Active learning, öyrənəni yalnız müəllimi dinləyən passiv qəbuledici kimi saxlamaq əvəzinə, öyrənmə prosesində praktik fəaliyyətə, sual-cavaba, tapşırıqlara, problem həllinə, müzakirəyə və ya oxşar fəaliyyətlərə fəal şəkildə cəlb edən təlim yanaşmasıdır. Bu ictimai xidmət işi İndoneziyanın Saitan bölgəsindəki yetkin və yaşlı iştirakçıların ərəb/hicai hərflərini tanıma, oxuma və yazma ilə bağlı çətinliklərini azaltmaq məqsədilə active learning əsaslı Quran oxu-yazı təlimi həyata keçirmişdir. Tədqiqat keyfiyyət yanaşmasından istifadə etmiş; başlanğıc vəziyyətini anlamaq üçün müşahidə, müsahibə, sənədləşdirmə və icma ilə ünsiyyət/sosiallaşdırma fəaliyyətlərindən yararlanmışdır. Təlim 9 sentyabr 2023-cü ildə Masjid Baitussalam-da keçirilmiş və 15 yetkin/yaşlı iştirakçı ilə nənəsi ilə gələn bir uşaq daxil olmaqla ümumilikdə 16 nəfər iştirak etmişdir. Mənbə iştirakçıların materialın ilk iki səviyyəsini əsasən çətinlik çəkmədən izlədiyini, üçüncü səviyyədən etibarən bəzi yaşlı iştirakçılarda çətinliklərin aydınlaşdığını və proqramdan sonra qrupun təlimin həftəlik davam etməsini istədiyini bildirir. Lakin tədqiqat standartlaşdırılmış ilkin test/son test, nəzarət qrupu və ya statistik təsir ölçümü istifadə etmədiyinə görə active learning-in müəyyən ölçüdə nailiyyət artımı yaratdığı nəticəsinə gəlmək olmaz.

Tədqiqatın ictimai problemi Saitan-da bir çox yetkin və yaşlı şəxsin hicai hərflərini oxuyub-yaza bilməməsi və bəzi şəxslərin Quran ayələrini latın əlifbası ilə yazılmış formalardan izləməsidir. Buna görə proqram birbaşa Quranın irəli səviyyəli təfsirinə və ya əzbərlənməsinə deyil, daha fundamental öyrənmə mərhələsinə yönəlmişdir: ərəb hərflərini tanımaq, səsləndirmək, yazmaq və sadə birləşmələri öyrənmək.

Təlim materialı beş müxtəlif çətinlik səviyyəsi şəklində tərtib edilmişdir. Mənbə materialın bütün səviyyələr üzrə ətraflı uyğunlaşdırılmasını verməsə də, təlimdə hicai hərflərinin tanınması, makharijul huruf, ərəb hərflərinin latın qarşılıqları ilə uyğunlaşdırılması, ərəb hərflərinin təxmin edilməsi, ərəb-latın puzzle fəaliyyətləri və İslami məzmunların yer aldığını bildirir. Hazırlıq mərhələsində ayrıca tək-tək hicai hərfləri, fəthə-kəsrə-dammə işarələri və sadə sözlər şəklində birləşdirilən hərflərin yazılması nəzərdən keçirilmişdir.

Proqramın ən mühüm tətbiqi nəticələrindən biri bütün yetkin və yaşlı iştirakçıların eyni sürətlə öyrənmədiyinin müşahidə edilməsidir. Orta yaş qrupundakı bəzi iştirakçılar daha irəli tapşırıqları rahatlıqla tamamladığı halda, bəzi yaşlı iştirakçılar üçüncü səviyyədən etibarən çətinlik çəkmiş; ən yaşlı iştirakçılardan birində əvvəlki bilikləri xatırlama çətinliyi müşahidə edilmişdir. Bu vəziyyət mənbə müəllifinin materialın iştirakçının başlanğıc səviyyəsinə və öyrənmə sürətinə uyğunlaşdırılmalı olduğu qənaətinə gəlməsinə töhfə vermişdir.

Tədqiqatın nəzərdən keçirdiyi əsas problem

Tədqiqat Dusun Saitan, Desa Mulyodadi, Bambanglipuro, Bantul bölgəsindəki yetkin və yaşlı müsəlmanların bir hissəsinin ərəb/hicai hərflərini oxuyub-yaza bilməməsi problemindən çıxış edir. Mənbə bəzi şəxslərin tahlilan və ya yasinan kimi dini fəaliyyətlərdə Quran ayələrini ərəb hərfləri əvəzinə latın əlifbalı transkripsiyalardan izlədiklərini bildirir.

