düzeyi: 5 level.

Kaynakta açık verilen içerikler: Hijaiyah harflerini tanıma; makharijul huruf; Arap-Latin eşleştirme; Arap harfi tahmini; Arap-Latin puzzle; İslami içerikler; tekil hijaiyah harfleri; fathah, kasrah ve dammah; basit birleşik kelimelerin yazımı.

Görev biçimleri: Bireysel yazma uygulaması ve grup kuizi.

Motivasyon uygulaması: 3 doorprize.

Değerlendirme: Gözlem/dokümantasyon ve brainstorming/curah pendapat.

Katılımcı talebi: Eğitimin haftada bir kez sürdürülmesi.

Takip planı: Her Pazar gecesi devam programı.

Önerilen kademeli kaynaklar: Iqra' veya Qiroati benzeri textbook materyalleri.

Kaynakta bildirilen devam yapısı: Majelis Taklim Lansia Mulyodadi.

Ön-test: Raporlanmamıştır.

Son-test: Raporlanmamıştır.

Kontrol grubu: Raporlanmamıştır.

Standardize başarı puanı: Raporlanmamıştır.

İstatistik: Kaynakta inferential statistical analysis, p-value, confidence interval veya effect size bulunmamaktadır.

Formül/denklem: Çalışmanın yöntem veya sonuçlarını tanımlayan matematiksel formül bulunmamaktadır.

Görseller: Şekil 1–4 eğitim ortamının ve katılımcı görevlerinin fotoğrafik dokümantasyonudur; nicel grafik değildir.

Şekil 1: Katılımcıların toplu Kur'an okuma-yazma eğitimi.

Şekil 2: İlk aşama materyaline ilişkin bireysel görev uygulaması.

Şekil 3: Orta yaş grubundaki katılımcıların görev uygulaması; caption ikinci aşamayı ifade eder.

Şekil 4: Bazı yaşlı katılımcıların üçüncü seviye materyalde güçlük yaşadığı uygulama.

Kaynak-içi aşama notu: Şekil 3 caption'ı ikinci aşama derken sonraki prose içinde aynı katılımcı kolaylığı “üçüncü aşama” şeklinde ifade edilmektedir.

Funding: Kaynakta ayrı bir finansman beyanı bulunmamaktadır.

Data Availability: Kaynakta ayrı bir veri erişilebilirliği beyanı bulunmamaktadır.

Conflict of Interest: Kaynak metinde ayrı bir çıkar çatışması beyanı tespit edilmemiştir.

CRediT / Author Contributions: Kaynakta ayrı CRediT veya yazar katkı bölümü bulunmamaktadır.

Etik kurul: Kaynakta ayrı bir institutional ethics approval statement bulunmamaktadır.

Bilgilendirilmiş onam: Kaynakta ayrı informed-consent statement bulunmamaktadır. Bu bilgi eksikliği tek başına etik ihlal olarak yorumlanmamaktadır.

Temel yöntemsel sınırlılıklar: Küçük ve yerel katılımcı grubu; standardize sampling bilgisinin bulunmaması; kontrol grubu olmaması; ön-test/son-test olmaması; başarı puanı ve istatistik bulunmaması; görüşme ve nitel analiz prosedürlerinin sınırlı ayrıntılandırılması; uzun dönem öğrenme takibinin nicel olarak raporlanmaması; psikolojik/spiritüel well-being iddialarının standardize ölçümle desteklenmemesi.

Temel yorum sınırı: Çalışma active learning kullanılan gerçek bir toplum eğitimi uygulamasını, katılımcı davranışlarını, güçlüklerini ve devam talebini belgelemektedir. Active learning'in başka yöntemlerden üstünlüğünü veya belirli büyüklükte nedensel bir öğrenme artışı oluşturduğunu kanıtlamamaktadır.