Müəllif bu vəziyyəti yalnız fərdi oxu-yazı problemi kimi deyil, valideynlərin övladlarının dini təhsilinə evdə dəstək verə bilməsi baxımından da qiymətləndirir. Bununla belə, bu tədqiqat valideynlərin savadlılıq səviyyəsi ilə uşaqların dini öyrənmə nailiyyəti arasında birbaşa səbəb-nəticə təhlili aparmamışdır; bu əlaqə giriş və müzakirə bölməsindəki təhsil əsaslandırmasıdır.

Mənbə həmçinin bölgədə təhsil səviyyəsi, dini təhsil imkanlarının məhdudluğu və Kejawen ənənəsi kimi kontekstual amillərdən bəhs edir. Bu amillər sistemli şəkildə ölçülmüş müstəqil dəyişənlər deyil. Xüsusilə mədəni ənənə ilə dini təhsilə maraq arasında mənbədə statistik və ya müqayisəli səbəbiyyət təhlili yoxdur.

Active Learning Bu Təlimdə Nə Deməkdir?

Active learning bu tədqiqatda iştirakçıların yalnız izahı dinləməsi əvəzinə hərfləri birbaşa tanıması və yazması, iş vərəqlərində tapşırıqlar yerinə yetirməsi, sual verməsi, fərdi tətbiqdə iştirak etməsi, qrup viktorinasını həll etməsi və təlim prosesi haqqında rəy bildirməsi yolu ilə öyrənməyə fəal şəkildə qoşulması deməkdir; mənbə bunu birtərəfli dərs izahına alternativ, iştirakçı mərkəzli təlim yanaşması kimi istifadə edir.

Active learning niyə seçildi?

Mənbə ənənəvi birtərəfli izahın iştirakçıları passiv vəziyyətdə saxlaya biləcəyi düşüncəsindən çıxış edir. Active learning-in seçilməsinin səbəbi xüsusilə yaşlı iştirakçıların darıxmasının qarşısını almaq, təlimi daha maraqlı etmək və yeni məlumatları tətbiq etməklə yadda saxlamağı asanlaşdırmaqdır.

Bu tədqiqatda active learning vahid standartlaşdırılmış protokol və ya müəyyən kommersiya tədris proqramı deyil. İstifadə olunan yanaşma bir neçə təlim davranışının birləşməsidir:

• təlimatçı izahı,
• hərflərin birbaşa oxunması və yazılması üzrə praktika,
• iş vərəqləri,
• sual-cavab,
• fərdi tapşırıq,
• qrup viktorinası,
• motivasiya məqsədilə mükafat/doorprize,
• təlimin sonunda brainstorming vasitəsilə iştirakçı rəyi.

Hicai hərfləri nədir?

Hicai hərfləri ərəb yazı sistemində və Quran mətninin yazılmasında istifadə olunan əsas hərflərdir. Bir şəxsin Quran mətnini ərəb yazısından oxuya bilməsi üçün əvvəlcə bu hərflərin formalarını, səslərini və söz daxilində istifadəsini fərqləndirə bilməsi lazımdır.

Makharijul huruf nə deməkdir?

Makharijul huruf ərəb hərflərinin ağız, boğaz, dil, dodaqlar və əlaqəli nitq orqanlarında hansı çıxış nöqtələrindən tələffüz edildiyini ifadə edən anlayışdır. Quran oxuma təlimində yalnız hərfin görünüşünü tanımaq üçün deyil, hərfi düzgün səsləndirmək üçün də vacibdir.

Fəthə, kəsrə və dammə nədir?

Mənbə təlim hazırlığında hicai hərflərinin fathah, kasrah və dammah ilə birlikdə öyrənilməsini qeyd edir. Bunlar ərəb yazısında qısa saitli oxunuşa istiqamət verən hərəkə işarələridir. Tədris səviyyəsində təxminən fathah “a”, kasrah “i”, dammah isə “u” istiqamətində qısa səsləndirməyə kömək edir. Bu izah təlim termininin mənasını açıqlamaq üçündür; tədqiqatın ayrıca eksperimental nəticəsi deyil.

Tajwid və tartil niyə qeyd olunur?

Mənbə Quran savadlılığını yalnız hərfləri vizual tanımaqdan daha geniş mənada nəzərdən keçirir; düzgün tələffüz və oxu qaydaları mənasındakı tajwid ilə nizamlı, ölçülü və diqqətli oxu anlayışı ilə əlaqəli tartil məfhumlarını da daha inkişaf etmiş Quran oxuma bacarığının hissələri kimi müzakirə edir.

Bununla belə, mövcud tətbiqin bildirilən məzmununda başlanğıc səviyyədə hərf tanıma və yazmaya üstünlük verilir. Tədqiqat iştirakçıların tam tajwid və ya tartil səriştəsi qazandığını ölçən qiymətləndirmə təqdim etmir.

Proqram necə hazırlandı?

Proqramın ilk mərhələsində komanda yerli dini lider və icma nümayəndələri ilə görüşərək bölgədə yetkinlər üçün Quran oxu-yazı təliminə ehtiyacı qiymətləndirmişdir. Mənbə bu görüşlər zamanı icmanın uzun müddətdir yetkin və yaşlılara təlim verəcək bir müəllim istədiyini bildirir.

Daha sonra proqram məsciddən sonrakı toplantılar, dini söhbətlər və qadınların müntəzəm icma görüşləri kimi yerli mühitlər vasitəsilə elan edilmişdir.

İlkin müşahidələrdə iştirakçı namizədlərin əksəriyyətinin başlanğıc səviyyədə olduğu, bəzilərinin isə hicai hərflərini ümumiyyətlə tanımadığı və ya yaza bilmədiyi qiymətləndirilmişdir. Buna görə təlim materialı ən əsas hərf səviyyəsindən başlanmışdır.

Təlim materialı hansı mərhələləri əhatə edirdi?

Mənbə beş müxtəlif çətinlik səviyyəsindən bəhs edir; lakin hər səviyyənin tam məzmun xəritəsini ayrıca cədvəl şəklində vermir. Buna görə beş səviyyənin məzmunu Verianla tərəfindən təxmin edilməmişdir.

Mənbədə açıq şəkildə göstərilən öyrənmə məzmunları bunlardır:

• tək-tək hicai hərflərini tanımaq,
• fathah, kasrah və dammah ilə hərfləri oxumaq,
• sadə sözlərdə birləşən hərfləri yazmaq,
• makharijul huruf,
• ərəb və latın hərflərini uyğunlaşdırmaq,
• ərəb hərflərini təxmin etmək,
• ərəb-latın puzzle fəaliyyətləri,
• İslami məzmunlu tədris materialı.

Beş səviyyənin hamısının bu səkkiz başlığa dəqiq necə bölündüyü mənbədə göstərilmədiyinə görə belə bir bölgü yaradılmamışdır.

Tətbiq nə vaxt və harada keçirildi?

Mənbə proqramın 9 sentyabr 2023-cü il şənbə gecəsi Masjid Baitussalam, Dusun Saitan-da, işa namazından sonra təşkil edildiyini bildirir.

Əvvəlcə verilən proqram saatı:

19.30–21.30 WIB

şəklindədir.

Lakin sonrakı bölmədə tədbirin təxminən:

21.00

ətrafında başa çatdığı yazılır. Mənbədəki bu iki vaxt qeydi bir-biri ilə tam üst-üstə düşmür.

Təlimçinin adı mənbədə Fatimatus Zahro JF kimi verilir.

İştirakçı qrupu kimlərdən ibarət idi?

İştirakçı sayının nisbətən az olmasının səbəbi kimi eyni saatlarda Saitan xaricində başqa bir dini toplantının keçirilməsi göstərilir.

Yaşlı Öyrənənlərdə Materialın Fərqləndirilməsi Niyə Vacib idi?

Mənbədə iştirakçıların ilkin bilikləri və öyrənmə sürətləri eyni olmadığı üçün birsəviyyəli təlim kifayət hesab edilməmişdir; ilk iki səviyyədə insanların çoxu çətinlik çəkmədiyi halda, üçüncü səviyyədən etibarən bəzi yaşlı iştirakçılarda çətinlik yaranmış və bu müşahidə həm başlanğıc səviyyəsində olanların həddindən artıq çətinliyə məruz qalmaması, həm də əvvəlcədən biliyi olanların darıxmaması üçün materialın səviyyəyə uyğunlaşdırılmalı olduğu nəticəsini dəstəkləmişdir.

İlk iki səviyyədəki müşahidələr

Mənbə iştirakçıların əksəriyyətinin birinci və ikinci səviyyə materiallarını öyrənərkən nəzərəçarpacaq çətinlik yaşamadığını bildirir.

Fotoqrafik sənədləşdirmədə iştirakçıların yerdə oturaraq iş vərəqlərindən istifadə etdiyi və birbaşa yazma məşqləri etdiyi görünür. Bu görüntülər iştirak və tapşırıq icrasını sənədləşdirsə də, öyrənmə uğurunun kəmiyyət ölçüsü deyil.

Üçüncü səviyyədəki çətinliklər

Üçüncü səviyyədən etibarən xüsusilə bəzi yaşlı iştirakçılarda öyrənmə çətinliyi müşahidə edilmişdir. Mənbə bunun əksinə, orta yaş kateqoriyasındakı bəzi iştirakçıların tapşırıqları daha rahat tamamladığını bildirir.

Müəllif bu fərqi üç mümkün əvvəlki təcrübə ilə əlaqələndirir:

1. Bəzi orta yaşlı iştirakçıların müntəzəm dini toplantılara qatılması və əvvəllər hicai təlimi ilə qarşılaşmış olması.
2. Bəzi iştirakçıların Quran təhsili alan uşaqlarına müşayiət edərkən dolayı yolla öyrənmiş olması.
3. Bəzi şəxslərin əvvəl başqa vaxt və ya yerlərdə Quran oxu-yazı təlimi almış olması.

Bu izahlar mənbə müəllifinin müşahidəyə əsaslanan şərhləridir. Tədqiqat bu üç amili ayrıca dəyişənlər kimi ölçməmiş və statistik olaraq sınaqdan keçirməmişdir.

Mənbədə mərhələ nömrəsi ilə bağlı kiçik ifadə fərqi

Mənbədə Şəkil 3 başlığı orta yaşlı iştirakçıların ikinci səviyyə tapşırıqlarında çətinlik çəkmədiyini söylədiyi halda, dərhal sonrakı prose bölməsində eyni asanlıq “üçüncü mərhələni tamamlamaq” kimi ifadə olunur. Ardınca Şəkil 4 və sonrakı izah bəzi yaşlı iştirakçıların üçüncü səviyyədə çətinlik yaşadığını açıq şəkildə bildirir. Verianla bu kiçik sıra/ifadə fərqini səssizcə vahid şərhə çevirmir.

Qrup viktorinası nə göstərdi?

Proqramın sonunda iştirakçılar beş səviyyənin materialını əhatə edən qrup viktorinasında iştirak etmişdir.

Mənbə:

• orta yaş qrupundakı iştirakçıların tapşırığı yaşlı qrupa nisbətən daha tez tamamladığını,
• bəzi şəxslərin hicai hərflərini sağdan başlamaq əvəzinə soldan başlayaraq yazdığını,
• ən yaşlı iştirakçılardan birinin əvvəlki materialı xatırlamaqda çətinlik çəkdiyini,
• bu şəxsin ilk səviyyələrdəki suallara çox vaxt sərf etdiyi üçün viktorinanı tamamlaya bilmədiyini

bildirir.

Təlimçi bu vəziyyətdə iştirakçıya panikaya düşməməsi və utanmaması üçün dəstək göstərmişdir. Bu davranış proqramın yetkin/yaşlı öyrənənlərdə özünəinamı və motivasiyanı qorumağa çalışan tədris yanaşmasının bir hissəsidir.

Motivasiya məqsədilə nə edildi?

Mənbə proqramın sonunda püşkatma yolu ilə verilmək üçün üç ədəd doorprize/mükafat hazırlandığını bildirir. Bu mükafatlar motivasiya vasitəsi kimi istifadə olunmuşdur.

Lakin tədqiqat mükafat verilən və verilməyən qrupları müqayisə etmədiyi üçün mükafat tətbiqinin öyrənmə uğuruna ayrıca təsiri müəyyən edilə bilməz.

Proqram necə qiymətləndirildi?

Mənbə qiymətləndirmə mərhələsində müşahidə və toplanmış sənədləşdirmə ilə yanaşı curah pendapat, yəni brainstorming/ortaq fikir mübadiləsi üsulundan istifadə edildiyini bildirir.

İştirakçılar təlim prosesini əvvəldən sona qədər müzakirə etmiş və qrup olaraq Quran oxu-yazı təliminin həftədə bir dəfə davam etdirilməsini istəmişdir.

Komanda həmçinin müntəzəm irəliləyişi dəstəkləmək məqsədilə Iqra' və ya Qiroati kimi mərhələli dərslik sisteminə ehtiyac olduğunu qiymətləndirmişdir.

Iqra' və Qiroati niyə tövsiyə edildi?

Mənbə Iqra' və Qiroati-ni mərhələli öyrənmə materiallarına nümunə kimi göstərir. Bu cür mənbələrin tövsiyə edilməsinin məqsədi iştirakçıların təsadüfi məzmunlarla irəliləməsi əvəzinə asandan çətinə doğru təşkil edilmiş və irəliləyişin izlənə bildiyi sistemli öyrənmə ardıcıllığı yaratmaqdır.

Tədqiqat Iqra' və Qiroati metodlarını bir-biri ilə eksperimental şəkildə müqayisə etməmiş və hansının daha üstün olduğuna dair nəticə təqdim etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynının texniki xülasəsi

Məlumat toplama üsulları nə üçün istifadə edildi?

Müşahidə icmadakı ilkin savadlılıq vəziyyətinin və təlim zamanı iştirakçı davranışlarının izlənməsinə xidmət etmişdir.

Müsahibə/müzakirə dini liderlərin, icma nümayəndələrinin və vətəndaşların təlim ehtiyacını anlamaq üçün istifadə olunmuşdur.

Sənədləşdirmə proqramın həyata keçirilməsinin və iştirakçıların tapşırıq fəaliyyətlərinin qeydini yaratmışdır.

Sosiallaşdırma həm icmanın proqram haqqında məlumatlandırılması, həm də proqrama marağın müəyyənləşdirilməsi üçün istifadə olunmuşdur.

Mənbə bu texnikaların nəticələrin etibarlılığını dəstəkləmək məqsədilə birlikdə istifadə edildiyini bildirir. Lakin ayrıca müsahibə protokolu, müsahibələrin sayı, kodlaşdırma sxemi, tematik təhlil üsulu və ya formal triangulation proseduru haqqında hesabat verilməyib.

Bu Tədqiqat Active Learning-in Quran Oxu-Yazı Uğurunu Sübut Edirmi?

Tədqiqat active learning istifadə olunan təlim zamanı iştirakçıların tapşırıqlar yerinə yetirdiyini, ilk iki səviyyədə əksəriyyətin nəzərəçarpacaq çətinlik yaşamadığını və təlimin davamını tələb etdiyini göstərir; lakin ilkin test/son test, müqayisə qrupu və standart nailiyyət balı olmadığı üçün müşahidə edilən irəliləyişin nə qədərinin yalnız active learning metodundan qaynaqlandığı və ya metodun başqa bir tədris formasından daha təsirli olduğu sübut edilməmişdir.

Müşahidəyə əsaslanan təlim nəticələri

Fotoqrafik sənədləşdirmə nə göstərir?

Mənbə Şəkil 1-də iştirakçıların kollektiv təlim mühitində təlimçini dinlədiyini göstərir.

Mənbə Şəkil 2-də iştirakçıların birinci mərhələdən sonra kağız üzərində birbaşa yazma tapşırığı yerinə yetirdiyini göstərir.

Mənbə Şəkil 3-də orta yaş qrupundan olan iştirakçıların iş vərəqləri üzərində fərdi tapşırıq yerinə yetirdiyini sənədləşdirir.

Mənbə Şəkil 4-də üçüncü səviyyə materialında bəzi yaşlı iştirakçıların daha çox çətinlik yaşamasının fotoqrafik sənədləşdirməsini təqdim edir.

Bu fotoşəkillər tətbiqin həqiqətən həyata keçirildiyini və iştirakçıların tapşırıqlar yerinə yetirdiyini sənədləşdirən keyfiyyət xarakterli sübutlardır. Fotoşəkil əsasında nailiyyət faizi, sürət, səhv sayı və ya bacarıq artımı hesablana bilməz.

İştirakçıların davam tələbi

Brainstorming qiymətləndirməsində iştirakçılar təlimin həftədə bir dəfə keçirilməsini istəmişdir. Mənbə bunu daxili motivasiyanın yüksək olduğuna dair göstərici kimi şərh edir.

Komanda bunun üzərinə davamlı təlim proqramının hər bazar gecəsi keçirilməsinə qərar vermişdir.

Majelis Taklim Lansia Mulyodadi

Nəticə bölməsində proqramdan sonra yaşlılara yönəlmiş Majelis Taklim Lansia Mulyodadi adlı dini öyrənmə icmasının formalaşdığı bildirilir. Majelis Taklim İndoneziya kontekstində müntəzəm dini öyrənmə və icma görüşlərinə xidmət edən qeyri-formal təhsil/icma strukturudur.

Mənbə bu strukturun proqramdan sonra öyrənmənin davam etməsinə və iştirakçıların bir-birinin Quran oxusunu qiymətləndirə biləcəyi sosial mühitin yaranmasına töhfə verdiyini irəli sürür.

Tədqiqatın birbaşa dəstəklədiyi nəticələr

• Saitan-da yetkin və yaşlı iştirakçılara yönəlmiş Quran oxu-yazı təlimi həyata keçirilmişdir.
• Proqramda active learning yanaşmasından istifadə olunmuşdur.
• Faktiki təlimdə 16 nəfər iştirak etmişdir; onların 15-i yetkin/yaşlı, biri uşaqdır.
• Material beş müxtəlif çətinlik səviyyəsində təqdim edilmişdir.
• İştirakçıların əksəriyyəti ilk iki səviyyədə nəzərəçarpacaq çətinlik yaşamamışdır.
• Üçüncü səviyyədən etibarən bəzi yaşlı iştirakçılarda çətinlik müşahidə edilmişdir.
• Orta yaş qrupundakı iştirakçılar qrup viktorinasında yaşlılarla müqayisədə daha sürətli irəliləmişdir.
• Bəzi iştirakçılar ərəb yazı istiqaməti ilə bağlı səhv etmişdir.
• Ən yaşlı iştirakçılardan biri əvvəlki materialı xatırlamaqda çətinlik çəkmişdir.
• İştirakçılar proqramın həftədə bir dəfə davam etməsini istəmişdir.
• Komanda bazar gecələri üçün müntəzəm davam proqramı planlaşdırmışdır.
• Mənbə nəticə bölməsində Majelis Taklim Lansia Mulyodadi-nin formalaşdığını bildirir.

Tədqiqatın birbaşa dəstəkləmədiyi nəticələr

• Active learning-in ənənəvi tədrisdən statistik olaraq daha təsirli olduğu göstərilməmişdir.
• Quran oxuma bacarığındakı artım üçün faizlə nailiyyət göstəricisi hesablanmamışdır.
• İştirakçılara standartlaşdırılmış ilkin test və son test tətbiq edilməmişdir.
• Nəzarət və ya müqayisə qrupu yoxdur.
• İştirakçıların hamısının proqramın sonunda müstəqil şəkildə Quran oxuya bildiyi standart səriştə testi ilə göstərilməmişdir.
• Tajwid səriştəsi ölçülməmişdir.
• Tartil səriştəsi ölçülməmişdir.
• Uzunmüddətli bilik qalıcıllığı ölçülməmişdir.
• İştirakçıların uşaqlarının dini təhsil nailiyyətində yaxşılaşma ölçülməmişdir.
• Psixoloji well-being üçün standartlaşdırılmış şkala tətbiq edilməmişdir.
• Spiritual well-being üçün standartlaşdırılmış şkala tətbiq edilməmişdir.
• Proqramın başqa kəndlərdə və ya daha böyük yaşlı əhalidə eyni nəticə verəcəyi sınaqdan keçirilməmişdir.

Nəticə bölməsindəki güclü ifadələr necə başa düşülməlidir?

Mənbə proqramın “Quran oxu-yazı savadsızlığını aradan qaldırdığını”, davamlı öyrənmə ekosistemi qurduğunu və Majelis Taklim-in psixoloji və mənəvi rifahı yaxşılaşdırdığını ifadə edir.

Birinci ifadə üçün standart başlanğıc-nəticə oxu testi; ikinci və üçüncü ifadələr üçün isə longitudinal izləmə məlumatı və ya psixometrik well-being ölçümü dərc edilməmişdir.

Buna görə bu nəticələr müəllifin tətbiq və müşahidəyə əsaslanan qiymətləndirməsi kimi əhəmiyyətlidir; lakin kəmiyyət baxımından təsdiqlənmiş təsir ölçüsü və ya klinik/psixoloji ölçmə nəticəsi kimi oxunmamalıdır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Real ictimai ehtiyaca əsaslanması: Proqram yerli dini lider və icma nümayəndələri ilə təmasdan sonra müəyyən edilmiş konkret təlim ehtiyacına cavab verir.

Başlanğıc səviyyəsinə uyğunlaşdırma: Material iştirakçıların böyük hissəsinin əsas səviyyədə olduğu müşahidəsinə uyğun hazırlanmışdır.

Tətbiqi öyrənmə: İştirakçılar yalnız dinləmək əvəzinə birbaşa yazma, tapşırıq və viktorina fəaliyyətlərində iştirak etmişdir.

Yaş fərqlərini görünən etməsi: Tədqiqat orta yaşlı və daha irəli yaşlı öyrənənlərin eyni təlim materialına fərqli sürətlə cavab verə bildiyini müşahidə əsasında göstərir.

Davamlılıq hədəfi: Proqram bir gecəlik tədbirlə məhdudlaşdırılmamış, həftəlik izləmə proqramı və yerli öyrənmə icmasının yaradılması istiqamətində davam planı hazırlanmışdır.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

Kiçik və yerli iştirakçı qrupu: Tətbiqdə 16 nəfər iştirak etmişdir.

Heterogen iştirakçı qrupu: Başlıq yaşlı santri-ləri vurğulasa da, qrup 15 yetkin/yaşlı və bir uşaqdan ibarətdir. Bundan əlavə, yetkin və yaşlı alt qruplar üçün dəqiq yaş intervalları verilmir.

Seçmə üsulu: Mənbə iştirakçıların seçiminə dair formal sampling procedure haqqında hesabat vermir.

İlkin test/son test yoxdur: Nailiyyətdəki dəyişiklik kəmiyyət olaraq hesablana bilmir.

Nəzarət qrupu yoxdur: Active learning-in başqa tədris üsullarına nisbətən üstünlüyü müəyyən edilə bilmir.

Standartlaşdırılmış qiymətləndirmə yoxdur: Hərf tanıma, oxuma dəqiqliyi, yazma dəqiqliyi, tajwid və ya oxu sürətinə dair bal sistemi haqqında hesabat verilmir.

Keyfiyyət təhlilinin təfərrüatları məhduddur: Müsahibə sualları, neçə nəfərlə müsahibə aparıldığı, transcription, coding, theme development və ya formal triangulation procedure açıqlanmır.

İzləmə məlumatı məhduddur: Həftəlik proqram və Majelis Taklim-in formalaşması bildirilsə də, uzunmüddətli attendance, öyrənmə səviyyəsi və ya retention seriyası verilmir.

Well-being ölçümü yoxdur: Nəticə bölməsindəki psixoloji və mənəvi rifah iddiası standartlaşdırılmış şkalalarla sınaqdan keçirilməmişdir.

Vaxt qeydi fərqi: Proqram əvvəlcə 19.30–21.30 kimi təsvir edildiyi halda, tətbiq izahında təxminən 21.00-da başa çatdığı bildirilir.

Mərhələ nömrəsi fərqi: Şəkil 3 ikinci səviyyə tapşırığını təsvir etdiyi halda, sonrakı prose eyni asanlığı üçüncü mərhələ kimi ifadə edir.

Başqa icmalarda tətbiq edilərkən nə yoxlanmalıdır?

Proqram başqa bir icmada tətbiq edilərsə, iştirakçıların ilkin ərəb hərfi biliyi, yaş bölgüsü, görmə və eşitmə ehtiyacları, yaddaş qabiliyyəti, əvvəlki dini təhsil təcrübəsi, uyğun təlim vaxtı, təlimçiyə çıxış və müntəzəm izləmə imkanı yerli olaraq qiymətləndirilməlidir.

Bu tədqiqat yalnız Saitan-dakı tətbiq haqqında hesabat verdiyinə görə başqa yaşlı qruplarda eyni öyrənmə sürətinin və ya eyni material səviyyələrinin uyğun olacağını zəmanət etmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: PELATIHAN INOVATIF: MENINGKATKAN KEMAMPUAN BACA TULIS ALQURAN BAGI SANTRI LANSIA MELALUI ACTIVE LEARNING.

Müəllif: Aris Risdiana.

Müəllif sırası: Tək müəllifli tədqiqat.

Bərabər töhfə: Tətbiq edilə bilməz; mənbədə equal-contribution bəyanı yoxdur.

Məsul/əlaqə müəllifi: Aris Risdiana; mənbə bunu ulduz işarəsi və e-poçt məlumatı ilə göstərir.

Afiliya­siya: UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta, Indonesia.

Jurnal: Aplikasia: Jurnal Aplikasi Ilmu-ilmu Agama.

Nəşriyyat: Lembaga Penelitian dan Pengabdian Kepada Masyarakat (LPPM), UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta; jurnal AJPKM ilə əməkdaşlıqda nəşr olunur.

Cild / nömrə: 26(2), 2026.

Səhifələr: 104–113.

Hazırkı rəsmi DOI: 10.14421/rvm2dr65.

PDF citation sahəsindəki fərqli DOI: 10.14421/aplikasia.v26i2.4862.

DOI qeydi: Hazırkı rəsmi jurnal səhifəsi və GARUDA 10.14421/rvm2dr65 DOI-sindən istifadə edir; PDF-də fərqli DOI mətni olduğuna görə biblioqrafik fərq açıq şəkildə qorunmuşdur.

ISSN: 1411-8777.

E-ISSN: 2598-2176.

Received: 18 July 2026.

Revised: 24 August 2026.

Accepted: 2 September 2026.

Published: 10 October 2026.

Mənbə növü: Rəyli community engagement / ictimai xidmət tətbiqi və qiymətləndirmə məqaləsi.

Rəyçilik: Aplikasia jurnalı rəsmi siyasət səhifəsində ən azı iki və ya daha çox rəyçi ilə double-blind peer review tətbiq etdiyini bildirir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0).

Preprint: Mənbə PDF-də və ya doğrulanmış rəsmi qeyddə ayrıca preprint məlumatı yoxdur.

Açar sözlər: Reading and writing Alquran; Elderly; Active Learning method.

JEL Classification: I21, I29, Z12, J14.

Tədqiqat yeri: Dusun Saitan, Mulyodadi Village, Bambanglipuro, Bantul; tətbiq Masjid Baitussalam-da həyata keçirilmişdir.

Proqram tarixi: 9 September 2023.

Bildirilən başlanğıc-proqram vaxtı: 19.30–21.30 WIB.

Mətndə sonradan bildirilən bitmə vaxtı: Təxminən 21.00.

Təlimçi: Fatimatus Zahro JF.

İştirakçı: Ümumilikdə 16 nəfər; 15 yetkin/yaşlı və nənəsi ilə gələn 1 uşaq.

Metod yanaşması: Keyfiyyət yanaşması.

Ehtiyac/məlumat toplama: Müşahidə, müsahibə, sənədləşdirmə və sosiallaşdırma.

Təlim metodu: Active learning.

Materialın çətinlik səviyyəsi: 5 level.

Mənbədə açıq göstərilən məzmunlar: Hicai hərflərinin tanınması; makharijul huruf; ərəb-latın uyğunlaşdırması; ərəb hərfinin təxmin edilməsi; ərəb-latın puzzle; İslami məzmunlar; tək-tək hicai hərfləri; fathah, kasrah və dammah; sadə birləşik sözlərin yazılması.

Tapşırıq formaları: Fərdi yazma praktikası və qrup viktorinası.

Motivasiya tətbiqi: 3 doorprize.

Qiymətləndirmə: Müşahidə/sənədləşdirmə və brainstorming/curah pendapat.

İştirakçı tələbi: Təlimin həftədə bir dəfə davam etdirilməsi.

İzləmə planı: Hər bazar gecəsi davam proqramı.

Tövsiyə olunan mərhələli mənbələr: Iqra' və ya Qiroati kimi textbook materialları.

Mənbədə bildirilən davam strukturu: Majelis Taklim Lansia Mulyodadi.

İlkin test: Hesabat verilməyib.

Son test: Hesabat verilməyib.

Nəzarət qrupu: Hesabat verilməyib.

Standartlaşdırılmış nailiyyət balı: Hesabat verilməyib.

Statistika: Mənbədə inferential statistical analysis, p-value, confidence interval və ya effect size yoxdur.

Formula/tənlik: Tədqiqatın metodunu və ya nəticələrini müəyyən edən riyazi formula yoxdur.

Görsəllər: Şəkil 1–4 təlim mühitinin və iştirakçı tapşırıqlarının fotoqrafik sənədləşdirməsidir; kəmiyyət qrafiki deyil.

Şəkil 1: İştirakçıların kollektiv Quran oxu-yazı təlimi.

Şəkil 2: Birinci mərhələ materialına dair fərdi tapşırıq tətbiqi.

Şəkil 3: Orta yaş qrupundakı iştirakçıların tapşırıq tətbiqi; caption ikinci mərhələni ifadə edir.

Şəkil 4: Bəzi yaşlı iştirakçıların üçüncü səviyyə materialında çətinlik yaşadığı tətbiq.

Mənbədaxili mərhələ qeydi: Şəkil 3 caption-ı ikinci mərhələni dediyi halda, sonrakı prose-da eyni iştirakçı asanlığı “üçüncü mərhələ” kimi ifadə edilir.

Funding: Mənbədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanı yoxdur.

Data Availability: Mənbədə ayrıca məlumat əlçatanlığı bəyanı yoxdur.

Conflict of Interest: Mənbə mətnində ayrıca maraqlar toqquşması bəyanı müəyyən edilməyib.

CRediT / Author Contributions: Mənbədə ayrıca CRediT və ya müəllif töhfələri bölməsi yoxdur.

Etik komitə: Mənbədə ayrıca institutional ethics approval statement yoxdur.

Məlumatlandırılmış razılıq: Mənbədə ayrıca informed-consent statement yoxdur. Bu məlumatın olmaması öz-özlüyündə etik pozuntu kimi şərh edilmir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Kiçik və yerli iştirakçı qrupu; standartlaşdırılmış sampling məlumatının olmaması; nəzarət qrupunun olmaması; ilkin test/son testin olmaması; nailiyyət balı və statistikanın olmaması; müsahibə və keyfiyyət təhlili prosedurlarının məhdud təfərrüatlandırılması; uzunmüddətli öyrənmə izləməsinin kəmiyyət olaraq bildirilməməsi; psixoloji/mənəvi well-being iddialarının standartlaşdırılmış ölçmə ilə dəstəklənməməsi.

Əsas şərh sərhədi: Tədqiqat active learning istifadə olunan real icma təlimi tətbiqini, iştirakçı davranışlarını, çətinliklərini və davam tələbini sənədləşdirir. Active learning-in başqa metodlardan üstünlüyünü və ya müəyyən ölçüdə səbəbli öyrənmə artımı yaratdığını sübut etmir.